Previous Mantra
Next Mantra

Shukla Yajur Veda — Adhyaya 10, Mantra 19

Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla-Yajurvedic transmission); Ṛgvedic source-echo for the mythic prelude
Devata: Viṣṇu (as the measurer/space-maker)
Chandas: Triṣṭubh-like cadence in the mythic portion; followed by yajus-identifications

प्र पर्व॑तस्य वृष॒भस्य॑ पृ॒ष्ठान्नाव॑श्चरन्ति स्व॒सिच॑ इया॒नाः । ता आऽव॑वृत्रन्नध॒रागुद॑क्ता॒ अहिं॑ बु॒ध्न्य॒मनु॒ रीय॑माणाः । विष्णो॑र्वि॒क्रम॑णमसि॒ विष्णो॒र्विक्रा॑न्तमसि॒ विष्णो॑: क्रा॒न्तम॑सि

prá párvatasya vṛṣabhásya pṛṣṭhā́n nā́vaś caranti svásica iyānā́ḥ | tā́ ā́vavṛtrann adharā́gudaktā́ ahíṃ budhnyám ánu rī́yamāṇāḥ | víṣṇor vikrámaṇam asi víṣṇor vikrā́ntam asi víṣṇoḥ krā́ntam asi

पर्वत-रूप वृषभाच्या पाठीवरून नौका पुढे सरकतात, स्वसिच (स्वयंप्रोत्साहित) होऊन आपल्या मार्गाने चालत। त्या खालून वर उठून, वेढा घालून, अधःस्थ अहि (सर्प) याला घेरून दाबतात, पुढे लोटत जातात। तू विष्णूचे विक्रमण आहेस; तू विष्णूचे विक्रान्त (सिद्ध) पद आहेस; तू विष्णूचे क्रान्त (आक्रान्त/अधिगत) क्षेत्र आहेस।

प्र । पर्वतस्य । वृषभस्य । पृष्ठात् । नावः । चरन्ति । स्वसिचः । इयानाः । ताः । आ । अववृत्रन् । अधरात् । उदक्ताः । अहिम् । बुध्न्यम् । अनु । रीयमाणाः । विष्णोः । विक्रमणम् । असि । विष्णोः । विक्रान्तम् । असि । विष्णोः । क्रान्तम् । असि

प्रforth, forward
प्र:
TypeIndeclinable
Rootप्र
पर्वतस्यof the mountain
पर्वतस्य:
Ṣaṣṭhī-sambandha
TypeNoun
Rootपर्वत
वृषभस्यof the bull
वृषभस्य:
Ṣaṣṭhī-sambandha
TypeNoun
Rootवृषभ
पृष्ठात्from the back/ridge
पृष्ठात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootपृष्ठ
नावःboats
नावः:
Kartā
TypeNoun
Rootनाव्/नौ
चरन्तिmove, go
चरन्ति:
Kriyā
TypeVerb
Rootचर्
स्वसिचःself-pouring / self-flowing (ones)
स्वसिचः:
Kartā (apposition to नावः)
TypeAdjective (used substantively)
Rootस्वसिच्
इयानाःgoing, advancing
इयानाः:
Kartā (qualifier)
TypeParticiple
Rootइ (धातु) → इयान (PPP/participle stem)
ताःthem
ताः:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
towards, unto
:
TypeIndeclinable
Root
अववृत्रन्they encompassed/covered
अववृत्रन्:
Kriyā
TypeVerb
Rootवृत् (with अव- + आ-)
अधरात्from below, below
अधरात्:
Adhikaraṇa (adverbial)
TypeAdjective (used adverbially)
Rootअधर
उदक्ताःraised up, lifted
उदक्ताः:
Kartā (qualifier of implied agents)
TypeParticiple
Rootउद् + अञ्च्/अक् (kṛdanta ‘raised/led up’)
अहिम्the serpent
अहिम्:
Karma
TypeNoun
Rootअहि
बुध्न्यम्of the deep/abyssal
बुध्न्यम्:
Karma (qualifier of अहिम्)
TypeAdjective
Rootबुध्न्य
अनुafter, along
अनु:
TypeIndeclinable
Rootअनु
रीयमाणाःflowing/moving along
रीयमाणाः:
Kartā (qualifier)
TypeParticiple
Rootरी (रीयते) / रि (to flow/move)
विष्णोःof Viṣṇu
विष्णोः:
Ṣaṣṭhī-sambandha
TypeNoun
Rootविष्णु
विक्रमणम्the stride/stepping
विक्रमणम्:
Pradhāna (predicate-noun)
TypeNoun (action noun)
Rootवि + क्रम → विक्रमण
असिyou are
असि:
Kriyā
TypeVerb
Rootअस्
विष्णोःof Viṣṇu
विष्णोः:
Ṣaṣṭhī-sambandha
TypeNoun
Rootविष्णु
विक्रान्तम्the stridden/stepped (space)
विक्रान्तम्:
Pradhāna (predicate-noun)
TypeParticiple (PPP used adjectivally/substantively)
Rootवि + क्रम → विक्रान्त
असिyou are
असि:
Kriyā
TypeVerb
Rootअस्
विष्णोःof Viṣṇu
विष्णोः:
Ṣaṣṭhī-sambandha
TypeNoun
Rootविष्णु
क्रान्तम्the stepped/stridden
क्रान्तम्:
Pradhāna (predicate-noun)
TypeParticiple (PPP used adjectivally/substantively)
Rootक्रम → क्रान्त
असिyou are
असि:
Kriyā
TypeVerb
Rootअस्
V
Viṣṇu
A
Ahi (nether serpent / Budhnya)