Mantra 3
Rishi: Vena (as named within the verse) / traditional ṛgvedic attribution background
Devata: Brahman (as principle); sometimes interpreted as Prajāpati/Agni in Agnicayana setting
Chandas: Triṣṭubh (ṛgvedic-style)
Samhita Patha (Devanagari)
ब्रह्म॑ जज्ञा॒नं प्र॑थ॒मं पु॒रस्ता॒द्वि सी॑म॒तः सु॒रुचो॑ वे॒न आ॑वः । स बु॒ध्न्या॒ उप॒मा अ॑स्य वि॒ष्ठाः स॒तश्च॒ योनि॒मस॑तश्च॒ वि व॑:
Transliteration
bráhma jajñānáṃ prathamáṃ purástād ví sī́mataḥ surúco vená āvaḥ | sá budhnyā́ upamā́ asya víṣṭhāḥ satáś ca yónim ásataś ca ví vaḥ ||
Translation
आदि काळी सर्वप्रथम ब्रह्म उत्पन्न झाले. सीमापारून सु-प्रकाशमान वेनाने ते प्रकट केले. त्याची प्रतिष्ठाने गहन आधारांत आहेत; त्याने सत् आणि असत्—दोन्हींची योनी उघड केली.
Padapatha (Word Analysis)
ब्रह्म । जज्ञानम् । प्रथमम् । पुरस्तात् । वि । सीमतः । सुरुचः । वेनः । आवः । सः । बुध्न्याः । उपमाः । अस्य । विष्ठाः । सतः । च । योनिम् । असतः । च । वि । वः ।
Word by Word
ब्रह्मBrahman; the sacred power/absolute
ब्रह्म:
Kartā (कर्तृपद) / (सन्दर्भे कर्मापि सम्भवति)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक) अथवा ब्रह्मन्-शब्द
जज्ञानम्born; having arisen
जज्ञानम्:
विशेषण (ब्रह्मणः) / कर्मविशेषण
TypeVerb (participial) / Adjective
Root√जन् (जनीँ प्रादुर्भावे) → जज्ञा- (परिपूर्ण) + -न (क्त) = जज्ञान (कृदन्त)
प्रथमम्first
प्रथमम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
पुरस्तात्in front; from the beginning
पुरस्तात्:
Adhikaraṇa (देश/कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपुरस् + तात् (अव्ययीभाव/तद्धित)
विapart; forth (intensifier)
वि:
—
TypeIndeclinable (prefix/particle)
Rootवि (उपसर्ग)
सीमतःfrom the boundary/limit; from the edge
सीमतः:
Apādāna (अपादान; ‘from/away from’)
TypeIndeclinable
Rootसीमन्/सीमा (प्रातिपदिक) + तस् (पञ्चमी-अव्यय)
सुरुचःbright; of good splendour
सुरुचः:
Kartā (वेनस्य विशेषणम्)
TypeAdjective / Noun
Rootसु-रुच् (प्रातिपदिक: सुरुचि/सुरुच् ‘good light/splendour’)
वेनःVena (the seer/impeller)
वेनः:
Kartā
TypeNoun (proper/common)
Rootवेन (प्रातिपदिक; देव/ऋषि-नाम)
आवःhe helped/protected; he favoured
आवः:
Kriyā (मुख्य क्रिया)
TypeVerb
Root√अव् (अव रक्षणे/गत्यर्थे) — वैदिक परिपूर्ण/लिट् रूप ‘आव’
सhe
स:
Kartā (अनुवर्तते)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
बुध्न्याःthose of the deep; the Budhnyas
बुध्न्याः:
Kartā (बहुवचन कर्तृपद; ‘they’)
TypeAdjective / Noun
Rootबुध्न्य (प्रातिपदिक; ‘of the deep/foundation’, often epithet of Agni)
उपमाःlikenesses; comparisons
उपमाः:
Kartā/Predicate-nominative (समासार्थे ‘are likenesses’)
TypeNoun
Rootउपमा (प्रातिपदिक)
अस्यof him/this
अस्य:
सम्बन्ध (genitive relation)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विष्ठाःabodes; stations
विष्ठाः:
Kartā/Predicate-nominative
TypeNoun
Rootविष्ठा (प्रातिपदिक; ‘settlements/dwellings/abodes’; also ‘stations’)
सतःof the existent (being)
सतः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun/Adjective
Rootसत् (प्रातिपदिक; present participle of √अस् ‘to be’)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
योनिम्womb; source; origin
योनिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootयोनि (प्रातिपदिक)
असतःof the non-existent (non-being)
असतः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun/Adjective
Rootअसत् (प्रातिपदिक; negated ‘sat’)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
विapart; forth
वि:
—
TypeIndeclinable (prefix/particle)
Rootवि (उपसर्ग)
वः(uncertain due to truncated/variant ending)
वः:
—
TypeUnclear (needs pada-pāṭha confirmation)
Root(पाठभेद/अपूर्णपाठ) — सम्भाव्यः: ‘अवः’ (√अव्) अथवा ‘वः’ (युष्मद् षष्ठी/द्वितीया बहुवचन) ; प्रदत्त पाठे ‘वि वः’
Entities Mentioned
A
AgniD
Devāḥ (collectively)B
Brahman (as first principle)V
VenaRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes