अग्नियज्ञ-देवयज्ञ-ब्रह्मयज्ञ-गुरुपूजा-क्रमनिरूपणम् / Ordering and Definitions of Agniyajña, Devayajña, Brahmayajña, and Guru-Pūjā
या अध्यायात ऋषी अग्नियज्ञ, देवयज्ञ, ब्रह्मयज्ञ आणि गुरु-पूजा यांचा क्रम व ब्रह्म-तृप्तीचा अर्थ विचारतात. सूत सांगतात की अग्नीत द्रव्यांची आहुती देणे हे अग्नियज्ञ; ब्रह्मचार्यांसाठी समिधाधान व उपासना-विधी, तर वानप्रस्थ व यतींसाठी ‘अंतर्गत/धृत अग्नी’ म्हणून योग्य वेळी शुद्ध, मित आहार घेणे हे होमसदृश मानले आहे. सायं-प्रातः आहुतींचा भेद, सूर्यगतीशी निगडित दिवसा करावयाचा विधी आणि इंद्रादी देवांना अर्पण यांचे वर्णन येते. देवयज्ञात स्थालीपाक इत्यादी गृह्यकर्मे व चूडाकर्मासारखे संस्कार लौकिक अग्नीत होतात. ब्रह्मयज्ञ देवतृप्तीसाठी वेदाध्ययनरूप यज्ञ आहे असे सांगितले आहे. अशा रीतीने गृहस्थ व संन्यासी आचार एक क्रमबद्ध यज्ञपद्धतीत एकत्र येतात।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । अग्नियज्ञं देवयज्क्तं ब्रह्मयज्क्तं तथैव च । गुरुपूजां ब्रह्मतृप्तिं क्रमेण ब्रूहि नः प्रभो
ऋषी म्हणाले—हे प्रभो, अग्नियज्ञ, देवयज्ञ, ब्रह्मयज्ञ, गुरुपूजा आणि ब्रह्मतृप्तीचा उपाय—हे सर्व आम्हाला क्रमाने सांगा।
Verse 2
सूत उवाच । अग्नौ जुहोति यद्द्रव्यमग्नियज्ञः स उच्यते । ब्रह्मचर्याश्रमस्थानां समिदाधानमेव हि
सूत म्हणाले—अग्नीत जे द्रव्य आहुती म्हणून अर्पिले जाते, त्यालाच अग्नियज्ञ म्हणतात. ब्रह्मचर्य-आश्रमात स्थितांसाठी समिधा अग्नीत अर्पण करणे हेच मुख्य व्रत आहे.
Verse 3
समिदग्रौ व्रताद्यं च विशेषयजनादिकम् । प्रथमाश्रमिणामेवं यावदौपासनं द्विजाः
हे द्विजांनो! प्रथम आश्रम (ब्रह्मचर्य) यांकरिता अग्नीत समिधा-आहुती, व्रतादी शिस्त आणि विशेष यजनकर्म—इतकेच त्यांचे नियत औपासना (दैनिक उपासना) आहे.
Verse 4
आत्मन्यारोपिताग्नीनां वनिनां यतिनां द्विजाः । हितं च मितमेध्यान्नं स्वकाले भोजनं हुतिः
हे द्विजांनो! ज्यांनी अंतःकरणात अग्नि स्थापित केला आहे अशा वनवासी तपस्वी व यतींसाठी हितकर, मित व शुद्ध अन्न योग्य वेळी सेवन करणे हेच आहुतीसमान आहे.
Verse 5
औपासनाग्निसंधानं समारभ्य सुरक्षितम् । कुंडे वाप्यथ भांडे वा तदजस्रं समीरितम्
औपासन अग्नीचे विधिपूर्वक संधान करून आरंभ करावा आणि तो अत्यंत सावधपणे जपावा। तो कुंडात असो वा भांड्यात, अखंड निरंतर प्रज्वलित ठेवावा।
Verse 6
अग्निमात्मन्यरण्यां वा राजदैववशाद्ध्रुवम् । अग्नित्यागभयादुक्तं समारोपितमुच्यते
राजाज्ञा किंवा दैववशामुळे ‘अग्नीला स्वतःवर’ किंवा ‘अरण्यात’ ठेवतो असे जे म्हटले जाते, ते अग्नित्यागाच्या भयाने उच्चारलेले वचन ‘समारोपित’ (लाक्षणिक आरोप) म्हणून ओळखले जाते।
Verse 7
संपत्करी तथा ज्ञेया सायमग्न्याहुतिर्द्विजाः । आयुष्करीति विज्ञेया प्रातः सूर्याहुतिस्तथा
हे द्विजांनो, सायंकाळची अग्न्याहुती संपत्ती देणारी आहे असे जाणावे; तसेच सकाळची सूर्याहुती आयुष्य वाढविणारी आहे असे समजावे।
Verse 8
अग्नियज्ञो ह्ययं प्रोक्तो दिवा सूर्यनिवेशनात् । इंद्रा दीन्सकलान्देवानुद्दिश्याग्नौ जुहोतियत्
दिवसा सूर्य आकाशात स्थित असताना हा ‘अग्नियज्ञ’ म्हणून सांगितला आहे. यात इंद्रादी सर्व देवांना उद्देशून अग्नीत आहुती दिली जाते—परंतु हे जाणावे की या कर्माचे परम परिपाक सर्वेश्वर शिवामध्येच पूर्ण होतो।
Verse 9
देवयज्ञं हि तं विद्यात्स्थालीपाकादिकान्क्रतून् । चौलादिकं तथा ज्ञेयं लौकिकाग्नौ प्रतिष्ठितम्
स्थालीपाक इत्यादी क्रतूंना ‘देवयज्ञ’ असे जाणावे. तसेच चूडाकर्म (चौल) इत्यादी संस्कार हे लौकिक कर्म असून, ते गृह्य/लौकिक अग्नीत प्रतिष्ठित मानले आहेत.
Verse 10
ब्रह्मयज्ञं द्विजः कुर्याद्देवानां तृप्तये सकृत् । ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तो वेदस्याऽध्ययनं भवेत्
द्विजाने देवांच्या तृप्तीसाठी एकदा ब्रह्मयज्ञ करावा. ‘ब्रह्मयज्ञ’ असे सांगितले आहे—तो वेदाचा अध्ययन (पाठ व मनन) होय.
Verse 11
नित्यानंतरमासोयं ततस्तु न विधीयते । अनग्नौ देवयजनं शृणुत श्रद्धयादरात्
नित्यकर्मांनंतर येणारा हा मास त्यानंतर पुन्हा विधेय नाही. आता अग्नीविना होणारे देवयजन श्रद्धा व आदराने ऐका.
Verse 12
आदिसृष्टौ महादेवः सर्वज्ञः करुणाकरः । सर्वलोकोपकारार्थं वारान्कल्पितवान्प्रभुः
सृष्टीच्या आदिकाळी सर्वज्ञ, करुणाकर प्रभु महादेवांनी सर्व लोकांच्या हितासाठी पवित्र वार (व्रत-नियम) कल्पिले.
Verse 13
संसारवैद्यः सर्वज्ञः सर्वभेषजभेषजम् । आदावारोग्यदं वारं स्ववारं कृतवान्प्रभुः
संसाराचा वैद्य, सर्वज्ञ, सर्व औषधांचीही औषध असलेल्या प्रभूंनी आरंभी आरोग्य देणारा आपला पवित्र वार स्थापन केला.
Verse 14
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां चतुर्दशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील विद्येश्वरसंहितेचा चौदावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 15
आलस्यदुरितक्रांत्यै वारं कल्पितवान्प्रभुः । रक्षकस्य तथा विष्णोर्लोकानां हितकाम्यया
लोकांच्या हितासाठी प्रभूंनी आळसातून उत्पन्न दुष्कर्माचा नाश करण्याकरिता ‘वराह’ अवतार कल्पिला आणि सृष्टीच्या रक्षणासाठी विष्णूंना रक्षक म्हणून स्थापिले।
Verse 16
पुष्ट्यर्थं चैव रक्षार्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः । आयुष्करं ततो वारमायुषां कर्तुरेव हि
पोषण व रक्षणासाठी प्रभूंनी त्या विशिष्ट वाराचे व्रत ठरविले. म्हणून तोच वार आयुष्य देणारा ठरतो, कारण तो आयुष्याच्या कर्त्या प्रभूंनीच स्थापित केला आहे।
Verse 17
त्रैलोक्यसृष्टिकर्त्तुर्हि ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । जगदायुष्यसिद्ध्यर्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः
त्रैलोक्याचा सृष्टिकर्ता परमेष्ठी ब्रह्मा याच्या हेतुने, जगाचे आयुष्य व सुव्यवस्थित प्रवाह सिद्ध व्हावा म्हणून प्रभूंनी ‘वार’ असा काळविभाग कल्पिला।
Verse 18
आदौ त्रैलोक्यवृद्ध्यर्थं पुण्यपापे प्रकल्पिते । तयोः कर्त्रोस्ततो वारमिंद्र स्य च यमस्य च
आदि काळी त्रैलोक्याची वाढ व व्यवस्था यासाठी पुण्य-पापाची स्थापना झाली। नंतर त्यांचे नियामक नेमले गेले—पुण्यासाठी इंद्र आणि पापासाठी यम।
Verse 19
भोगप्रदं मृत्युहरं लोकानां च प्रकल्पितम् । आदित्यादीन्स्वस्वरूपान्सुखदुःखस्य सूचकान्
हे लोकांसाठी भोग देणारे व मृत्यू हरून नेणारे असे ठरविले आहे; आदित्यादी देवशक्ती आपल्या-आपल्या स्वरूपात प्रतिष्ठित होऊन सुख-दुःखाची सूचक ठरतात।
Verse 20
वारेशान्कल्पयित्वादौ ज्योतिश्चक्रेप्रतिष्ठितान् । स्वस्ववारे तु तेषां तु पूजा स्वस्वफलप्रदा
प्रथम वारेश (आठवड्याचे अधिपती) घडवून त्यांना ज्योति-चक्रात प्रतिष्ठित केले; त्यांच्या-त्यांच्या वाराला केलेली पूजा त्यांच्या-त्यांच्या फळाची दात्री ठरते।
Verse 21
आरोग्यं संपदश्चैव व्याधीनां शांतिरेव च । पुष्टिरायुस्तथा भोगो मृतेर्हानिर्यथाक्रमम्
आरोग्य व संपत्ती, रोगांची शांती, पुष्टी, आयुष्य आणि भोगाची क्षमता—अशा क्रमाने अकाली मृत्यूचे निवारणही होते।
Verse 22
वारक्रमफलं प्राहुर्देवप्रीतिपुरःसरम् । अन्येषामपि देवानां पूजायाः फलदः शिवः
ते म्हणतात की वारक्रमानुसार मिळणारे फळ देवांच्या प्रीतीने पूर्वगामी असते; तरीही इतर देवांच्या पूजेचे फळ देणारा शिवच आहे।
Verse 23
देवानां प्रीतये पूजापंचधैव प्रकल्पिता । तत्तन्मंत्रजपो होमो दानं चैव तपस्तथा
देवांच्या प्रीतीसाठी पूजा पाच प्रकारची ठरविली आहे—तत्तत् मंत्रजप, होम, दान आणि तसेच तप।
Verse 24
स्थंडिले प्रतिमायां च ह्यग्नौ ब्राह्मणविग्रहे । समाराधनमित्येवं षोडशैरुपचारकैः
स्थंडिल, प्रतिमा, अग्नी किंवा ब्राह्मण-स्वरूप—यांत षोडशोपचारांनी जी आराधना केली जाते, तीच खरी समाराधना होय.
Verse 25
उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यात्पूर्वाभावे तथोत्तरम् । नेत्रयोः शिरसो रोगे तथा कुष्ठस्य शांतये
पुढील उपाय अधिकाधिक श्रेष्ठ आहे; म्हणून पूर्वीचा उपलब्ध नसेल तर पुढील स्वीकारावा. हे नेत्र व शिरोरोगाच्या शांतीस तसेच कुष्ठशमनासाठी विहित आहे.
Verse 26
आदित्यं पूजयित्वा तु ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । दिनं मासं तथा वर्षं वर्षत्रयमथवापि वा
प्रथम आदित्यदेवाची पूजा करून, नंतर ब्राह्मणांना भोजन द्यावे—एक दिवस, एक महिना, एक वर्ष किंवा तीन वर्षेही.
Verse 27
प्रारब्धं प्रबलं चेत्स्यान्नश्येद्रो गजरादिकम् । जपाद्यमिष्टदेवस्य वारादीनां फलं विदुः
प्रारब्ध अत्यंत प्रबळ झाले तर औषधादी उपायांनीही रोग-पीडा नष्ट होईलच असे नाही. पण ज्ञानी म्हणतात—इष्टदेवाचा जप आणि व्रतादि अनुष्ठानांचे फळ निश्चयाने मिळते.
Verse 28
पापशांतिर्विशेषेण ह्यादिवारे निवेदयेत् । आदित्यस्यैव देवानां ब्राह्मणानां विशिष्टदम्
पापशांतीसाठी विशेषतः आदिवारी (रविवारी) विधिपूर्वक निवेदन/अर्पण करावे। देवांमध्ये हा आदित्याचा दिवस असून ब्राह्मणांसाठी तो विशेष पुण्य देणारा मानला जातो.
Verse 29
सोमवारे च लक्ष्म्यादीन्संपदर्थं यजेद्बुधः । आज्यान्नेन तथा विप्रान्सपत्नीकांश्च भोजयेत्
सोमवारी बुद्धिमान भक्ताने संपत्ती-समृद्धीसाठी लक्ष्मी आदींचे पूजन करावे, आणि तुपयुक्त अन्न देऊन पत्नींसह ब्राह्मणांना भोजन घालावे.
Verse 30
काल्यादीन्भौम वारे तु यजेद्रो गप्रशांतये । माषमुद्गाढकान्नेन ब्रह्मणांश्चैव भोजयेत्
मंगळवारी पहाटेपासून रोगशांतीसाठी पूजन करावे, आणि उडीद, मूग व आढक-परिमित धान्याच्या अन्नाने ब्राह्मणांना भोजन घालावे.
Verse 31
सौम्यवारे तथा विष्णुं दध्यन्नेन यजेद्बुधः । पुत्रमित्रकलत्रादिपुष्टिर्भवति सर्वदा
तसेच सोमवारी बुद्धिमान भक्ताने दही-भाताने विष्णूचे पूजन करावे; त्यामुळे पुत्र, मित्र, पत्नी इत्यादींची पुष्टी सदैव होते.
Verse 32
आयुष्कामो गुरोर्वारे देवानां पुष्टिसिद्धये । उपवीतेन वस्त्रेण क्षीराज्येन यजेद्बुधः
आयुष्याची इच्छा करणारा बुद्धिमान भक्त गुरुवारी (बृहस्पतिवारी) देवांच्या पुष्टी व बलसिद्धीसाठी उपवीत व वस्त्र धारण करून दूध व तूप अर्पून विधिपूर्वक पूजन करावा।
Verse 33
भोगार्थं भृगवारे तु यजेद्देवान्समाहितः । षड्रसोपेतमन्नं च दद्याद्ब्राह्मणतृप्तये
भोगप्राप्तीसाठी साधक शुक्रवारी (भृगुवारी) एकाग्रचित्ताने देवांचे पूजन करावा; आणि ब्राह्मणांच्या तृप्तीसाठी सहा रसांनी युक्त अन्न दान करावे।
Verse 34
स्त्रीणां च तृप्तये तद्वद्देयं वस्त्रादिकं शुभम् । अपमृत्युहरे मंदे रुद्रा द्री श्चं यजेद्बुधः
तसेच स्त्रियांच्या तृप्तीसाठी वस्त्रादि शुभ दान द्यावे. शनीची शांती करून, विशेषतः अपमृत्यू निवारण्यासाठी, बुद्धिमानाने रुद्राद्रीश (शिव) यांचे पूजन करावे.
Verse 35
तिलहोमेन दानेन तिलान्नेन च भोजयेत् । इत्थं यजेच्च विबुधानारोग्यादिफलं लभेत्
तिळहोम करून, तिळाचे दान देऊन आणि तिळयुक्त अन्नाने भोजन घालून—अशा प्रकारे देवांची पूजा केल्यास आरोग्यादी फळ प्राप्त होते.
Verse 36
देवानां नित्ययजने विशेषयजनेपि च । स्नाने दाने जपे होमे ब्राह्मणानां च तर्पणे
देवांचे नित्ययजन आणि विशेष यजन यांत; स्नान, दान, जप, होम तसेच ब्राह्मणांचे तर्पण यांत—ही सर्व विहित पवित्र कर्मे आहेत.
Verse 37
तिथिनक्षत्रयोगे च तत्तद्देवप्रपूजने । आदिवारादिवारेषु सर्वज्ञो जगदीश्वरः
तिथी, नक्षत्र व योग यांशी संबंधित व्रत-आचरणात, तसेच ठराविक प्रसंग व वारांनुसार त्या त्या देवतेची विधिपूर्वक पूजा करताना—खरे तर सर्वज्ञ जगदीश्वर (शिव)च अंतर्यामी होऊन फळ देतो.
Verse 38
तत्तद्रू पेण सर्वेषामारोग्यादिफलप्रदः । देशकालानुसारेण तथा पात्रानुसारतः
तो देश-कालानुसार तसेच पात्राच्या योग्यतेनुसार तत्तद्रूप धारण करून सर्वांना आरोग्यादी फळे प्रदान करतो।
Verse 39
द्र व्यश्रद्धानुसारेण तथा लोकानुसारतः । तारतम्यक्रमाद्देवस्त्वारोग्यादीन्प्रयच्छति
जशी श्रद्धा आणि जशी लौकिक स्थिती, त्यानुसार देव आरोग्य इत्यादी फळे कमी-अधिक क्रमाने प्रदान करतो.
Verse 40
शुभादावशुभांते च जन्मर्क्षेषु गृहे गृही । आरोग्यादिसमृद्ध्यर्थमादित्यादीन्ग्रहान्यजेत्
शुभ कार्याच्या आरंभी, अशुभ काळाच्या शेवटी आणि जन्मनक्षत्राच्या दिवशी गृहस्थाने आरोग्यादी समृद्धीसाठी आदित्यादि ग्रहांचे पूजन करावे.
Verse 41
तस्माद्वै देवयजनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् । समंत्रकं ब्राह्मणानामन्येषां चैव तांत्रिकम्
म्हणून देवयजन (देवपूजन) सर्व इच्छित फळ देणारे आहे. ब्राह्मणांसाठी ते वैदिक मंत्रांसह, आणि इतरांसाठी तांत्रिक विधीने करावे.
Verse 42
यथाशक्त्यानुरूपेण कर्तव्यं सर्वदा नरैः । सप्तस्वपि च वारेषु नरैः शुभफलेप्सुभिः
मनुष्यांनी नेहमी आपल्या सामर्थ्यानुसार (शैव कर्तव्ये) करावीत; आणि शुभ फल इच्छिणाऱ्यांनी आठवड्याच्या सातही दिवशी ते आचरावे।
Verse 43
दरिद्र स्तपसा देवान्यजेदाढ्यो धनेन हि । पुनश्चैवंविधं धर्मं कुरुते श्रद्धया सह
दरिद्राने तपस्येने देवांची पूजा करावी, आणि धनवानाने धनाने; आणि पुन्हा असा हा धर्म श्रद्धेसह आचरावा।
Verse 44
पुनश्च भोगान्विविधान्भुक्त्वा भूमौ प्रजायते । छायां जलाशयं ब्रह्मप्रतिष्ठां धर्मसंचयम्
नानाविध भोग भोगून जीव पुन्हा पृथ्वीवर जन्म घेतो. म्हणून सावलीचे स्थान, जलाशय, ब्राह्मणपूजेसाठी पवित्र प्रतिष्ठा आणि धर्मसंचय—अशी पुण्यकर्मे स्थापावीत.
Verse 45
सर्वं च वित्तवान्कुर्यात्सदा भोगप्रसिद्धये । कालाच्च पुण्यपाकेन ज्ञानसिद्धिः प्रजायते
धनवान पुरुषाने भोगांची योग्य सिद्धी व्हावी म्हणून सदैव धनाचा उपयोग करावा; आणि काळानुसार पुण्याच्या परिपाकाने खरे ज्ञानसिद्धी उत्पन्न होते.
Verse 46
य इमं शृणुतेऽध्यायं पठते वा नरो द्विजाः । श्रवणस्योपकर्त्ता च देवयज्ञफलं लभेत्
हे द्विजांनो! जो मनुष्य हा अध्याय ऐकतो किंवा पठण करतो, आणि जो श्रवणास सहाय्य करतो, तो देवयज्ञाचे फळ प्राप्त करतो.
Frequently Asked Questions
It argues by definition and classification: multiple forms of ‘yajña’ (fire-offering, devatā rites, and Vedic study) are legitimate and systematically ordered, with their correct performance varying by āśrama while remaining continuous in intent—fulfillment (tṛpti) and disciplined religiosity.
The chapter encodes an internalization principle: when external fires are ‘carried’ or ritually interiorized, disciplined consumption (pure, measured, time-appropriate) becomes homologous to offering—preserving the yajña-structure as an ethic of self-regulation rather than mere external ritualism.
No distinct Śiva/Gaurī form is foregrounded in the sampled portion; the emphasis is procedural and dharma-ritual. Śiva’s presence is implicit through the saṃhitā’s Śaiva framing, but the adhyāya primarily names Vedic deities (Agni, Indra, Sūrya) in the context of yajña.