Praṇava-Māhātmya and the Twofold Mantra (Sūkṣma–Sthūla) in Śaiva Sādhanā

Verse 1

ऋषय ऊचुः । प्रणवस्य च माहात्म्यं षड्लिंगस्य महामुने । शिवभक्तस्य पूजां च क्रमशो ब्रूहि नःप्रभो

ऋषी म्हणाले: हे महामुने, हे प्रभो! कृपा करून आम्हाला क्रमाने प्रणव (ॐ) चे माहात्म्य, षड्लिंगाचे तत्त्व आणि शिवभक्ताची पूजाविधी सांगावी.

Verse 2

सूत उवाच । तपोधनैर्भवद्भिश्च सम्यक्प्रश्नस्त्वयं कृतः । अस्योत्तरं महादेवो जानाति स्म न चापरः

सूत म्हणाले—हे तपोधन ऋषींनो, तुम्ही हा प्रश्न योग्य रीतीने केला आहे. याचे खरे उत्तर केवळ महादेव जाणतात; अन्य कोणीही नाही।

Verse 3

अथापि वक्ष्ये तमहं शिवस्य कृपयैव हि । शिवोऽस्माकं च युष्माकं रक्षां गृह्णातु भूरिशः

तरीही मी ते सांगीन—हे निश्चयच शिवकृपेनेच. भूरिशक्तिमान शिव आमची व तुमचीही रक्षा स्वीकारो।

Verse 4

प्रो हि प्रकृतिजातस्य संसारस्य महोदधेः । नवं नावांतरमिति प्रणवं वै विदुर्बुधाः

प्रकृतिजन्य संसाररूपी महोदधी पार करण्यासाठी बुधजन प्रणव ‘ॐ’ याला सदा नवी नौका व श्रेष्ठ उपाय मानतात।

Verse 5

प्रः प्रपंचो न नास्तिवो युष्माकं प्रणवं विदुः । प्रकर्षेण नयेद्यस्मान्मोक्षं वः प्रणवं विदुः

ज्ञानीजन तुमचा प्रणव ‘ॐ’ असा जाणतात की ज्यामुळे प्रपंचाचा निषेध होत नाही, तर त्याचे सम्यक् आकलन होते. आणि तोच अत्यंत सामर्थ्याने मोक्षाकडे नेतो म्हणून त्या प्रणवालाच तुमचा मोक्षोपाय मानतात।

Verse 6

स्वजापकानां योगिनां स्वमंत्रपूजकस्य च । सर्वकर्मक्षयं कृत्वा दिव्यज्ञानं तु नूतनम्

जे योगी निरंतर आपल्या मंत्राचा जप करतात आणि जो भक्त आपल्या इष्टमंत्राची पूजा करतो, त्यांच्या सर्व कर्मांचा क्षय होऊन नाश होतो; त्यानंतर खरोखर अंतःकरणात नवे दिव्य ज्ञान प्रकटते।

Verse 7

तमेव मायारहितं नूतनं परिचक्षते । प्रकर्षेण महात्मानं नवं शुद्धस्वरूपकम्

त्यालाच ते मायारहित व नित्य-नूतन असे म्हणतात. परम अर्थाने तोच महात्मा—सदैव नवीन, पूर्ण शुद्ध स्वरूपाचा आहे.

Verse 8

नूतनं वै करोतीति प्रणवं तं विदुर्बुधाः । प्रणवं द्विविधं प्रोक्तं सूक्ष्मस्थूलविभेदतः

जो (साधकाला) नूतन करतो, त्याला ज्ञानी ‘प्रणव’ म्हणतात. सूक्ष्म व स्थूल या भेदाने प्रणव दोन प्रकारचा सांगितला आहे.

Verse 9

सूक्ष्ममेकाक्षरं विद्यात्स्थूलं पंचाक्षरं विदुः । सूक्ष्ममव्यक्तपंचार्णं सुव्यक्तार्णं तथेतरत्

सूक्ष्म रूप एकाक्षर (ॐ) असे जाणावे आणि स्थूल रूप पंचाक्षर (नमः शिवाय) असे म्हणतात. सूक्ष्म हे अव्यक्त पंचार्ण-तत्त्व आहे, तर दुसरे स्पष्ट अक्षररूप होऊन पूजेसाठी प्रकट आहे.

Verse 10

जीवन्मुक्तस्य सूक्ष्मं हि सर्वसारं हि तस्य हि । मंत्रेणार्थानुसंधानं स्वदेहविलयावधि

जीवन्मुक्तासाठी ही सूक्ष्म अनुभूतीच त्याचे सर्वसार आहे. मंत्राच्या साहाय्याने तो अर्थाचे निरंतर अनुसंधान करीत, देहविलय होईपर्यंत राहतो.

Verse 11

स्वदेहेगलिते पूर्णं शिवं प्राप्नोति निश्चयः । केवलं मंत्रजापी तु योगं प्राप्नोति निश्चयः

जेव्हा देहाभिमान गलून जातो, तेव्हा निश्चयाने पूर्ण शिवाची प्राप्ती होते. परंतु जो केवळ मंत्रजप करतो, तो निश्चयाने फक्त योगावस्था प्राप्त करतो.

Verse 12

षट्त्रिंशत्कोटिजापी तु निश्चयं योगमाप्नुयात् । सूक्ष्मं च द्विविधं ज्ञेयं ह्रस्वदीर्घविभेदतः

जो छत्तीस कोटी जप करतो तो निश्चयाने योग प्राप्त करतो। आणि सूक्ष्म (जप/नाद) हे ह्रस्व व दीर्घ या भेदाने दोन प्रकारचे जाणावे।

Verse 13

अकारश्च उकारश्च मकारश्च ततः परम् । बिंदुनादयुतं तद्धि शब्दकालकलान्वितम्

‘अ’, ‘उ’ आणि ‘म’—आणि यांपलीकडे जो प्रणव—तो बिंदु-नादयुक्त असून शब्द, काळ व कला-शक्तीने संपन्न आहे।

Verse 14

दीर्घप्रणवमेवं हि योगिनामेव हृद्गतम् । मकारं तंत्रितत्त्वं हि ह्रस्वप्रणव उच्यते

अशा प्रकारे दीर्घ प्रणव (ॐ) योगींच्या हृदयात नित्य वास करतो असे सांगितले आहे। आणि तंत्रतत्त्वस्वरूप ‘म’ अक्षराला ह्रस्व प्रणव म्हणतात।

Verse 15

शिवः शक्तिस्तयोरैक्यं मकारं तु त्रिकात्मकम् । ह्रस्वमेवं हि जाप्यं स्यात्सर्वपापक्षयैषिणाम्

शिव, शक्ती आणि त्या दोघांचे ऐक्य—हे त्रिरूप ‘म’ अक्षरात व्यक्त होते। म्हणून सर्व पापक्षय इच्छिणाऱ्यांनी याचा ह्रस्वरूपाने जप करावा।

Verse 16

भूवायुकनकार्णोद्योःशब्दाद्याश्च तथा दश । आशान्वयेदशपुनः प्रवृत्ता इति कथ्यते

पृथ्वी, वायू, अग्नी (कनक-तेज), जल आणि ज्योती/आकाश; तसेच शब्दादी दहा—हे दहा म्हणतात। पुन्हा दिशांच्या (आशा) संबंधाने आणखी दहा प्रवृत्त होतात, असे कथन आहे।

Verse 17

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां सप्तदशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील विद्येश्वरसंहितेचा सतरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 18

वेदादौ च प्रयोज्यं स्याद्वंदने संध्ययोरपि । नवकौटिजपाञ्जप्त्वा संशुद्धः पुरुषो भवेत्

हे वेदपाठाच्या आरंभी तसेच प्रातः-सायं दोन्ही संध्यांच्या वंदन-पूजनातही याचा उपयोग करावा. नव-कोटी जप केल्याने पुरुष पूर्ण शुद्ध होतो.

Verse 19

पुनश्च नवकोट्या तु पृथिवीजयमाप्नुयात् । पुनश्च नवकोट्या तु ह्यपांजयमवाप्नुयात्

पुन्हा नव-कोटी (जपाच्या) पुण्याने पृथ्वीवर विजय मिळतो; आणि पुन्हा नव-कोटीने निश्चयच जलतत्त्वावरही जय प्राप्त होतो.

Verse 20

पुनश्च नवकोट्या तु तेजसांजयमाप्नुयात् । पुनश्च नवकोट्या तु वायोर्जयमवाप्नुयात् । आकाशजयमाप्नोति नवकोटिजपेन वै

पुन्हा अन्य नव-कोटी (जप) केल्याने अग्नितत्त्वावर जय मिळतो. पुन्हा अन्य नव-कोटीने वायूवर अधिकार मिळतो. आणि नव-कोटी जपाने निश्चयच आकाशावरही प्रभुत्व प्राप्त होते.

Verse 21

गंधादीनांक्रमेणैवनवकोटिजपेणवै । अहंकारस्य च पुनर्नव कोटिजपेन वै

गंध इत्यादी सूक्ष्म तत्त्वांचा क्रमाने नऊ कोटी जप करावा; आणि अहंकार-तत्त्वासाठीही पुन्हा नऊ कोटी जपच करावा.

Verse 22

सहस्रमंत्रजप्तेन नित्यशुद्धो भवेत्पुमान् । ततः परं स्वसिद्ध्यर्थं जपो भवति हि द्विजाः

मंत्राचा सहस्र वेळा जप केल्याने मनुष्य नित्य शुद्ध होतो. त्यानंतर, हे द्विजांनो, स्वतःच्या सिद्धीसाठी जप केला जातो.

Verse 23

एवमष्टोत्तरशतकोटिजप्तेन वै पुनः । प्रणवेन प्रबुद्धस्तु शुद्धयोगमवाप्नुयात्

अशा प्रकारे पुन्हा प्रणव (ॐ) याचा एकशे आठ कोटी प्रमाणे जप केल्याने, त्या प्रणवाने पूर्ण जागृत झालेला साधक शुद्धयोग प्राप्त करतो.

Verse 24

शुद्धयोगेन संयुक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः । सदा जपन्सदाध्यायञ्छिवं प्रणवरूपिणम्

शुद्धयोगाने संयुक्त झालेला पुरुष जीवन्मुक्त होतो—यात संशय नाही. तो सदा जप करीत, सदा स्वाध्याय करीत, प्रणवरूप शिवाचे ध्यान करतो.

Verse 25

समाधिस्थो महायोगीशिव एव न संशयः । ऋषिच्छंदोदेवतादि न्यस्य देहेपुनर्जपेत्

समाधिस्थ महायोगी निःसंशय शिवच आहे. ऋषि, छंद, देवता इत्यादींचा न्यास देहावर करून तो पुन्हा जप करावा.

Verse 26

प्रणवं मातृकायुक्तं देहे न्यस्य ऋषिर्भवेत् । दशमातृषडध्वादि सर्वं न्यासफलं लभेत्

मातृका-वर्णांसह प्रणवाचा देहावर न्यास केल्याने साधक ऋषिभाव प्राप्त करतो। दशमातृ, षडध्व इत्यादींसह न्यासाचे सर्व फल शिवपूजेत मिळते।

Verse 27

प्रवृत्तानां च मिश्राणां स्थूलप्रणवमिष्यते । क्रियातपोजपैर्युक्तास्त्रिविधाः शिवयोगिनः

प्रवृत्त आणि मिश्र साधना करणाऱ्यांसाठी स्थूल प्रणव मान्य आहे। शिवयोगी तीन प्रकारचे—क्रिया, तप आणि जप यांमध्ये युक्त।

Verse 28

धनादिविभवैश्चैव कराद्यंगैर्नमादिभिः । क्रियया पूजया युक्तः क्रियायोगीति कथ्यते

जो धन इत्यादी विभव अर्पण करून, हात इत्यादी अंगांच्या उपयोगाने आणि नमस्कार-प्रणामादि भावांसह क्रियात्मक पूजेत युक्त असतो, तो क्रियायोगी म्हणतात।

Verse 29

पूजायुक्तश्च मितभुग्बाह्येंद्रि यजयान्वितः । परद्रो हादिरहितस्तपोयोगीति कथ्यते

जो पूजायुक्त, मिताहारी, बाह्य इंद्रियांवर विजय मिळविणारा आणि परद्रोह व अन्य हिंसा-अपकारांपासून रहित—तोच ‘तपो-योगी’ म्हणून कथिला जातो।

Verse 30

एतैर्युक्तः सदा क्रुद्धः सर्वकामादिवर्जितः । सदा जपपरः शांतोजपयोगीति तं विदुः

या साधनांनी युक्त, सदैव दृढ व तेजस्वी, सर्व कामनांपासून विरक्त, सतत मंत्रजपात तत्पर आणि अंतःकरणाने शांत—त्याला ‘जप-योगी’ असे जाणावे।

Verse 31

उपचारैः षोडशभिः पूजया शिवयोगिनाम् । सालोक्यादिक्रमेणैव शुद्धो मुक्तिं लभेन्नरः

शिवयोगिनांनी सांगितलेल्या विधीने षोडशोपचारांनी शिवपूजा केल्यास मनुष्य शुद्ध होतो आणि सालोक्यादि क्रमाने पुढे जाऊन मुक्ती प्राप्त करतो।

Verse 32

जपयोगमथो वक्ष्ये गदतः शृणुत द्विजाः । तपःकर्तुर्जपः प्रोक्तो यज्जपन्परिमार्जते

आता मी जपयोग सांगतो; हे द्विजांनो, लक्ष देऊन ऐका. तप करणाऱ्यासाठी जप हीच मुख्य साधना म्हटली आहे; जप केल्याने साधक पूर्णपणे शुद्ध होतो।

Verse 33

शिवनाम नमःपूर्वं चतुर्थ्यां पंचतत्त्वकम् । स्थूलप्रणवरूपं हि शिवपंचाक्षरं द्विजाः

हे द्विजांनो, ‘नमः’ प्रथम ठेवून आणि चतुर्थ स्थानी ‘शिव’ ठेवून जो पंचतत्त्वमय मंत्र बनतो तोच शिवपंचाक्षर आहे; तो प्रणव (ॐ) याचा स्थूल रूप आहे।

Verse 34

पंचाक्षरजपेनैव सर्वसिद्धिं लभेन्नरः । प्रणवेनादिसंयुक्तं सदा पंचाक्षरं जपेत्

पंचाक्षर मंत्राच्या जपानेच मनुष्य सर्व सिद्धी प्राप्त करतो. म्हणून प्रणव ‘ॐ’ पूर्वक पंचाक्षराचा सदैव जप करावा.

Verse 35

गुरूपदेशं संगम्य सुखवासे सुभूतले । पूर्वपक्षे समारभ्य कृष्णभूतावधि द्विजाः

गुरूचा उपदेश प्राप्त करून द्विजांनी शुभ भूमीवर सुखद निवासात राहावे. शुक्ल पक्षापासून आरंभ करून अमावास्येपर्यंत अनुष्ठान करावे.

Verse 36

माघं भाद्रं विशिष्टं तु सर्वकालोत्तमोत्तमम् । एकवारं मिताशीतु वाग्यतो नियतेंद्रि यः

काळांमध्ये माघ व भाद्रपद हे मास विशेष—सर्व काळांत उत्तमोत्तम आहेत. त्या काळात जो दिवसातून एकदा मिताहार करतो, वाणी संयमित ठेवतो व इंद्रिये नियंत्रित ठेवतो, तो शिवपूजेच्या उच्च फळास पात्र होतो.

Verse 37

स्वस्य राजपितृणां च शुश्रूषणं च नित्यशः । सहस्रजपमात्रेण भवेच्छुद्धोऽन्यथा ऋणी

स्वतःच्या राजाची (धर्माधिकाराची) व पितरांची नित्य सेवा करावी. सहस्र जपमात्रेने तो शुद्ध होतो; अन्यथा तो ऋणीच राहतो.

Verse 38

पंचाक्षरं पंचलक्षं जपेच्छिवमनुस्मरन् । पद्मासनस्थं शिवदं गंगाचंद्र कलान्वितम्

शिवाचे स्मरण करीत पंचाक्षर मंत्राचा पाच लक्ष जप करावा. पद्मासनस्थ, वरदायक, गंगा व चंद्रकलेने विभूषित प्रभूचे ध्यान करावे.

Verse 39

वामोरुस्थितशक्त्या च विराजं तं महागणैः । मृगटंकधरं देवं वरदाभयपाणिकम्

डाव्या उरूवर विराजमान शक्तीसह, महागणांच्या मध्ये तेजस्वी तो देव मृग व टंक (कुऱ्हाड) धारण करून, वरद व अभय-मुद्रांनी युक्त हस्तांनी शोभत होता।

Verse 40

सदानुग्रहकर्त्तारं सदा शिवमनुस्मरन् । संपूज्य मनसा पूर्वं हृदिवासूर्यमंडले

सदा अनुग्रह करणाऱ्या सदाशिवाचे निरंतर स्मरण करून, प्रथम मनानेच पूजन करावे आणि हृदयातील सूर्य-मंडलात त्यांचे निवास ध्यानावे।

Verse 41

जपेत्पंचाक्षरीं विद्यां प्राण्मुखः शुद्धकर्मकृत् । प्रातः कृष्णचतुर्दश्यां नित्यकर्मसमाप्य च

शुद्ध आचरण व कर्म असलेला साधक पूर्वमुख होऊन पंचाक्षरी विद्येचा जप करावा. कृष्णपक्ष चतुर्दशीच्या प्रातःकाळी नित्यकर्मे पूर्ण करूनही हा जप करावा.

Verse 42

मनोरमे शुचौ देशे नियतः शुद्धमानसः । पंचाक्षरस्य मंत्रस्य सहस्रं द्वादशं जपेत्

मनोरम व पवित्र स्थानी, संयमी व शुद्धचित्त होऊन, पंचाक्षर मंत्राचा द्वादश सहस्र—म्हणजे बारा हजार—जप करावा.

Verse 43

वरयेच्च सपत्नीकाञ्छैवान्वै ब्राह्मणोत्तमान् । एकं गुरुवरं शिष्टं वरयेत्सांबमूर्तिकम्

पत्नींसह श्रेष्ठ शैव ब्राह्मणांना आमंत्रित करावे. तसेच विशेषतः एक उत्तम गुरु—शिष्ट, सदाचारी आणि उमा‑सहित शिव (सांब) स्वरूप—यालाही बोलवावे.

Verse 44

ईशानं चाथ पुरुषमघोरं वाममेव च । सद्योजातं च पंचैव शिवभक्तान्द्विजोत्तमान्

त्यानंतर त्याने ईशान, तत्पुरुष, अघोर, वाम आणि सद्योजात—या पाचांना शिवाचे परम भक्त, श्रेष्ठ द्विज म्हणून वर्णिले।

Verse 45

पूजाद्र व्याणि संपाद्य शिवपूजां समारभेत् । शिवपूजां च विधिवत्कृत्वा होमं समारभेत्

पूजेची द्रव्ये नीट जमवून शिवपूजा आरंभ करावी। विधिपूर्वक शिवपूजा करून मग होम सुरू करावा।

Verse 46

मुखांतं च स्वसूत्रेण कृत्वा होमं समारभेत् । दशैकं वा शतैकं वा सहस्रैकमथापि वा

स्वतःच्या सूत्रानुसार मुखान्तपर्यंतची विधी करून मग होम आरंभ करावा। आहुती अकरा वेळा, किंवा एकशे एक वेळा, अथवा एक हजार एक वेळाही देऊ शकतात।

Verse 47

कापिलेन घृतेनैव जुहुयात्स्वयमेव हि । कारयेच्छिवभक्तैर्वाप्यष्टोत्तरशतं बुधः

तो स्वतः कपिला गायीच्या तुपानेच आहुती देईल. किंवा ज्ञानी पुरुष शिवभक्तांकडून एकशे आठ आहुती करवू शकतो।

Verse 48

होमान्ते दक्षिणा देया गुरोर्गोमिथुनं तथा । ईशानादिस्वरूपांस्तान्गुरुं सांबं विभाव्य च

होमाच्या शेवटी गुरूंना दक्षिणा द्यावी आणि गायींचे एक जोडपेही अर्पण करावे. तसेच गुरूंमध्ये ईशानादी रूपे व अंबेसह शिव यांचे चिंतन करावे।

Verse 49

तेषां पत्सिक्ततोयेन स्वशिरः स्नानमाचरेत् । षट्त्रिंशत्कोटितीर्थेषु सद्यः स्नानफलं लभेत्

त्यांच्या पादप्रक्षालनाच्या जलाने स्वतःच्या मस्तकाचे स्नान करावे। असे केल्याने छत्तीस कोटी तीर्थस्नानाचे फळ तत्काळ मिळते।

Verse 50

दशांगमन्नं तेषां वै दद्याद्वैभक्तिपूर्वकम् । पराबुद्ध्या गुरोः पत्नीमीशानादिक्रमेण तु

भक्तिपूर्वक त्यांना दशांग (दशविध) अन्न अर्पण करावे। तसेच ईशानादि क्रमाने परम आदराने गुरुपत्नीचाही सत्कार करावा।

Verse 51

परमान्नेन संपूज्य यथाविभवविस्तरम् । रुद्रा क्षवस्त्रपूर्वं च वटकापूपकैर्युतम्

परमान्नाने (श्रेष्ठ शिजवलेल्या अन्नाने) भगवान शिवाची पूजा करावी आणि आपल्या सामर्थ्यानुसार सेवेचा विस्तार करावा. प्रथम वस्त्र व रुद्राक्ष धारण करून, वडे व अपूप (गोड केक) यांसह नैवेद्य अर्पण करावा.

Verse 52

बलिदानं ततः कृत्वा भूरिभोजनमाचरेत् । ततः संप्रार्थ्य देवेशं जपं तावत्समापयेत्

त्यानंतर बलिदान करून भरपूर भोजनाची व्यवस्था करावी (भक्त व गरजूंस अन्नदान करावे). मग देवेश शिवाची मनोभावे प्रार्थना करून, त्या काळाचा जप विधिपूर्वक समाप्त करावा.

Verse 53

पुरश्चरणमेवं तु कृत्वा मन्त्रीभवेन्नरः । पुनश्च पंचलक्षेण सर्वपापक्षयो भवेत्

अशा प्रकारे विधिपूर्वक पुरश्चरण केल्यास मनुष्याला मंत्रसिद्धी प्राप्त होते. आणि पुढे पाच लक्ष जप केल्याने सर्व पापांचा क्षय होतो.

Verse 54

अतलादि समारभ्य सत्यलोकावधिक्रमात् । पंचलक्षजपात्तत्तल्लोकैश्वर्यमवाप्नुयात्

अतलादी लोकांपासून आरंभ करून क्रमाने सत्यलोकापर्यंत, पाच लक्ष जपाने साधक त्या-त्या लोकांचे ऐश्वर्य व अधिपत्य प्राप्त करतो.

Verse 55

मध्ये मृतश्चेद्भोगांते भूमौ तज्जापको भवेत् । पुनश्च पंचलक्षेण ब्रह्मसामीप्यमाप्नुयात्

जर मध्येच मृत्यू आला, तर कर्मफळभोगाच्या शेवटी तो पृथ्वीवर त्याच जपाचा साधक म्हणून पुन्हा जन्म घेतो. आणि नंतर पाच लक्ष जपाने ब्रह्मसामीप्य, म्हणजे परमेश्वराचे सान्निध्य, प्राप्त करतो.

Verse 56

पुनश्च पंचलक्षेण सारूप्यैश्वर्यमाप्नुयात् । आहत्य शतलक्षेण साक्षाद्ब्रह्मसमो भवेत्

पुन्हा पाच लक्ष जपाने शिवसारूप्याचे ऐश्वर्य प्राप्त होते; आणि एकूण शत लक्ष (एक कोटी) जपाने तो साक्षात् ब्रह्मासमान होतो.

Verse 57

कार्यब्रह्मण एवं हि सायुज्यं प्रतिपद्य वै । यथेष्टं भोगमाप्नोति तद्ब्रह्मप्रलयावधि

अशा रीतीने कार्यब्रह्माशी सायुज्य प्राप्त करून तो इच्छेप्रमाणे भोग भोगतो—ब्रह्माच्या प्रलयापर्यंत.

Verse 58

पुनः कल्पांतरे वृत्ते ब्रह्मपुत्रः सजायते । पुनश्च तपसा दीप्तः क्रमान्मुक्तो भविष्यति

दुसरा कल्प संपल्यावर तो पुन्हा ब्रह्माचा पुत्र म्हणून जन्म घेतो. आणि पुन्हा तपस्येच्या तेजाने दीप्त होऊन, क्रमाने मुक्ती प्राप्त करील.

Verse 59

पृथ्व्यादिकार्यभूतेभ्यो लोका वै निर्मिताः क्रमात् । पातालादि च सत्यांतं ब्रह्मलोकाश्चतुर्दश

पृथ्वी इत्यादी कार्यभूत तत्त्वांपासून क्रमाने लोकांची निर्मिती झाली। पाताळापासून सत्यलोकापर्यंत, ब्रह्मलोकासह एकूण चौदा लोक आहेत.

Verse 60

सत्यादूर्ध्वं क्षमांतं वैविष्णुलोकाश्चतुर्दश । क्षमलोके कार्यविष्णुर्वैकुंठे वरपत्तने

सत्यलोकाच्या वरून क्षमालोकापर्यंत विष्णूचे चौदा लोक आहेत. क्षमालोकात ते कार्यविष्णू म्हणून, आणि परम नगर वैकुंठात वरदाते म्हणून वास करतात.

Verse 61

कार्यलक्ष्म्या महाभोगिरक्षां कृत्वाऽधितिष्ठति । तदूर्ध्वगाश्च शुच्यंतां लोकाष्टाविंशतिः स्थिताः

कर्मलक्ष्मीच्या नियमानुसार महाभोग्यांची महती रक्षा स्थापन करून तो तेथे अधिष्ठित राहतो। त्याच्या वर शुद्ध अवस्थेत ऊर्ध्वगामी अशी अठ्ठावीस लोके स्थित आहेत।

Verse 62

शुचौ लोके तु कैलासे रुद्रो वै भूतहृत्स्थितः । षडुत्तराश्च पंचाशदहिंसांतास्तदूर्ध्वगाः

शुचि लोक कैलासात रुद्र खरोखर सर्व भूतांच्या हृदयात स्थित आहेत। त्याच्या वर अहिंसेपर्यंत पोहोचणाऱ्या छप्पन्न उच्च अवस्था असून त्या पुढेही ऊर्ध्वगामी आहेत।

Verse 63

अहिंसालोकमास्थाय ज्ञानकैलासके पुरे । कार्येश्वरस्तिरोभावं सर्वान्कृत्वाधितिष्ठति

अहिंसा-लोकात, ज्ञान-कैलासच्या पुरीत वास करून, कार्येश्वर तिरोभाव-शक्तीने सर्वांना आच्छादित करून अधिष्ठित राहतो।

Verse 64

तदंते कालचक्रं हि कालातीतस्ततः परम् । शिवेनाधिष्ठितस्तत्र कालश्चक्रेश्वराह्वयः

त्याच्या शेवटी कालचक्र आहे; आणि काळाच्या पलीकडे त्याहूनही परे परम तत्त्व आहे। तेथे शिवाच्या अधिष्ठानाने ‘चक्रेश्वर’ या नावाने काळ स्थित आहे।

Verse 65

माहिषं धर्ममास्थाय सर्वान्कालेन युंजति । असत्यश्चाशुचिश्चैव हिंसा चैवाथ निर्घृणा

माहिष—पशुवत धर्माचा आश्रय घेऊन ते सर्वांना काळाच्या बंधनात जोडतात। ते असत्य, अशुचिता व हिंसेकडे वळून पूर्णतः निर्दय होतात।

Verse 66

असत्यादिचतुष्पादः सर्वांशः कामरूपधृक् । नास्तिक्यलक्ष्मीर्दुःसंगो वेदबाह्यध्वनिः सदा

तो असत्य इत्यादी चार पायांवर उभा आहे; तो अधर्मतत्त्वाचा पूर्ण अंश असून कामनेप्रमाणे रूप धारण करतो. त्याच्याकडे नास्तिक्याची ‘समृद्धी’ आहे, तो दुष्ट संग करतो आणि सदैव वेदप्रमाणाबाहेरची वाणी बोलतो.

Verse 67

क्रोधसंगः कृष्णवर्णो महामहिषवेषवान् । तावन्महेश्वरः प्रोक्तस्तिरोधास्तावदेव हि

क्रोधाशी संगत, कृष्णवर्ण, आणि महान महिषाचे वेश धारण करणारा—इतक्याच मर्यादेत महेश्वर ‘तिरोधा’ (आवरणशक्ती) म्हणून कथिला जातो; खरे तर आवरण तेवढेच असते.

Verse 68

तदर्वाक्कर्मभोगो हि तदूर्ध्वं ज्ञानभोगकम् । तदर्वाक्कर्ममाया हि ज्ञानमाया तदूर्ध्वकम्

त्या स्तराखाली अनुभव हा कर्मभोग—कर्मजन्य सुख-दुःख—असतो; त्याच्या वर अनुभव ज्ञानभोग—ज्ञानजन्य आनंद—होतो. खाली कर्ममाया बंधन घालते, वर ज्ञानमाया कार्य करते.

Verse 69

मा लक्ष्मीः कर्मभोगो वै याति मायेति कथ्यते । मा लक्ष्मीर्ज्ञानभोगो वै याति मायेति कथ्यते

असे सांगितले आहे की लक्ष्मीला कर्मभोग म्हणून मागितले तर ती मायेच्या बंधनात नेते. तसेच लक्ष्मीला ज्ञानभोग म्हणूनही मागितले तरी ती मायेच्याच मार्गी घेऊन जाते.

Verse 70

तदूर्ध्वं नित्यभोगो हि तदर्वाण्नश्वरं विदुः । तदर्वाक्च तिरोधानं तदूर्ध्वं न तिरोधनम्

त्या अवस्थेच्या वर नित्य अनुभव (नित्यभोग) आहे; तिच्या खाली सर्व काही नश्वर आहे—असे ज्ञानी जाणतात. आणि तिरोधान (आवरण) फक्त खालीच कार्य करते; वर कोणतेही आवरण नाही.

Verse 71

तदर्वाक्पाशबंधो हि तदूर्ध्वं न हि बंधनम् । तदर्वाक्परिवर्तंते काम्यकर्मानुसारिणः

त्या (उच्च अवस्थे) खालती पाशाचे बंधनच आहे; त्याच्या वर कोणतेही बंधन नाही. जे काम्य कर्मांचे अनुयायी आहेत ते त्याखालीच फिरत राहतात।

Verse 72

निष्कामकर्मभोगस्तु तदूर्ध्वं परिकीर्तितः । तदर्वाक्परिवर्तंते बिंदुपूजापरायणाः

त्याच्या वर निष्काम कर्मभोगाची अवस्था सांगितली आहे. परंतु त्याखाली बिंदुपूजेत परायण असलेलेच लोक आवर्तनात फिरत राहतात।

Verse 73

तदूर्ध्वं हि व्रजंत्येव निष्कामा लिंगपूजकाः । तदर्वाक्परिवर्तंते शिवान्यसुरपूजकाः

निष्काम भावाने शिवलिंगाची पूजा करणारे भक्त ऊर्ध्व, उच्च दिव्य स्थितीकडे जातात; पण शिवाव्यतिरिक्त देवता व असुरांची पूजा करणारे अधःपथाकडे परत फिरतात.

Verse 74

शिवैकनिरता ये च तदूर्ध्वं संप्रयांति ते । तदर्वाग्जीवकोटिः स्यात्तदूर्ध्वं परकोटिकाः

जे केवळ शिवात एकनिष्ठ आहेत ते ऊर्ध्व, उच्च स्थितीकडे जातात. त्याखाली बद्ध जीवांची कोटी आहे, आणि त्यापुढे परम कोट्या (मुक्त/अतीत) आहेत.

Verse 75

सांसारिकास्तदर्वाक्च मुक्ताः खलु तदूर्ध्वगाः । तदर्वाक्परिवर्तंते प्राकृतद्र व्यपूजकाः

जे संसारबंधनात राहतात ते खालीच राहतात, आणि मुक्त जन निश्चयाने ऊर्ध्वगामी होतात. पण जे केवळ प्राकृत द्रव्यांनी पूजा करतात ते पुन्हा अधःपथाकडे वळतात.

Verse 76

तदूर्ध्वं हि व्रजंत्येते पौरुषद्र व्यपूजकाः । तदर्वाक्छक्तिलिंगं तु शिवलिंगं तदूर्ध्वकम्

जे द्रव्योपचारांनी पौरुषतत्त्वाची पूजा करतात ते त्यापलीकडे उर्ध्वगामी होतात. त्याच्या खाली शक्तिलिंग असून त्याच्या वर शिवलिंग स्थित आहे।

Verse 77

तदर्वागावृतं लिंगं तदूर्ध्वं हि निरावृति । तदर्वाक्कल्पितं लिंगं तदूर्ध्वं वै न कल्पितम्

खालचा लिंगभाग आवृत (झाकलेला) ठेवावा; वरचा भाग निरावृत असावा. खालचा भाग कल्पित/निर्मित लिंग आहे; परंतु वरचा भाग खरोखरच अकल्पित—मानवनिर्मितीपलीकडचा—आहे।

Verse 78

तदर्वाग्बाह्यलिंगं स्यादंतरंगं तदूर्ध्वकम् । तदर्वाक्छक्तिलोका हि शतं वै द्वादशाधिकम्

त्याच्या खाली बाह्य लिंग आहे आणि त्याच्या वर अंतरंग (सूक्ष्म) लोक आहे. आणि त्या अंतरंगाच्या खाली शक्तिलोके—एकशे बारा—निश्चितच आहेत।

Verse 79

तदर्वाग्बिंदुरूपं हि नादरूपं तदुत्तरम् । तदर्वाक्कर्मलोकस्तु तदूर्ध्वं ज्ञानलोककः

त्याच्या खाली बिंदुरूप लोक आहे आणि त्याच्या वर नादरूप लोक आहे। त्याच्या खाली कर्मलोक, आणि त्याच्या वर ज्ञानलोक स्थित आहे।

Verse 80

नमस्कारस्तदूर्ध्वं हि मदाहंकारनाशनः । जनिजं वै तिरोधानं नानिषिद्ध्यातते इति

यानंतर नमस्कार—तो मद व अहंकाराचा नाश करतो। देहजन्य तिरोधान (आवरण) दूर करून साधकाला मार्गात अडथळा येऊ देत नाही।

Verse 81

ज्ञानशब्दार्थ एवं हि तिरोधाननिवारणात् । तदर्वाक्परिवर्तंते ह्याधिभौतिकपूजकाः

‘ज्ञान’ या शब्दाचा अर्थच तिरोधानरूपी आवरणाचे निवारण होय; म्हणून जे केवळ बाह्य, भौतिक पूजेत रमतात ते त्याखालीच परत फिरतात.

Verse 82

आध्यात्मिकार्चका एव तदूर्ध्वं संप्रयांतिवै । तावद्वै वेदिभागं तन्महालोकात्मलिंगके

केवळ आध्यात्मिक अर्चकच त्याच्या वर खऱ्या अर्थाने पोहोचतात; इतरांना वेदीच्या भागापर्यंतच गती मिळते. ‘महालोक’स्वरूप त्या लिंगाविषयी हा भेद सांगितला आहे.

Verse 83

प्रकृत्याद्यष्टबंधोपि वेद्यंते संप्रतिष्ठतः । एवमेतादृशं ज्ञेयं सर्वं लौकिकवैदिकम्

प्रकृतीपासून आरंभ करून अष्टबंधही योग्य प्रतिष्ठेमुळे समजतो. याच प्रकारे लौकिक वा वैदिक जे काही सांगितले आहे ते सर्व असेच जाणावे.

Verse 84

अधर्ममहिषारूढं कालचक्रं तरंति ते । सत्यादिधर्मयुक्ता ये शिवपूजापराश्च ये

अधर्मरूपी म्हशीवर आरूढ असलेल्या काळचक्राला तेच पार करतात—जे सत्यादी धर्मांनी युक्त आहेत आणि जे शिवपूजेत पूर्ण परायण आहेत.

Verse 85

तदूर्ध्वं वृषभो धर्मो ब्रह्मचर्यस्वरूपधृक् । सत्यादिपादयुक्तस्तु शिवलोकाग्रतः स्थितः

त्याच्या वर वृषभ-रूप धर्म उभा आहे, ब्रह्मचर्यस्वरूप धारण करणारा। सत्यादी पायांनी युक्त तो शिवलोकाच्या अग्रभागी स्थित आहे।

Verse 86

क्षमाशृङ्गः शमश्रोत्रो वेदध्वनिविभूषितः । आस्तिक्यचक्षुर्निश्वासगुरुबुद्धिमना वृषः

धर्मरूपी वृषभाचे शिंग क्षमा आहेत आणि कान शम (शांती) आहेत; तो वेदध्वनीने विभूषित आहे. त्याचे डोळे आस्तिक्य (श्रद्धा) आहेत, आणि त्याचा श्वास गुरु-भक्ती आहे; त्याचे मन स्थिर, श्रेष्ठ बुद्धीने युक्त आहे.

Verse 87

क्रियादिवृषभा ज्ञेयाः कारणादिषु सर्वदा । तं क्रियावृषभं धर्मं कालातीतोधितिष्ठति

क्रिया इत्यादी जे ‘वृषभ’ आहेत, ते कारण-तत्त्वांमध्ये व इतरत्र सदैव विद्यमान आहेत—असे जाणावे. त्या क्रियाबलयुक्त धर्म-वृषभाला कालातीत शिव अधिष्ठित करतात—धारणही करतात आणि त्यापलीकडेही आहेत.

Verse 88

ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्वस्वायुर्दिनमुच्यते । तदूर्ध्वं न दिनं रात्रिर्न जन्ममरणादिकम्

ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश—यांची आपापली आयुष्य-मर्यादा ‘दिवस’ म्हणून सांगितली जाते. पण त्या परम अवस्थेच्या पलीकडे ना दिवस आहे ना रात्र; ना जन्म-मरण इत्यादी काहीही.

Verse 89

पुनः कारणसत्यांताः कारणब्रह्मणस्तथा । गंधादिभ्यस्तु भूतेभ्यस्तदूर्ध्वं निर्मिताः सदा

पुन्हा ‘कारण-सत्य’ इत्यादी तत्त्वे कारण-ब्रह्मापासून उत्पन्न होतात. आणि त्यांच्या वर, गंधगुणयुक्त पृथ्वी इत्यादी भूतांपासून आरंभ करून पुढील स्तर सदा क्रमाने निर्मिले जातात.

Verse 90

सूक्ष्मगंधस्वरूपा हि स्थिता लोकाश्चतुर्दश । पुनः कारणविष्णोर्वै स्थिता लोकाश्चतुर्दश

खरोखरच चौदा लोक सूक्ष्म गंधस्वरूपाने स्थित आहेत; आणि पुन्हा तेच चौदा लोक कारण-विष्णूमध्येही स्थित आहेत.

Verse 91

पुनःकारणरुद्र स्य लोकाष्टाविंशका मताः । पुनश्च कारणेशस्य षट्पंचाशत्तदूर्ध्वगाः

पुन्हा असे सांगितले आहे की कारण-रुद्राचे अठ्ठावीस लोक मानले गेले आहेत. आणि त्यांच्याही वर कारणेश (कारण-स्वामी) याचे छप्पन्न लोक आहेत.

Verse 92

ततः परं ब्रह्मचर्यलोकाख्यं शिवसंमतम् । तत्रैव ज्ञानकैलासे पंचावरणसंयुते

त्यापलीकडे ब्रह्मचर्य-लोक नावाचे धाम आहे, जे शिवसंमत आहे. तेथेच पंच-आवरणांनी युक्त ज्ञान-कैलास आहे.

Verse 93

पंचमंडलसंयुक्तं पंचब्रह्मकलान्वितम् । आदिशक्तिसमायुक्तमादिलिंगं तु तत्र वै

तेथे निश्चयच आदि-लिंग आहे—पंच-मंडलांनी संयुक्त, पंचब्रह्माच्या कलांनी युक्त, आणि आदि-शक्तीने समायुक्त.

Verse 94

शिवालयमिदं प्रोक्तं शिवस्य परमात्मनः । परशक्त्यासमायुक्तस्तत्रैव परमेश्वरः

हे परमात्मा शिवाचे शिवालय असे सांगितले आहे. तेथेच पराशक्तीने समायुक्त परमेश्वर विराजमान आहेत.

Verse 95

सृष्टिः स्थितिश्च संहारस्तिरोभावोप्यनुग्रहः । पंचकृत्यप्रवीणोऽसौ सच्चिदानंदविग्रहः

सृष्टी, स्थिती, संहार, तिरोभाव आणि अनुग्रह—ही त्याची पंच दैवी कृत्ये आहेत. तो पंचकृत्यात प्रवीण, सच्चिदानंदस्वरूप शिव आहे.

Verse 96

ध्यानधर्मः सदा यस्य सदानुग्रहतत्परः । समाध्यासनमासीनः स्वात्मारामो विराजते

ज्याचा स्वभाव सदैव ध्यानमय आहे, जो सदैव अनुग्रह देण्यास तत्पर आहे, तो समाध्यासनावर आसनस्थ होऊन स्वात्मानंदात रमून तेजस्वी भासतो।

Verse 97

तस्य संदर्शनं सांध्यं कर्मध्यानादिभिः क्रमात् । नित्यादिकर्मयजनाच्छिवकर्ममतिर्भवेत्

संध्याकाळी नित्य त्याचे दर्शन घेऊन, कर्म-ध्यान इत्यादी साधने क्रमाने आचरून, नित्यकर्म व पूजन केल्याने बुद्धी शिवकर्मात स्थिर होते व मन शिवाभिमुख होते।

Verse 98

क्रियादिशिवकर्मभ्यः शिवज्ञानं प्रसाधयेत् । तद्दर्शनगताः सर्वे मुक्ता एव न संशयः

क्रिया इत्यादी शैवकर्मांनी शिवज्ञान सम्यक् साधावे. जे त्या प्रत्यक्ष शिवदर्शनात प्रविष्ट झाले, ते निःसंशय मुक्तच आहेत.

Verse 99

मुक्तिरात्मस्वरूपेण स्वात्मारामत्वमेव हि । क्रियातपोजपज्ञानध्यानधर्मेषु सुस्थितः

मुक्ती म्हणजेच आत्मस्वरूपात स्थित होणे—स्वात्मानंदातच रमणे. जो क्रिया, तप, जप, ज्ञान, ध्यान आणि धर्म यांत दृढपणे स्थित आहे, तो त्या अवस्थेस पात्र होतो.

Verse 100

शिवस्य दर्शनं लब्धा स्वात्मारामत्वमेव हि । यथा रविः स्वकिरणादशुद्धिमपनेष्यति

शिवदर्शन प्राप्त झाल्यावर साधक निश्चयच स्वात्मानंदात स्थित होतो; जसा सूर्य आपल्या किरणांनी अशुद्धी दूर करतो.

Verse 101

कृपाविचक्षणः शंभुरज्ञानमपनेष्यति । अज्ञानविनिवृत्तौ तु शिवज्ञानं प्रवर्तते

करुणेत कुशल शंभू अज्ञान दूर करतो. अज्ञान निवृत्त झाल्यावर साधकात शिवज्ञान आपोआप प्रवर्तते.

Verse 102

शिवज्ञानात्स्वस्वरूपमात्मारामत्वमेष्यति । आत्मारामत्वसंसिद्धौ कृतकृत्यो भवेन्नरः

शिवज्ञानाने साधकास आपले खरे स्वरूप प्राप्त होऊन तो आत्मारामत्वात स्थित होतो। आत्मारामत्वाची पूर्ण सिद्धी झाल्यावर मनुष्य कृतकृत्य—जीवनार्थ पूर्ण—होतो.

Verse 103

पुनश्च शतलक्षेण ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् । पुनश्च शतलक्षेण विष्णोः पदमवाप्नुयात्

पुन्हा तीच साधना एक लक्ष वेळा केल्यास ब्रह्मपद प्राप्त होते. आणि पुन्हा एक लक्ष वेळा केल्यास विष्णुपद प्राप्त होते.

Verse 104

पुनश्च शतलक्षेण रुद्र स्य पदमाप्नुयात् । पुनश्च शतलक्षेण ऐश्वर्यं पदमाप्नुयात्

पुन्हा एक लक्ष वेळा केल्यास रुद्रपद प्राप्त होते. आणि पुन्हा एक लक्ष वेळा केल्यास ऐश्वर्याचे परम पद—ईश्वरी प्रभुत्व—प्राप्त होते.

Verse 105

पुनश्चैवंविधेनैव जपेन सुसमाहितः । शिवलोकादिभूतं हि कालचक्रमवाप्नुयात्

पुन्हा याच प्रकारच्या जपात पूर्ण एकाग्र होऊन साधक शिवलोकादि-उद्भव कालचक्र प्राप्त करतो—शिवकृपेने लौकिक काळाच्या पलीकडे जातो.

Verse 106

कालचक्रं पंचचक्रमेकैकेन क्रमोत्तरे । सृष्टिमोहौ ब्रह्मचक्रं भोगमोहौ तु वैष्णवम्

कालचक्र हे पाच चक्रांचे आहे; प्रत्येक पुढचे चक्र क्रमाने अधिक उन्नत होत जाते. सृष्टीशी संबंधित मोह ब्रह्मचक्राचा, आणि भोगाशी संबंधित मोह वैष्णवचक्राचा आहे.

Verse 107

कोपमोहौ रौद्र चक्रं भ्रमणं चैश्वरं विदुः । शिवचक्रं ज्ञानमोहौ पंचचक्रं विदुर्बुधाः

क्रोध आणि मोह हे ‘रौद्रचक्र’ आहे; अस्थिर भ्रमणाला ‘ऐश्वरचक्र’ म्हणतात. आणि ज्ञानासह मोह हे ‘शिवचक्र’—अशी ही पाच चक्रे बुधजन जाणतात.

Verse 108

पुनश्च दशकोट्या हि कारणब्रह्मणः पदम् । पुनश्च दशकोट्या हि तत्पदैश्वर्यमाप्नुयात्

पुन्हा दहा कोटी (जप) केल्याने कारण-ब्रह्माचे पद प्राप्त होते; आणि पुन्हा दहा कोटींनी त्या पदाचेच अधिपत्य-ऐश्वर्य मिळते।

Verse 109

एवं क्रमेण विष्ण्वादेः पदं लब्ध्वा महौजसः । क्रमेण तत्पदैश्वर्यं लब्ध्वा चैव महात्मनः

अशा रीतीने क्रमाने महातेजस्वी महात्म्याने विष्णू आदींची पदे प्राप्त केली; आणि क्रमाने त्या उच्च पदांचे अनुरूप अधिपत्य-ऐश्वर्यही मिळविले।

Verse 110

शतकोटिमनुं जप्त्वा पंचोत्तरमतंद्रि तः । शिवलोकमवाप्नोति पंचमावरणाद्बहिः

जो साधक शंभर कोटी वेळा मंत्रजप करून, नंतर आळस न करता आणखी एकशे पाच वेळा जप करतो, तो पंचम आवरणाच्या पलीकडे शिवलोक प्राप्त करतो।

Verse 111

राजसं मंडपं तत्र नंदीसंस्थानमुत्तमम् । तपोरूपश्च वृषभस्तत्रैव परिदृश्यते

तेथे राजस वैभवयुक्त मंडप दिसतो आणि तेथेच नंदीचे उत्तम स्थान आहे। त्याच ठिकाणी तपोरूप वृषभ—नंदी—ही दर्शनास येतो।

Verse 112

सद्योजातस्य तत्स्थानं पंचमावरणं परम् । वामदेवस्य च स्थानं चतुर्थावरणं पुनः

सद्योजाताचे स्थान तेच परम पाचवे आवरण आहे। आणि वामदेवाचे स्थान पुन्हा चौथे आवरण मानले जाते।

Verse 113

अघोरनिलयं पश्चात्तृतीयावरणं परम् । पुरुषस्यैव सांबस्य द्वितीयावरणं शुभम्

यानंतर परम तिसरे आवरण अघोराचे निवासस्थान आहे। आणि शिवाच्या सांबा-स्वरूप पुरुषाचेच शुभ दुसरे आवरण आहे।

Verse 114

ईशानस्य परस्यैव प्रथमावरणं ततः । ध्यानधर्मस्य च स्थानं पंचमं मंडपं ततः

यानंतर परम ईशानाचे पहिले आवरण आहे। मग ध्यान-धर्माचे आसन; त्यानंतर पाचवा मंडप आहे।

Verse 115

बलिनाथस्य संस्थानं तत्र पूर्णामृतप्रदम् । चतुर्थं मंडपं पश्चाच्चंद्र शेखरमूर्तिमत्

तेथे बलिनाथाचे पवित्र स्थान आहे, जे पूर्ण अमृत देणारे आहे। त्यापुढे चतुर्थ मंडप आहे, जो चंद्रशेखर-मूर्तीने युक्त आहे।

Verse 116

सोमस्कंदस्य च स्थानं तृतीयं मंडपं परम् । द्वितीयं मंडपं नृत्यमंडपं प्राहुरास्तिकाः

तिसरा परम मंडप सोमास्कंदाचे पवित्र स्थान असे सांगितले आहे. आस्तिकजन दुसऱ्या मंडपाला नृत्य-मंडप म्हणतात।

Verse 117

प्रथमं मूलमायायाः स्थानं तत्रैव शोभनम् । ततः परं गर्भगृहं लिंगस्थानं परं शुभम्

प्रथम तेथे मूलमायेचे शोभन आसन स्थापावे. त्यानंतर पुढे गर्भगृह—लिंगाचे परम शुभ स्थान—निर्मावे।

Verse 118

नंदिसंस्थानतः पश्चान्न विदुः शिववैभवम् । नंदीश्वरो बहिस्तिष्ठन्पंचाक्षरमुपासते

नंदीच्या स्थानाबाहेरच जे राहतात, त्यांना शिववैभव कळत नाही. म्हणून नंदीश्वर बाहेर उभे राहून पंचाक्षर मंत्राने प्रभूची उपासना करतात।

Verse 119

एवं गुरुक्रमाल्लब्धं नंदीशाच्च मया पुनः । ततः परं स्वसंवेद्यं शिवे नैवानुभावितम्

अशा रीतीने गुरु-परंपरेच्या क्रमाने आणि पुन्हा नंदीशाकडूनही मला हे प्राप्त झाले. यानंतर जे स्वानुभवानेच जाणण्यासारखे आहे, ते शिवाविषयीसुद्धा वाणीने वर्णन करता येत नाही.

Verse 120

शिवस्य कृपया साक्षाच्छिव लोकस्य वैभवम् । विज्ञातुं शक्यते सर्वैर्नान्यथेत्याहुरास्तिकाः

शिवाच्या कृपेनेच शिवलोकाचे वैभव प्रत्यक्ष सर्वांना जाणता येते; आस्तिक म्हणतात—याखेरीज दुसरा मार्ग नाही.

Verse 121

एवंक्रमेणमुक्ताः स्युर्ब्राह्मणा वै जितेंद्रि यः । अन्येषां च क्रमं वक्ष्ये गदतः शृणुतादरात्

याच क्रमाने जितेंद्रिय ब्राह्मण निश्चयाने मुक्त होतात. आता इतरांसाठीही विधीचा क्रम सांगतो—माझे वचन आदराने सावधपणे ऐका.

Verse 122

गुरूपदेशाज्जाप्यं वै ब्राह्मणानां नमोऽतकम् । पंचाक्षरं पंचलक्षमायुष्यं प्रजपेद्विधिः

गुरूपदेश मिळाल्यावर ब्राह्मणाने ‘नमो’ मंत्राचा जप करावा. विधिपूर्वक दीर्घायुष्यसिद्धीसाठी पंचाक्षर मंत्र पाच लाख वेळा जपावा.

Verse 123

स्त्रीत्वापनयनार्थं तु पंचलक्षं जपेत्पुनः । मंत्रेण पुरुषो भूत्वा क्रमान्मुक्तो भवेद्बुधः

स्त्रीत्व दूर करण्यासाठी पुन्हा पाच लाख जप करावा. त्या मंत्रप्रभावाने पुरुषत्वास योग्य होऊन बुद्धिमान क्रमाने मुक्त होतो.

Verse 124

क्षत्रियः पंचलक्षेण क्षत्त्रत्वमपनेष्यति । पुनश्च पंचलक्षेण क्षत्त्रियो ब्राह्मणो भवेत्

क्षत्रिय पाच लाख जपाने क्षत्रियत्व सोडतो. पुन्हा आणखी पाच लाख जपाने तोच क्षत्रिय ब्राह्मण होतो.

Verse 125

मंत्रसिद्धिर्जपाच्चैव क्रमान्मुक्तो भवैन्नरः । वैश्यस्तु पंचलक्षेण वैश्यत्वमपनेष्यति

जपानेच मंत्रसिद्धी होते आणि मग मनुष्य क्रमाने मुक्त होतो. वैश्य पाच लाख जपाने वैश्यत्वाची मर्यादा दूर करतो.

Verse 126

पुनश्च पंचलक्षेण मंत्रक्षत्त्रिय उच्यते । पुनश्च पंचलक्षेण क्षत्त्रत्वमपनेष्यति

पुन्हा पाच लाख जप पूर्ण झाल्यावर त्याला ‘मंत्र‑क्षत्रिय’ म्हणतात. आणि पुन्हा आणखी पाच लाखांनी ते क्षत्रियत्वही गळून पडते, मंत्रपरिपाकाने तो त्यापलीकडे जातो.

Verse 127

पुनश्च पंचलक्षेण मंत्रब्राह्मण उच्यते । शूद्र श्चैव नमओंतेन पंचविंशतिलक्षतः

पुन्हा पाच लाख जपाने त्याला ‘मंत्र‑ब्राह्मण’ म्हणतात. आणि शूद्रही ‘नमः‑ॐ’ मंत्राचा पंचवीस लाख जप केल्यास तेच पद प्राप्त करतो.

Verse 128

मंत्रविप्रत्वमापद्य पश्चाच्छुद्धो भवेद्द्विजः । नारीवाथ नरो वाथ ब्राह्मणो वान्य एव वा

मंत्र‑विप्रत्व प्राप्त झाल्यावर तो द्विज नंतर शुद्ध होतो. स्त्री असो वा पुरुष, ब्राह्मण असो वा अन्य—मंत्रामुळे तो शिवमार्गातील शुद्धतेस योग्य ठरतो.

Verse 129

नमोन्तं वा नमःपूर्वमातुरः सर्वदा जपेत् । ततः स्त्रीणां तथैवोह्यगुरुर्निर्दर्शयेत्क्रमात्

आतुर (दुःखित) व्यक्तीने ‘नमः’ शेवटी असलेला किंवा ‘नमः’ने सुरू होणारा मंत्र सदैव जपावा. नंतर गुरु स्त्रियांनाही तसाच क्रमाने विधी शिकवावा.

Verse 130

साधकः पंचलक्षान्ते शिवप्रीत्यर्थमेव हि । महाभिषेक नैवेद्यं कृत्वा भक्तांश्च पूजयेत्

साधकाने पाच लक्ष जप पूर्ण झाल्यावर केवळ शिवप्रीत्यर्थ महाभिषेक व नैवेद्य अर्पण करून शिवभक्तांचेही आदराने पूजन करावे।

Verse 131

पूजया शिवभक्तस्य शिवः प्रीततरो भवेत् । शिवस्य शिवभक्तस्य भेदो नास्ति शिवो हि सः

शिवभक्ताची पूजा केल्याने शिव अधिकच प्रसन्न होतो। शिव आणि शिवभक्त यांत भेद नाही; तो भक्त खरोखर शिवच आहे।

Verse 132

शिवस्वरूपमंत्रस्य धारणाच्छिव एव हि । शिवभक्तशरीरे हि शिवे तत्परमो भवेत्

शिवस्वरूप मंत्र धारण केल्याने मनुष्य निश्चयच शिवरूप होतो। आणि शिवभक्ताच्या देहात तो शिवात परम तत्पर, केवळ शिवनिष्ठ होतो।

Verse 133

शिवभक्ताः क्रियाः सर्वा वेदसर्वक्रियां विदुः । यावद्यावच्छिवं मंत्रं येन जप्तं भवेत्क्रमात्

शिवभक्तांनी केलेल्या सर्व क्रिया वेदातील सर्व कर्मकांडाचेच स्वरूप आहेत असे जाणावे; कारण क्रमाने जितका जितका शिवमंत्र जपला जातो, तितका तितका सर्व कर्मांचा फलसंचय पूर्ण होतो।

Verse 134

तावद्वै शिवसान्निध्यं तस्मिन्देहे न संशयः । देवीलिंगं भवेद्रू पं शिवभक्तस्त्रियास्तथा

जोपर्यंत ती अवस्था टिकते, तोपर्यंत त्या देहात शिवाचे सान्निध्य निःसंशय असते। तसेच शिवभक्त स्त्रीच्या रूपातही देवी-लिंग (देवीचे चिन्ह) प्रकट होते।

Verse 135

यावन्मंत्रं जपेद्देव्यास्तावत्सान्निध्यमस्ति हि । शिवं संपूजयेद्धीमान्स्वयं वै शब्दरूपभाक्

जितका काळ देवीचा मंत्रजप केला जातो, तितकाच काळ तिचे सान्निध्य निश्चयाने असते. म्हणून बुद्धिमान भक्ताने पूर्ण श्रद्धेने शिवाची पूजा करावी—कारण तो स्वतः पवित्र शब्दरूप मंत्रात सहभागी होतो.

Verse 136

स्वयं चैव शिवो भूत्वा परां शक्तिं प्रपूजयेत् । शक्तिं बेरं च लिंगं च ह्यालेख्या मायया यजेत्

स्वतःला शिवस्वरूप मानून पराशक्तीची पूजा करावी। पवित्र ध्यानशक्तीने शक्ती, बेर-रूप आणि लिंग यांना मनात रेखाटून अर्चन करावे।

Verse 137

शिवलिंगं शिवं मत्वा स्वात्मानं शक्तिरूपकम् । शक्तिलिंगं च देवीं च मत्वा स्वं शिवरूपकम्

शिवलिंग हेच शिव आहे असे जाणून आत्म्याला शक्तिरूप मानून ध्यान करावे। तसेच शक्तिलिंग व देवी ही शक्ती आहे असे मानून स्वतःला शिवरूप मानून ध्यान करावे।

Verse 138

शिवलिंगं नादरूपं बिंदुरूपं तु शक्तिकम् । उपप्रधानभावेन अन्योन्यासक्तलिंगकम्

शिवलिंग नादस्वरूप आहे आणि शक्ती बिंदुस्वरूप आहे. प्रधान-उपप्रधान भावाने ते परस्पर अविभाज्य आहेत; म्हणून लिंग सदैव शक्तियुक्त आहे।

Verse 139

पूजयेच्च शिवं शक्तिं स शिवो मूलभावनात् । शिवभक्ताञ्छिवमंत्ररूपकाञ्छिवरूपकान्

शक्तीसह शिवाची पूजा करावी; मूलभावनेने तो उपासक शिवतुल्य होतो. तसेच शिवभक्तांचा सन्मान करावा—ते शिवमंत्रस्वरूप व शिवरूपच आहेत।

Verse 140

षोडशैरुपचारैश्च पूजयेदिष्टमाप्नुयात् । येन शुश्रूषणाद्यैश्च शिवभक्तस्य लिंगिनः

षोडशोपचारांनी पूजा केल्यास इष्ट फल मिळते. तसेच लिंगधारी शिवभक्ताची शुश्रूषा इत्यादी सेवा केल्यानेही तेच शुभ फल प्राप्त होते.

Verse 141

आनंदं जनयेद्विद्वाञ्छिवः प्रीततरो भवेत् । शिवभक्तान्सपत्नीकान्पत्न्या सह सदैव तत्

विद्वानाने आनंद निर्माण करावा; त्यामुळे भगवान शिव अधिक प्रसन्न होतात. म्हणून पत्नीसमवेत सदैव शिवभक्तांना—विशेषतः पत्नीसमवेत आलेल्यांना—आनंदित करावे।

Verse 142

पूजयेद्भोजनाद्यैश्च पंच वा दश वा शतम् । धने देहे च मंत्रे च भावनायामवंचकः

भोजनादि अर्पणांनी—पाच, दहा किंवा शंभर असोत—पूजा करावी. धनात, देहाचारात, मंत्रजपात आणि अंतःभावनेत तो कपटरहित असावा।

Verse 143

शिवशक्तिस्वरूपेण न पुनर्जायते भुवि । नाभेरधो ब्रह्मभागमाकंठं विष्णुभागकम्

जो शिव-शक्तिस्वरूपात स्थित आहे तो पृथ्वीवर पुन्हा जन्म घेत नाही। नाभीखाली ब्रह्म्याचा भाग आणि कंठापर्यंत विष्णूचा भाग मानला आहे।

Verse 144

मुखं लिंगमिति प्रोक्तं शिवभक्तशरीरकम् । मृतान्दाहादियुक्तान्वा दाहादिरहितान्मृतान्

असे सांगितले आहे की शिवभक्ताचे शरीरच लिंग आहे आणि त्याचे मुख हेच लिंग (प्रधान पवित्र अंश) आहे। हा उपदेश मृतांनाही लागू होतो—दाहसंस्कार झाले तरी किंवा न झाले तरी।

Verse 145

उद्दिश्य पूजयेदादिपितरं शिवमेव हि । पूजां कृत्वादिमातुश्च शिवभक्तांश्च पूजयेत्

योग्य भावाने आदिपिता—स्वतः भगवान शिव—यांची पूजा करावी. आदिमातेची पूजा करून नंतर शिवभक्तांचेही आदराने पूजन करावे.

Verse 146

पितृलोकं समासाद्यक्रमान्मुक्तो भवेन्मृतः । क्रियायुक्तदशभ्यश्च तपोयुक्तो विशिष्यते

पितृलोकास जाऊन मृत पुरुष क्रमाने मुक्त होतो; आणि क्रियानुष्ठानात रत असलेल्या दहाजणांमध्ये तपयुक्त पुरुष श्रेष्ठ मानला जातो।

Verse 147

तपोयुक्तशतेभ्यश्च जपयुक्तो विशिष्यते । जपयुक्तसहस्रेभ्यः शिवज्ञानी विशिष्यते

तपात रत शेकड्यांत जपपरायण श्रेष्ठ; आणि जप करणाऱ्या हजारांत शिवतत्त्वज्ञ सर्वश्रेष्ठ होय।

Verse 148

शिवज्ञानिषु लक्षेषु ध्यानयुक्तो विशिष्यते । ध्यानयुक्तेषु कोटिभ्यः समाधिस्थो विशिष्यते

शिवज्ञान्यांच्या लक्षांत ध्यानयुक्त श्रेष्ठ; आणि ध्यानयुक्तांच्या कोट्यांत समाधिनिष्ठ सर्वश्रेष्ठ ठरतो।

Verse 149

उत्तरोत्तर वै शिष्ट्यात्पूजायामुत्तरोत्तरम् । फलं वैशिष्ट्यरूपं च दुर्विज्ञेयं मनीषिभिः

पूजा जितकी जितकी अधिक शिष्ट व परिष्कृत होत जाते, तितके तितके तिचे फळही उन्नत होत जाते; पण त्या फळांचे वैशिष्ट्यरूप क्रम मनीषींनाही दुर्ज्ञेय आहे।

Verse 150

तस्माद्वै शिवभक्तस्य माहात्म्यं वेत्ति को नरः । शिवशक्त्योः पूजनं च शिवभक्तस्य पूजनम्

म्हणून शिवभक्ताचे माहात्म्य कोण जाणू शकेल? शिव-शक्तीचे पूजन हेच खरेतर शिवभक्ताचे पूजन आहे।

Verse 151

कुरुते यो नरो भक्त्या स शिवः शिवमेधते । य इमं पठतेऽध्यायमर्थवद्वेदसंमतम्

जो मनुष्य भक्तीने हे करतो, तो शिवस्वरूप होऊन शिवाचीच मंगलसमृद्धी प्राप्त करतो. आणि जो हा अर्थपूर्ण, वेदसम्मत अध्याय पठण करतो, तोही तेच पवित्र फळ मिळवतो.

Verse 152

शिवज्ञानी भवेद्विप्रः शिवेन सह मोदते । श्रावयेच्छिवभक्तांश्च विशेषज्ञो मनीश्वराः

जो विप्र शिवाला यथार्थ जाणतो, तो शिवज्ञानी होतो आणि शिवासह आनंदित होतो. विवेकी व बुद्धिमान आचार्य होऊन त्याने शिवभक्तांना हे श्रवण करावे व उपदेश द्यावा.

Verse 153

शिवप्रसादशिद्धिः स्याच्छिवस्य कृपया बुधाः

हे बुधजनांनो, शिवाच्या कृपेनेच शिवप्रसादरूप सिद्धी प्राप्त होते.