Mantra 21
Rishi: Ritual hymn-complex (variable)
Devata: Divyāḥ aśvāḥ (the divine steeds; by extension the consecrated horse as their representative)
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
ई॒र्मान्ता॑सः॒ सिलि॑कमध्यमासः॒ सᳪ शूर॑णासो दि॒व्यासो॒ अत्या॑ः । ह॒सा इ॑व श्रेणि॒शो य॑तन्ते॒ यदाक्षि॑षुर्दि॒व्यमज्म॒मश्वा॑ः
Transliteration
īrmā́ntāsaḥ sílikamadhyamāsaḥ sáṃ śū́raṇāso divyā́so átyāḥ | hāsā́ iva śreṇiśó yatante yád ākṣiṣur divyám ajmáṃ áśvāḥ
Translation
उत्साही, मध्यभागी दृढ, थूथनात बलवान—ते दिव्य धावक (अत्य) आहेत. हंसांसारखे रांगेत रांगेने ते ताण देत धावतात, जेव्हा अश्व दिव्य मार्ग (अज्म) प्राप्त करतात.
Padapatha (Word Analysis)
ईर्मान्तासः । सिलिक-मध्यमासः । सम् । शूरणासः । दिव्यासः । अत्याः । हासाः । इव । श्रेणि-शः । यतन्ते । यदा । अक्षिषुः । दिव्यम् । अज्मम् । अश्वाः ।
Word by Word
ईर्मान्तासःthe impellers/urging ones (a troop)
ईर्मान्तासः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootईर्मान्त (प्रातिपदिक; ईर्मन्/ईर्मा-सम्बद्ध)
सिलिक-मध्यमासःhaving ‘silika’ as the middle/waist (mid-part)
सिलिक-मध्यमासः:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootसिलिक-मध्य (समास-प्रातिपदिक)
सम्together, completely
सम्:
—
TypeIndeclinable
Rootसम्
शूरणासःheroic, valiant
शूरणासः:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootशूरण (प्रातिपदिक)
दिव्यासःheavenly, divine
दिव्यासः:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootदिव्य (प्रातिपदिक)
अत्याःswift steeds
अत्याः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअत्य (प्रातिपदिक; ‘अत्य’ = swift horse/steed)
हसाःgeese/swans
हसाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहस (प्रातिपदिक)
इवlike, as
इव:
—
TypeIndeclinable
Rootइव
श्रेणिशःin rows, rank by rank
श्रेणिशः:
अधिकारण (रीत्या/क्रमेण)
TypeIndeclinable
Rootश्रेणि (प्रातिपदिक) + शस् (अव्ययीभाव/विभक्त्यर्थ-प्रत्यय)
यतन्तेthey strive/press on
यतन्ते:
—
TypeVerb
Rootयत् (धातु)
यत्when/that (introducing a clause)
यत्:
—
TypeIndeclinable
Rootयद्
आक्षिषुःthey reached/attained
आक्षिषुः:
—
TypeVerb
Rootअक्ष् (धातु; ‘to reach/attain’)
दिव्यम्heavenly, divine
दिव्यम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootदिव्य (प्रातिपदिक)
अज्मम्the course/track (path)
अज्मम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअज्मन् (प्रातिपदिक; ‘course/track/way’)
अश्वाःhorses
अश्वाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
D
Divyāḥ Aśvāḥ (Divine Steeds)A
Aśva (consecrated horse)D
Dyauḥ/Divya (Heaven as goal)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes