Kṣetra–Kāla–Phala-kramaḥ (Hierarchy of Sacred Place, Time, and Ritual Fruit)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । देशादीन्क्रमशो ब्रूहि सूत सर्वार्थवित्तम् । सूत उवाच । शुद्धं गृहं समफलं देवयज्ञादिकर्मसु

ऋषी म्हणाले—हे सूत, सर्वार्थवित्! देश इत्यादी क्रमाने सांग. सूत म्हणाला—देवयज्ञादी कर्मांत शुद्ध गृह (शुद्ध स्थान) सम व यथोचित फळ देणारे ठरते.

Verse 2

ततो दशगुणं गोष्ठं जलतीरं ततो दश । ततो दशगुणं बिल्वतुलस्यश्वत्थमूलकम्

त्यापेक्षा गोठ्यात केलेल्या पूजेला दहापट पुण्य मिळते. नदीकाठी केलेल्या पूजेला त्याहूनही दहापट फल मिळते. आणि बिल्ववृक्ष, तुळस किंवा अश्वत्थाच्या मुळाशी केलेली पूजा त्याहूनही दहापट अधिक पुण्यदायी ठरते.

Verse 3

ततो देवालयं विद्यात्तीर्थतीरं ततो दश । ततो दशगुणं नद्यास्तीर्थनद्यास्ततो दश

सामान्य तीर्थतटापेक्षा देवालयाचे पुण्य दहापट जाणावे. त्यापेक्षा नदीचे पुण्य दहापट, आणि तीर्थस्वरूप नदीचे पुण्य त्याहूनही दहापट आहे.

Verse 4

सप्तगंगानदीतीरं तस्या दशगुणं भवेत् । गंगा गोदावरी चैव कावेरी ताम्रपर्णिका

‘सप्तगंगा’ नद्यांच्या तीराचे पुण्य महान आहे; तेथे केलेले पुण्य दहापट होते. (पवित्र नद्यांमध्ये) गंगा, गोदावरी, कावेरी आणि ताम्रपर्णिका आहेत.

Verse 5

सिंधुश्च सरयू रेवा सप्तगंगाः प्रकीर्तिताः । ततोऽब्धितीरं दश च पर्वताग्रे ततो दश

सिंधू, सरयू आणि रेवा ह्याही ‘सप्तगंगा’ म्हणून कीर्तित आहेत. त्यानंतर समुद्रतीरावरील दहा (पवित्र स्थाने) आणि मग पर्वतशिखरांवरील आणखी दहा (स्थाने) आहेत.

Verse 6

सर्वस्मादधिकं ज्ञेयं यत्र वा रोचते मनः । कृते पूर्णफलं ज्ञेयं यज्ञदानादिकं तथा

सर्व साधनांमध्ये तेच श्रेष्ठ जाणावे, ज्यात मन खरोखर रमते. श्रद्धेने केलेले कर्म पूर्ण फल देते—यज्ञ, दान किंवा अन्य पवित्र अनुष्ठान असो.

Verse 7

त्रेतायुगे त्रिपादं च द्वापरेऽर्धं सदा स्मृतम् । कलौ पादं तु विज्ञेयं तत्पादोनं ततोर्द्धके

त्रेतायुगात धर्म त्रिपाद स्मरण केला आहे; द्वापरात तो सदा अर्धा. कलियुगात तो केवळ एक पाद जाणावा, आणि त्याच्या उत्तरार्धात तर त्याहूनही कमी.

Verse 8

शुद्धात्मनः शुद्धदिनं पुण्यं समफलं विदुः । तस्माद्दशगुणं ज्ञेयं रविसंक्रमणे बुधाः

शुद्ध आत्म्यास शुद्ध (पावन) दिवशी केलेले पुण्य समफल देणारे असे ज्ञानी मानतात. म्हणून रविसंक्रांतीच्या काळी ते पुण्य दहापट होते, असे विद्वान सांगतात.

Verse 9

विषुवे तद्दशगुणमयने तद्दश स्मृतम् । तद्दश मृगसंक्रांतौ तच्चंद्र ग्रहणे दश

विषुवकाळी ते पुण्य दहापट; अयनकाळीही ते दहापट असे स्मरणात आहे. मकरसंक्रांतीला ते दहापट, आणि चंद्रग्रहणातही दहापटच होते.

Verse 10

ततश्च सूर्यग्रहणे पूर्णकालोत्तमे विदुः । जगद्रूपस्य सूर्यस्य विषयोगाच्च रोगदम्

त्यानंतर सूर्यग्रहणात—विशेषतः पूर्ण व अत्यंत शुभ काळी—ज्ञानी म्हणतात की जगद्रूप सूर्याला विषयोग झाल्याने तो रोगदायक ठरतो.

Verse 11

अतस्तद्विषशांत्यर्थं स्नानदानजपांश्चरेत् । विषशांत्यर्थकालत्वात्स कालः पुण्यदः स्मृतः

म्हणून त्या विषाची शांती व्हावी म्हणून स्नान, दान आणि जप करावा. विषशांतीसाठीच तो काळ असल्याने तोच काळ पुण्यदायक मानला आहे.

Verse 12

जन्मर्क्षे च व्रतांते च सूर्यरागोपमं विदुः । महतां संगकालश्च कोट्यर्कग्रहणं विदुः

जन्मनक्षत्री आणि व्रतसमाप्तीला केलेले पूजन सूर्यग्रहणासारखे फल देणारे असे ज्ञानी मानतात. तसेच महात्म्यांच्या संगाचा काळ कोटी सूर्यग्रहणांच्या फळास तुल्य म्हणतात.

Verse 13

तपोनिष्ठा ज्ञाननिष्ठा योगिनो यतयस्तथा । पूजायाः पात्रमेते हि पापसंक्षयकारणम्

तपात निष्ठा असलेले, ज्ञानात प्रतिष्ठित, तसेच योगी व संयमी यती—हेच पूजेस व सन्मानास योग्य पात्र आहेत; कारण ते पापक्षयाचे कारण ठरतात.

Verse 14

चतुर्विंशतिलक्षं वा गायत्र्या जपसंयुतः । ब्राह्मणस्तु भवेत्पात्रं संपूर्णफलभोगदम्

गायत्रीचा जप—चोवीस लक्षपर्यंत—ज्याने केला असा ब्राह्मण निश्चयच योग्य पात्र ठरतो, जो धर्मकर्माचे संपूर्ण फळ भोगण्यास समर्थ होतो.

Verse 15

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां पंचदशोध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील विद्येश्वरसंहितेचा पंधरावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 16

गायकं त्रायते पाताद्गायत्रीत्युच्यते हि सा । यथाऽर्थहिनो लोकेऽस्मिन्परस्यार्थं न यच्छति

ती ‘गायत्री’ म्हणूनच कथिली जाते, कारण ती जप करणाऱ्याला पतनापासून वाचविते. जसे या लोकी अर्थहीन मनुष्य दुसऱ्याचा अर्थ पोहोचवू शकत नाही, तसेच शिवोपासनेत मंत्राचे मुक्तिदायक फळ खऱ्या अर्थबोधानेच मिळते.

Verse 17

अर्थवानिह यो लोके परस्यार्थं प्रयच्छति । स्वयं शुद्धो हि पूतात्मा नरान्संत्रातुमर्हति

या लोकी जो समर्थ असून परोपकारासाठी धन देतो, तो स्वतः शुद्ध व पूतात्मा होतो; तो लोकांचे रक्षण व उन्नती करण्यास योग्य ठरतो.

Verse 18

गायत्रीजपशुद्धो हि शुद्धब्राह्मण उच्यते । तस्माद्दाने जपे होमे पूजायां सर्वकर्मणि

गायत्री-जपाने जो शुद्ध होतो, तोच शुद्ध ब्राह्मण म्हणतात. म्हणून दान, जप, होम, पूजा आणि सर्व कर्मांत अशी शुद्धताच पात्रता आहे.

Verse 19

दानं कर्तुं तथा त्रातुं पात्रं तु ब्राह्मणोर्हति । अन्नस्य क्षुधितं पात्रं नारीनरमयात्मकम्

दान व संरक्षण यांसाठी ब्राह्मणच योग्य पात्र मानला आहे. परंतु अन्नदानात पात्र तोच जो भुकेला आहे—स्त्री असो वा पुरुष—कारण देहधाऱ्यांची भूक समान आहे.

Verse 20

ब्राह्मणं श्रेष्ठमाहूय यत्काले सुसमाहितम् । तदर्थं शब्दमर्थं वा सद्बोधकमभीष्टदम्

योग्य वेळी मनाने स्थिर असलेल्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला बोलावून, त्याच्याकडून सत्य उपदेश घ्यावा—तो योग्य शब्द/मंत्र असो वा त्याचा अर्थ—कारण तो सद्बोधक, सम्यक् ज्ञान जागवणारा व इष्टफल देणारा आहे.

Verse 21

इच्छावतः प्रदानं च संपूर्णफलदं विदुः । यत्प्रश्नानंतरं दत्तं तदर्धं फलदं विदुः

ज्ञानी म्हणतात, इच्छेने दिलेले दान संपूर्ण फल देते. पण मागितल्यानंतर दिलेले दान अर्धेच फल देणारे मानले जाते.

Verse 22

यत्सेवकाय दत्तं स्यात्तत्पादफलदं विदुः । जातिमात्रस्य विप्रस्य दीनवृत्तेर्द्विजर्षभाः

द्विजश्रेष्ठ जाणतात की सेवकाला दिलेले दान त्याच्या पदानुसारच फळ देते. तसेच जो केवळ जन्माने ब्राह्मण असून दीनवृत्तीने जगतो, त्याला दिलेले दानही तदनुसार मर्यादित फळ देणारे ठरते.

Verse 23

दत्तमर्थं हि भोगाय भूर्लोकेदशवार्षिकम् । वेदयुक्तस्य विप्रस्य स्वर्गे हि दशवार्षिकम्

भोगासाठी दिलेले धन भूतलावर दहा वर्षे पुण्य देतो; परंतु वेदज्ञ ब्राह्मणास दिलेले तेच दान स्वर्गात दहा वर्षे फलदायी ठरते।

Verse 24

गायत्रीजपयुक्तस्य सत्ये हि दशवार्षिकम् । विष्णुभक्तस्य विप्रस्य दत्तं वैकुंठदं विदुः

सत्ययुगात गायत्रीजपात रत व विष्णुभक्त ब्राह्मणास दिलेले दान—असे ज्ञानी म्हणतात—वैकुंठप्राप्तीचे साधन होते।

Verse 25

शिवभक्तस्य विप्रस्य दत्तं कैलासदं विदुः । तत्तल्लोकोपभोगार्थं सर्वेषां दानमिष्यते

शिवभक्त ब्राह्मणास दिलेले दान—असे ज्ञानी म्हणतात—कैलासप्रद ठरते। आपापल्या लोकांत फलभोगासाठी दान सर्वांसाठी विहित आहे।

Verse 26

दशांगमन्नं विप्रस्य भानुवारे ददन्नरः । परजन्मनि चारोग्यं दशवर्षं समश्नुते

जो मनुष्य रविवारी ब्राह्मणास दहा पदार्थांचे अन्नदान करतो, तो पुढील जन्मी दहा वर्षे रोगरहित आरोग्य भोगतो।

Verse 27

बहुमानमथाह्वानमभ्यंगं पादसेवनम् । वासो गंधाद्यर्चनं च घृतापूपरसोत्तरम्

भक्ताने (शिवाचा) अत्यंत मान व आवाहन करावे, अभ्यंग व चरणसेवा करावी; वस्त्र अर्पण करावे, गंध इत्यादींनी अर्चन करावे; आणि नंतर तूप व अपूपासह उत्तम रस-नैवेद्य समर्पित करावा।

Verse 28

षड्रसं व्यंजनं चैव तांबूलं दक्षिणोत्तरम् । नमश्चानुगमश्चैव स्वन्नदानं दशांगकम्

षड्रसयुक्त अन्न व व्यंजन, तसेच तांबूलही अर्पण करावे. नंतर प्रदक्षिणा व अपसव्य परिक्रमा करून नमस्कार व भक्तिपूर्वक अनुगमन करावे; अशा रीतीने सुन्नदान (उत्तम अन्नदान) दहा अंगांची पूजा ठरते।

Verse 29

दशांगमन्नं विप्रेभ्यो दशभ्यो वै ददन्नरः । अर्कवारे तथाऽऽरोग्यं शतवर्षं समश्नुते

जो पुरुष अर्कवारे (रविवारी) दहा ब्राह्मणांना दहा अंगांसह पूर्ण भोजन दान करतो, तो निश्चयच निरोगी राहून शंभर वर्षांची पूर्ण आयु भोगतो।

Verse 30

सोमवारादिवारेषु तत्तद्वारगुणं फलम् । अन्नदानस्य विज्ञेयं भूर्लोके परजन्मनि

सोमवार इत्यादी प्रत्येक वारी, त्या-त्या वाराच्या गुणानुसार अन्नदानाचे फळ जाणावे—या लोकीही आणि परजन्मीही।

Verse 31

सप्तस्वपि च वारेषु दशभ्यश्च दशांगकम् । अन्नं दत्त्वा शतं वर्षमारोग्यादिकमश्नुते

सप्तही वारी तसेच ‘दशाङ्ग’ म्हणविल्या जाणाऱ्या दहा पवित्र प्रसंगी अन्नदान केल्यास, दाता शंभर वर्षांचे आयुष्य व आरोग्यादी वर प्राप्त करतो।

Verse 32

एवं शतेभ्यो विप्रेभ्यो भानुवारे ददन्नरः । सहस्रवर्षमारोग्यं शर्वलोके समश्नुते

अशा रीतीने जो मनुष्य रविवारी शंभर ब्राह्मणांना दान देतो, तो हजार वर्षे आरोग्य-कल्याण प्राप्त करतो आणि शर्व (भगवान शिव) लोकात त्या पुण्यफळाचा उपभोग घेतो.

Verse 33

सहस्रेभ्यस्तथा दत्त्वाऽयुतवर्षं समश्नुते । एवं सोमादिवारेषु विज्ञेयं हि विपश्चिता

तसेच हजार (पात्रांना) दान दिल्यास दहा हजार वर्षे फळाचा उपभोग मिळतो. अशा प्रकारे सोमवार इत्यादी वारांबाबतही फळभेद विद्वानांनी जाणावा.

Verse 34

भानुवारे सहस्राणां गायत्रीपूतचेतसाम् । अन्नं दत्त्वा सत्यलोके ह्यारोग्यादि समश्नुते

रविवारी गायत्रीने पवित्र झालेल्या चित्ताच्या हजार जणांना अन्नदान केल्यास तो सत्यलोकात आरोग्य इत्यादी कल्याणफळाचा उपभोग घेतो.

Verse 35

अयुतानां तथा दत्त्वा विष्णुलोके समश्नुते । अन्नं दत्त्वा तु लक्षाणां रुद्र लोके समश्नुते

यथोचित दहा-हजार दान दिल्यास विष्णुलोकाचे सुख भोगतो; परंतु लक्षो अन्नदान केल्यास रुद्रलोक (शिवधाम) प्राप्त होतो.

Verse 36

बालानां ब्रह्मबुद्ध्या हि देयं विद्यार्थिभिर्नरैः । यूनां च विष्णुबुद्ध्या हि पुत्रकामार्थिभिर्नरैः

विद्या इच्छिणाऱ्या पुरुषांनी बालकांना ब्रह्मबुद्धीने दान द्यावे; आणि पुत्रकामना करणाऱ्यांनी युवांना विष्णुबुद्धीने दान द्यावे.

Verse 37

वृद्धानां रुद्र बुद्ध्या हि देयं ज्ञानार्थिभिर्नरैः । बालस्त्रीभारतीबुद्ध्या बुद्धिकामैर्नरोत्तमैः

जे खरे ज्ञान इच्छितात त्यांनी वृद्धांना रुद्रस्वरूप मानून निश्चयाने दान द्यावे. आणि जे सूक्ष्म बुद्धी इच्छितात त्या श्रेष्ठ पुरुषांनी बालक, स्त्री व विद्वान यांना भारतीस्वरूप मानून आदराने द्यावे.

Verse 38

लक्ष्मीबुद्ध्या युवस्त्रीषु भोगकामैर्नरोत्तमैः । वृद्धासु पार्वतीबुद्ध्या देयमात्मार्थिभिर्जनैः

भोगाची इच्छा असलेल्या श्रेष्ठ पुरुषांनी तरुण स्त्रियांमध्ये लक्ष्मीभाव ठेवावा. आणि आत्मकल्याण इच्छिणाऱ्यांनी वृद्ध स्त्रियांमध्ये पार्वतीभाव ठेवून दान व सेवा करावी.

Verse 39

शिलवृत्त्योञ्छवृत्त्या च गुरुदक्षिणयार्जितम् । शुद्धद्रव्यमिति प्राहुस्तत्पूर्णफलदं विदुः

जो द्रव्य दगडासारख्या कठोर श्रमाने, शेतात उरलेले कण वेचून (उञ्छवृत्तीने), किंवा गुरुदक्षिणा म्हणून मिळते, त्यास ‘शुद्ध द्रव्य’ म्हणतात. ज्ञानी सांगतात की असे शुद्ध अर्पण पूर्ण फल देते.

Verse 40

शुक्लप्रतिग्रहाद्दत्तं मध्यमं द्रव्यमुच्यते । कृषिवाणिज्यकोपेतमधमं द्रव्यमुच्यते

शुद्ध व धर्म्य प्रतिग्रहातून मिळालेल्या धनातून दिलेले दान हे मध्यम द्रव्य मानले जाते. परंतु कृषी व वाणिज्याशी संबंधित धन दानासाठी अधम द्रव्य असे सांगितले आहे.

Verse 41

क्षत्रियाणां विशां चैव शौर्यवाणिज्यकार्जितम् । उत्तमं द्रव्यमित्याहुः शूद्राणां भृतकार्जितम्

क्षत्रियांचे शौर्याने मिळविलेले धन आणि वैश्यांचे वाणिज्याने प्राप्त धन हे ‘उत्तम द्रव्य’ असे म्हणतात. शूद्रांचे योग्य सेवाकर्मातून (वेतनातून) मिळालेले धनही उत्तम मानले आहे.

Verse 42

स्त्रीणां धर्मार्थिनां द्रव्यं पैतृकं भर्तृकं तथा । गवादीनां द्वादशीनां चैत्रादिषु यथाक्रमम्

धर्म व सत्समृद्धी इच्छिणाऱ्या स्त्रियांसाठी दानार्थ धन पितृक तसेच भर्तृक—दोन्ही योग्य आहे; आणि गोदान इत्यादी बारा व्रतांत चैत्रादि महिन्यांचा क्रम यथाक्रम पाळावा।

Verse 43

संभूय वा पुण्यकाले दद्यादिष्टसमृद्धये । गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधान्यगुडानि च

किंवा पुण्यकाळी एकत्र येऊन, आपल्या अभिष्टाची सिद्धी व समृद्धी यासाठी दान द्यावे—गाय, भूमी, तीळ, सुवर्ण, तूप, वस्त्र, धान्य आणि गूळ इत्यादी।

Verse 44

रौप्यं लवणकूष्मांडे कन्याद्वादशकं तथा । गोदानाद्दत्तगव्येन गोमयेनोपकारिणा

रौप्य, लवण आणि कूष्मांड (पेठा) यांचे दान करावे, तसेच बारा कन्यांचे दानही करावे। गोदानामुळे गव्य व गोमय यांद्वारेही उपकारकत्व प्राप्त होते, कारण ही साधने धर्मानुष्ठानात शुद्धिकारक मानली जातात।

Verse 45

धनधान्याद्याश्रितानां दुरितानां निवारणम् । जलस्नेहाद्याश्रितानां दुरितानां तु गोजलैः

धन-धान्य इत्यादींवर आश्रित दुरितांचे निवारण होते; आणि जल, स्नेह (तेल) इत्यादींशी संबंधित दुरिते गो-जलाने नष्ट होतात।

Verse 46

कायिकादित्राणां तु क्षीरदध्याज्यकैस्तथा । तथा तेषां च पुष्टिश्च विज्ञेया हि विपश्चिता

कायिक इत्यादींच्या रक्षणासाठी दूध, दही व तूप (पवित्र अर्पणरूपे) उपयोगावे। यांमुळेच त्यांचे पोषण व बलवृद्धी होते—असे ज्ञानी सांगतात।

Verse 47

भूदानं तु प्रतिष्ठार्थमिह चाऽमुत्र च द्विजाः । तिलदानं बलार्थं हि सदा मृत्युजयं विदुः

हे द्विजांनो, भूमिदान हे इहलोकी व परलोकी प्रतिष्ठा व स्थैर्यासाठी सांगितले आहे. तिळदान बलासाठी असून, ते सदा मृत्युजयास सहाय्यक मानले जाते.

Verse 48

हिरण्यं जाठराग्नेस्तु वृद्धिदं वीर्यदं तथा । आज्यं पुष्टिकरं विद्याद्वस्त्रमायुष्करं विदुः

सुवर्ण जठराग्नीची वृद्धी करणारे व वीर्य-बल वाढविणारे असे सांगितले आहे. तूप पुष्टिकारक जाणावे, आणि वस्त्र आयुष्य देणारे असे ज्ञानी म्हणतात.

Verse 49

धान्यमन्नं समृद्ध्यर्थं मधुराहारदं गुडम् । रौप्यं रेतोभिवृद्ध्यर्थं षड्रसार्थं तु लावणम्

समृद्धीसाठी धान्य व अन्न द्यावे; मधुर आहारप्राप्तीसाठी गूळ. वीर्यवृद्धीसाठी रौप्य, आणि षड्रससिद्धीसाठी लवण (मीठ) द्यावे.

Verse 50

सर्वं सर्वसमृद्ध्यर्थं कूष्मांडं पुष्टिदं विदुः । प्राप्तिदं सर्वभोगानामिह चाऽमुत्र च द्विजाः

हे द्विजांनो, सर्व प्रकारच्या समृद्धीसाठी कूष्मांड (पेठा/राखभोपळा) हे पुष्टिदायक आहे असे ज्ञानी मानतात. हे इहलोकी व परलोकी सर्व भोगांची प्राप्ती घडविते.

Verse 51

यावज्जीवनमुक्तं हि कन्यादानं तु भोगदम् । पनसाम्रकपित्थानां वृक्षाणां फलमेव च

कन्यादान हे आयुष्यभर भोग व कल्याण देणारे असे सांगितले आहे; जसे फणस, आंबा व कैथ इत्यादी वृक्षांपासून प्रत्यक्ष मिळणारे फळच असते.

Verse 52

कदल्याद्यौषधीनां च फलं गुल्मोद्भवं तथा । माषादीनां च मुद्गानां फलं शाकादिकं तथा

केळी इत्यादी औषधी वनस्पतींची फळे, तसेच झुडपांतून उत्पन्न होणारी फळे; आणि माष, मुद्ग इत्यादी कडधान्यांची उपज—शाकभाजी वगैरेसह—ही सर्व शिवपूजेत अर्पण करण्यास योग्य आहेत।

Verse 53

मरीचिसर्षपाद्यानां शाकोपकरणं तथा । यदृतौ यत्फलं सिद्धं तद्देयं हि विपश्चिता

मिरी, मोहरी इत्यादींपासून केलेली भाजीची सामग्री व मसालेही अर्पावेत. आणि ज्या ऋतूत जे फळ नैसर्गिकरीत्या पिकून उपलब्ध होईल, तेच ज्ञानी भक्ताने शिवपूजेत अर्पण करावे.

Verse 54

श्रोत्रादींद्रियतृप्तिश्च सदा देया विपश्चिता । शब्दादिदशभोगार्थं दिगादीनां च तुष्टिदा

श्रवण इत्यादी इंद्रियांना तृप्त करणारे दान/अर्पण ज्ञानीने नेहमी द्यावे, ज्यामुळे शब्दादी दहा प्रकारचे भोग योग्य रीतीने पूर्ण होतील आणि दिशांचे अधिष्ठातृ देव व संबंधित शक्तीही प्रसन्न होतील.

Verse 55

वेदशास्त्रं समादाय बुद्ध्वा गुरुमुखात्स्वयम् । कर्मणां फलमस्तीति बुद्धिरास्तिक्यमुच्यते

वेद-शास्त्रे स्वीकारून, गुरुमुखातून स्वतः त्यांचा अर्थ जाणून, ‘कर्मांना फल असतेच’ अशी जी दृढ बुद्धी, तिलाच आस्तिक्य (आस्तिक श्रद्धा) म्हणतात.

Verse 56

बंधुराजभयाद्बुद्धिश्रद्धा सा च कनीयसी । सर्वाभावे दरिद्र स्तु वाचा वा कर्मणा यजेत्

नातेवाईक किंवा राजाच्या भयामुळे ज्याची बुद्धी व श्रद्धा क्षीण होते, त्याची भक्ती खरोखरच लहान ठरते. तरीही सर्व अभावात, दरिद्री असला तरी, वाणीने (जप-प्रार्थना) किंवा यथाशक्ती कर्माने शिवपूजन करावे.

Verse 57

वाचिकं यजनं विद्यान्मंत्रस्तोत्रजपादिकम् । तीर्थयात्राव्रताद्यं हि कायिकं यजनं विदुः

मंत्र, स्तोत्र, जप इत्यादींनी युक्त पूजा ही वाचिक यजन होय. तीर्थयात्रा, व्रत वगैरे हे कायिक (शारीरिक) यजन असे विद्वान मानतात.

Verse 58

येन केनाप्युपायेन ह्यल्पं वा यदि वा बहु । देवतार्पणबुद्ध्या च कृतं भोगाय कल्पते

कुठल्याही उपायाने—अल्प असो वा बहु—देव (शिव) अर्पणबुद्धीने केले तर ते प्रसादरूप भोगास योग्य ठरते.

Verse 59

तपश्चर्या च दानं च कर्तव्यमुभयं सदा । प्रतिश्रयं प्रदातव्यं स्ववर्णगुणशोभितम्

तपश्चर्या आणि दान—ही दोन्ही नेहमी करावीत. आपल्या वर्ण-गुणांनुसार सद्गुणांनी शोभून आश्रय व अतिथिसत्कार द्यावा.

Verse 60

देवानां तृप्तयेऽत्यर्थं सर्वभोगप्रदं बुधैः । इहाऽमुत्रोत्तमं जन्मसदाभोगं लभेद्बुधः । ईश्वरार्पणबुद्ध्या हि कृत्वा मोक्षफलं लभेत्

देवांच्या तृप्तीसाठी जे कर्म अत्यंत भावाने केले जाते, ते विद्वानांच्या मते सर्व भोग देणारे आहे. बुद्धिमान भक्त इह-पर उत्तम जीवन व चिरस्थायी कल्याण मिळवतो; आणि ईश्वर (शिव) अर्पणबुद्धीने केल्यास मोक्षफळही प्राप्त करतो.

Verse 61

य इमं पठतेऽध्यायं यः शृणोति सदा नरः । तस्य वैधर्मबुद्धिश्च ज्ञानसिद्धिः प्रजायते

जो हा अध्याय पठण करतो किंवा जो तो सदैव ऐकतो, त्याच्या ठायी धर्मविवेकबुद्धी व ज्ञानसिद्धीचे फल प्रकट होते।