पुराणश्रवणप्रस्तावः (Prologue to the Recitation of the Śaiva Purāṇa)

Verse 1

व्यास उवाच । इत्याकर्ण्य वचः सौतं प्रोचुस्ते परमर्षयः । वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाद्भुतम्

व्यास म्हणाले—सूतांचे वचन ऐकून त्या परमर्षींनी म्हटले—वेदांतसाररूप, सर्वस्व असलेले ते अद्भुत पुराण आम्हांस श्रवण करवा।

Verse 2

इति श्रुत्वा मुनीनां स वचनं सुप्रहर्षितः । संस्मरञ्छंकरं सूतः प्रोवाच मुनिसत्तमान्

मुनींचे वचन ऐकून सूत अत्यंत आनंदित झाला। शंकर (भगवान शिव) यांचे स्मरण करून त्याने त्या श्रेष्ठ मुनींना संबोधिले।

Verse 3

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे । तृतीयोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्री शिवमहापुराणातील विद्येश्वरसंहितेच्या साध्यसाधन-खंडातील तिसरा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 4

यत्र गीतं त्रिकं प्रीत्या भक्तिज्ञानविरागकम्

जिथे प्रेमाने भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य—हे त्रिविध उपदेश—गायिले व गौरविले जाते.

Verse 5

वेदांतवेद्यं सद्वस्तु विशेषेण प्रवर्णितम्

वेदान्ताने जाणण्याजोगे ते सत्‌तत्त्व येथे विशेष रीतीने स्पष्ट व विविक्तपणे वर्णिले आहे।

Verse 6

सूत उवाच । शृण्वंतु ऋषयः सर्वे पुराणं वेदसारजम् । पुरा कालेन महता कल्पेऽतीते पुनःपुनः

सूत म्हणाले—हे ऋषींनो, वेदसारातून उत्पन्न झालेले हे पुराण तुम्ही सर्वांनी ऐका। फार प्राचीन काळी, महान काळ लोटल्यानंतर, पूर्वकल्प वारंवार समाप्त झाल्यावर हे पवित्र आख्यान पुन्हा सांगितले गेले।

Verse 7

अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्टिकर्मणि । मुनीनां षट्कुलीनानां ब्रुवतामितरेतरम्

या उपस्थित कल्पात, सृष्टीकार्य सुरू झाल्यावर, सहा कुलांतील मुनी परस्परांशी संवाद करीत होते।

Verse 8

इदं परमिदं नेति विवादः सुमहानभूत् । तेऽभिजग्मुर्विधातारं ब्रह्माणं प्रष्टुमव्ययम्

“हेच परम, नाही—हे नाही”—असा त्यांच्यात अत्यंत मोठा विवाद झाला. तेव्हा अव्यय विधाता ब्रह्माला विचारण्यासाठी ते त्याच्याकडे गेले.

Verse 9

वाग्भिर्विनयगर्भाभिः सर्वे प्रांजलयोऽब्रुवन् । त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम्

तेव्हा सर्वांनी हात जोडून, विनयपूर्ण वचने बोलली—“आपणच सर्व जगाचे धाता आहात, आणि सर्व कारणांचेही परम कारण आहात.”

Verse 10

कः पुमान्सर्वतत्त्वेभ्यः पुराणः परतः परः । ब्रह्मोवाच । यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह

ब्रह्मा म्हणाले—तो कोण पुरुष, जो सर्व तत्त्वांपेक्षा प्राचीन आणि परात्पराहूनही पर आहे; ज्याच्यापर्यंत मनासह वाणी पोहोचू न शकल्याने परत फिरते?

Verse 11

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रे द्रं पूर्वकम् । सहभूतेंद्रि यैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते

त्याच्यापासूनच हे सर्व प्रकट जग प्रथम उत्पन्न होते—ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र आणि इंद्र इत्यादींनी आरंभ करून—सर्व भूतांनिशी व सर्व इंद्रियांनिशी।

Verse 12

एष देवो महादेवः सर्वज्ञो जगदीश्वरः । अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नाऽन्यथा क्वचित्

हा देवच महादेव—सर्वज्ञ, जगदीश्वर. तो केवळ पराभक्तीनेच दर्शन देतो; अन्यथा कधीही दिसत नाही.

Verse 13

रुद्रो हरिर्हरश्चैव तथान्ये च सुरेश्वराः । भक्त्या परमया तस्य नित्यं दर्शनकांक्षिणः

रुद्र, हरि (विष्णु), हर आणि इतर देवेश्वर—त्याच्यावर परम भक्ती ठेवून—नित्य त्याच्या दर्शनाची आकांक्षा करीत असतात.

Verse 14

बहुनात्र किमुक्तेन शिवे भक्त्या विमुच्यते । प्रसादाद्देवताभक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । यथेहांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

इथे अधिक काय सांगावे? शिवभक्तीनेच मुक्ती मिळते. (शिवाच्या) प्रसादातून देवतेची भक्ती उत्पन्न होते आणि तो प्रसादही भक्तीतूनच जन्मतो—जसे अंकुरातून बीज आणि बीजातून पुन्हा अंकुर.

Verse 15

तस्मादीशप्रसादार्थं यूयं गत्वा भुवं द्विजाः । दीर्घसत्रं समाकृध्वं यूयं वर्षसहस्रकम्

म्हणून, हे द्विजांनो, तुम्ही पृथ्वीवर जाऊन ईश्वरप्रसाद मिळवण्यासाठी दीर्घसत्र यज्ञ आरंभ करा आणि तो हजार वर्षे पूर्ण करा.

Verse 16

अमुष्यैवाध्वरेशस्य शिवस्यैव प्रसादतः । वेदोक्तविद्यासारं तु ज्ञायते साध्यसाधनं

त्या यज्ञेश्वर भगवान् शिवाच्या कृपेने वेदोक्त विद्येचा सार कळतो—काय साध्य आहे आणि त्याचे साधन कोणते.

Verse 17

मुनय ऊचुः । अथ किं परमं साध्यं किंवा तत्साधनं परम् । साधकः कीदृशस्तत्र तदिदं ब्रूहि तत्त्वतः

मुनी म्हणाले—आता परम साध्य काय? आणि ते साध्य करण्याचे श्रेष्ठ साधन कोणते? त्या मार्गास योग्य साधक कसा असावा? हे तत्त्वतः सांगा।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । साध्यं शिवपदप्राप्तिः साधनं तस्य सेवनम् । साधकस्तत्प्रसादाद्योऽनित्यादिफलनिःस्पृहः

ब्रह्मा म्हणाले— साध्य म्हणजे शिवपदप्राप्ती; त्याचे साधन म्हणजे भगवान् शिवांची सेवा-भक्ती। आणि खरा साधक, त्यांच्या कृपेने, अनित्य व इतर क्षुद्र फळांची इच्छा सोडून देतो।

Verse 19

कर्म कृत्वा तु वेदोक्तं तदर्पितमहाफलम् । परमेशपदप्राप्तः सालोक्यादिक्रमात्ततः

वेदोक्त कर्मे करून आणि त्यांचे महाफळ परमेश्वर (भगवान् शिव) यांना अर्पण करून, साधक परमेशपद प्राप्त करतो; पुढे सालोक्य इत्यादी मुक्तीच्या क्रमाने तो उन्नत होतो।

Verse 20

तत्तद्भक्त्यनुसारेण सर्वेषां परमं फलम् । तत्साधनं बहुविधं साक्षादीशेन बोधितम्

ज्याची जशी भक्ती, तिच्या अनुरूप सर्वांना परम फळ मिळते। त्या फळसिद्धीची साधने अनेक प्रकारची आहेत; ती साक्षात् ईश (भगवान् शिव) यांनीच उपदेशिली आहेत।

Verse 21

संक्षिप्य तत्र वः सारं साधनं प्रब्रवीम्यहम् । श्रोत्रेण श्रवणं तस्य वचसा कीर्तनं तथा

आता संक्षेपाने मी तुम्हांला साधनेचा सार सांगतो—कानांनी त्यांचे श्रवण आणि वाणीने त्यांचे कीर्तन तसेच।

Verse 22

मनसा मननं तस्य महासाधनमुच्यते । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च मन्तव्यश्च महेश्वरः

मनाने त्यांचे मनन हे महासाधन म्हणतात। महेश्वराचे श्रवण, कीर्तन आणि चिंतन अवश्य करावे।

Verse 23

इति श्रुतिप्रमाणं नः साधनेनाऽमुना परम् । साध्यं व्रजत सर्वार्थसाधनैकपरायणाः

अशा प्रकारे आमच्यासाठी श्रुती हेच प्रमाण आहे; या साधनानेच परम साध्याकडे जा. सर्वार्थसाधक अशा एकमेव साधनेत पूर्ण परायण होऊन त्यातच प्रवृत्त व्हा.

Verse 24

प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्ट्वा तत्र लोकः प्रवर्तते । अप्रत्यक्षं हि सर्वत्र ज्ञात्वा श्रोत्रेण चेष्टते

डोळ्यांनी प्रत्यक्ष दिसते ते पाहून लोक त्यात प्रवृत्त होतात. पण सर्वत्र जे अप्रत्यक्ष आहे, ते जाणून ते श्रवण (आगम/उपदेश) यांच्या आधाराने पुढे जातात.

Verse 25

तस्माच्छ्रवणमेवादौ श्रुत्वा गुरुमुखाद्बुधः । ततः संसाधयेदन्यत्कीर्तनं मननं सुधीः

म्हणून आरंभी साधकाने निश्चयाने श्रवण करावे—गुरुमुखातून उपदेश ऐकून. त्यानंतर विवेकी जनाने कीर्तन व मनन इत्यादी अन्य साधने यथाविधी साधावी.

Verse 26

क्रमान्मननपर्यंते साधनेऽस्मिन्सुसाधिते । शिवयोगो भवेत्तेन सालोक्यादिक्रमाच्छनैः

ही साधना क्रमाने मननापर्यंत उत्तम रीतीने सिद्ध झाली की, त्यायोगे शिवयोग—शिवाशी एकरूपता—उद्भवते; आणि मग हळूहळू क्रमाने सालोक्य इत्यादी अवस्था प्राप्त होतात.

Verse 27

सर्वांगव्याधयः पश्चात्सर्वानंदश्च लीयते । अभ्यासात्क्लेशमेतद्वै पश्चादाद्यंतमंगलम्

त्यानंतर सर्व अंगांचे व्याधी शमतात आणि साधक सर्वानंदात लीन होतो. अभ्यासामुळे आरंभी क्लेश होतो; पण पुढे तो आरंभापासून अंतापर्यंत मंगलमय ठरतो.