नरकलोकवर्णनम् (Narakaloka-varṇanam) — Description of the Hell-Realms

Verse 1

चित्रगुप्त उवाच । भो भो दुष्कृतकर्म्माणः पर द्रव्यापहारकाः । गर्विता रूपवीर्येण परदारावमर्द्दकाः

चित्रगुप्त म्हणाला— अरे अरे, दुष्कर्म करणाऱ्यांनो! परधन लुटणाऱ्यांनो! रूप व पराक्रमाच्या गर्वाने उन्मत्त होऊन परस्त्रीचा अपमान करणाऱ्यांनो!

Verse 2

यस्त्वयं क्रियते कर्म तदिदं भुज्यते पुनः । तत्किमात्मोपघातार्थं भवद्भिर्दुष्कृतं कृतम्

इथे जे कर्म केले जाते, त्याचे फळ पुन्हा नक्कीच भोगावे लागते. मग आत्मविनाशासाठी तुम्ही दुष्कर्म का केले?

Verse 3

इदानीं किं प्रलप्यध्वे पीड्यमानास्स्वकर्मभिः । भुज्यंतां स्वानि कर्म्माणि नास्ति दोषो हि कस्यचित्

आता तुम्ही का आक्रोश करता, जेव्हा स्वतःच्या कर्मांनीच पीडित आहात? प्रत्येकाने आपल्या कर्मांचे फळ भोगावे; खरे तर कोणाचाही दोष नाही.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । एवं ते पृथिवीपालास्संप्राप्तास्तत्समीपतः । स्वकीयैः कर्म्मभिघौरैर्दुष्कर्म्मबलदर्पिणः

सनत्कुमार म्हणाले—अशा प्रकारे ते पृथ्वीपाल (राजे) त्याच्या समीप येऊन पोहोचले. आपल्या भयंकर कर्मांनी भयावह झालेले व दुष्कर्मजन्य बळाच्या दर्पाने मत्त होऊन ते अहंकाराने पुढे सरसावले.

Verse 5

तानपि क्रोधसंयुक्तश्चित्रगुप्तो महाप्रभुः । संशिक्षयति धर्मज्ञो यमराजानुशिक्षया

त्यांनाही क्रोधयुक्त महाप्रभू चित्रगुप्त—धर्मज्ञ—यमराजांच्या आज्ञा व अनुशासनानुसार दंड देऊन सुधारतात.

Verse 6

चित्रगुप्त उवाच । भो भो नृपा दुराचाराः प्रजा विध्वंसकारिणः । अल्पकालस्य राज्यस्य कृते किं दुष्कृतं कृतम्

चित्रगुप्त म्हणाला—हाय हाय! अरे दुराचारी राजांनो, स्वतःच्या प्रजेचा नाश करणाऱ्यांनो! अल्पकाळच्या राज्यासाठी तुम्ही किती दुष्कृत्ये केलीत?

Verse 7

राज्यभोगेन मोहेन बलादन्यायतः प्रजाः । यद्दण्डिताः फलं तस्य भुज्यतामधुना नृपाः

हे नृपांनो! राज्यभोगाच्या मोहाने बलपूर्वक व अन्यायाने तुम्ही प्रजांना दंड दिला; त्या कर्माचे फळ आता भोगा।

Verse 8

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां नरकलोकवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम उमासंहितेत “नरकलोकवर्णन” नामक आठवा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 9

पश्यामि तद्बलं नष्टं येन विध्वंसिताः प्रजाः । यमदूतैर्योज्यमाना अधुना कीदृशं भवेत्

ज्या बळाने पूर्वी प्रजा नष्ट होत होत्या ते बळच आता नष्ट झाले आहे, असे मला दिसते। आता यमदूतांनी पकडून बांधले जात असता त्यांची अवस्था कशी होईल?

Verse 10

सनत्कुमार उवाच । एवं बहुविधैर्वाक्यैरुपलब्धा यमेन ते । स्वानि कर्माणि शोचंति तूष्णीं तिष्ठंति पार्थिवाः

सनत्कुमार म्हणाले—यमाने अनेक प्रकारच्या वचनांनी असे उपालंभ दिल्यावर ते पार्थिव जीव आपल्या कर्मांचा शोक करीत मौन धारण करून उभे राहतात.

Verse 11

इति कर्म्म समुद्दिश्य नृपाणां धर्म्मराड्यमः । तत्पापपंकशुद्ध्यर्थमिदं दूतान्ब्रवीति च

अशा रीतीने नृपांच्या धर्मयुक्त राज्यकर्तव्याचा निर्देश करून, पापरूपी चिखल शुद्ध व्हावा म्हणून त्याने दूतांना हे वचन सांगितले।

Verse 12

यमराज उवाच । भोभोश्चण्ड महाचंड गृहीत्वा नृपतीन्बलात् । नियमेन विशुद्यध्वं क्रमेण नरकाग्निषु

यमराज म्हणाले— “अरे चंड, महाचंड! त्या नृपतींना बलाने पकडा; आणि नियमानुसार क्रमाने नरकाग्नींत त्यांची शुद्धी करा।”

Verse 14

सनत्कुमार उवाच । ततश्शीघ्रं समादाय नृपान्संगृह्य पादयोः । भ्रामयित्वा तु वेगेन निक्षिप्योर्ध्वं प्रगृह्य च । सर्वप्रायेण महतातीव तप्ते शिलातले । आस्फालयंति तरसा वज्रेणेव महाद्रुमान्

सनत्कुमार म्हणाले— मग त्यांनी नृपांना पायांनी झटपट पकडून, वेगाने फिरवून वर फेकले आणि पुन्हा धरले। बहुतेक वेळा ते अतितप्त शिळेच्या पृष्ठभागावर प्रचंड वेगाने आपटतात— जणू वज्राने महावृक्ष पाडावेत तसे।

Verse 15

ततस्सरक्तं श्रोत्रेण स्रवते जर्जरीकृतः । निस्संज्ञस्स सदा देही निश्चेष्टस्संप्रजायते

मग त्याचे शरीर चुरडून जर्जर होते; कानातून रक्तस्राव होतो. तो देही सतत बेशुद्ध होऊन पूर्णतः निश्चेष्ट होतो।

Verse 16

ततस्स वायुना स्पृष्टस्सतैरुज्जीवितः पुनः । ततः पापविशुद्ध्यर्थं क्षिपंति नरकार्णवे

मग वाऱ्याच्या स्पर्शाने शेकडो जण त्याला पुन्हा जिवंत करतात; त्यानंतर पापशुद्धीसाठी त्याला नरकसागरात फेकतात।

Verse 17

अष्टाविंशतिसंख्याभिः क्षित्यधस्सप्तकोटयः । सप्तमस्य तलस्यांते घोरे तमसि संस्थितः

पृथ्वीच्या खाली अठ्ठावीस आणि सात कोटी (योजन) इतक्या मोजमापाच्या खोलवर, सातव्या तलाच्या शेवटच्या टोकाशी, तो घोर अंधारात स्थित आहे.

Verse 18

घोराख्या प्रथमा कोटिः सुघोरा तदधः स्थिता । अतिघोरा महाघोरा घोररूपा च पंचमी

पहिला विभाग ‘घोरा’ म्हणून ओळखला जातो; त्याखाली ‘सुघोरा’ आहे. त्यानंतर ‘अतिघोरा’ व ‘महाघोरा’; आणि पाचवा ‘घोररूपा’ म्हणतात.

Verse 19

षष्ठी तलातलाख्या च सप्तमी च भयानका । अष्टमी कालरात्रिश्च नवमी च भयोत्कटा

सहावी ‘तलातला’ म्हणून ओळखली जाते आणि सातवी भयाण आहे. आठवी ‘कालरात्रि’ म्हणून प्रसिद्ध, आणि नववी अत्यंत भयंकर आहे.

Verse 20

दशमी तदधश्चण्डा महाचण्डा ततोऽप्यधः । चण्डकोलाहला चान्या प्रचण्डा चण्डनायिका

दहावा स्तर ‘दशमी’ आहे. त्याखाली ‘चण्डा’; त्याहूनही खाली ‘महाचण्डा’. पुढे खाली ‘चण्डकोलाहला’; आणि (नंतर) ‘प्रचण्डा’ व ‘चण्डनायिका’ आहेत.

Verse 21

पद्मा पद्मावती भीता भीमा भीषणनायिका । कराला विकराला च वज्राविंशतिमा स्मृता

ती पद्मा, पद्मावती, भीता, भीमा, भीषणनायिका, कराळा, विकराळा आणि वज्रा—या नामांनी स्मरणीय असून या गणनेत ती विसावी मानली जाते.

Verse 22

त्रिकोणा पञ्चकोणा च सुदीर्घा चाखिलार्तिदा । समा भीमबला भोग्रा दीप्तप्रायेति चान्तिमी

ती त्रिकोणा व पंचकोणा; सुदीर्घा आणि अखिलार्तिदा आहे. ती समा, भीमबला, भोग्रा, आणि शेवटी दीप्तप्राया—तेजाने दैदीप्यमान—अशी आहे.

Verse 23

इति ते नामतः प्रोक्ता घोरा नरककोटयः । अष्टाविंशतिरेवैताः पापानां यातनात्मिकाः

अशा रीतीने नावांसह हे भयंकर नरकसमूह तुला सांगितले. हे निश्चयच अठ्ठावीस आहेत—पापांच्या फलरूप यातनामय लोक.

Verse 24

तासां क्रमेण विज्ञेयाः पंच पञ्चैव नायकाः । प्रत्येकं सर्वकोटीनां नामतस्संनिबोधत

त्यांमध्ये क्रमाने जाणावे की पाच-पाच असेच नायक आहेत। आता सर्व कोटींच्या प्रत्येकाचे नायक नामानिशी नीट समजून घ्या।

Verse 25

रौरवः प्रथमस्तेषां रुवंते यत्र देहिनः । महारौरवपीडाभिर्महांतोऽपि रुदंति च

त्या नरकांमध्ये रौरव हा पहिला; जिथे देहधारी जीव आर्तपणे रडतात। आणि महारौरवाच्या यातनांनी पीडित होऊन महाबलवानही अश्रू ढाळतात।

Verse 26

ततश्शीतं तथा चोष्णं पंचाद्या नायकास्स्मृताः । सुघोरस्तु महातीक्ष्णस्तथा संजीवनः स्मृतः

त्यानंतर ‘शीत’ आणि ‘उष्ण’ हे पहिल्या पाच नायकांमध्ये स्मरणीय आहेत। तसेच ‘सुघोर’, ‘महातीक्ष्ण’ आणि ‘संजीवन’ हेही नायक म्हणून स्मृत आहेत।

Verse 27

महातमो विलोमश्च विलोपश्चापि कंटक । तीव्रवेगः करालश्च विकरालः प्रकंपनः

“(त्यांची नावे) महातम, विलोम, विलोप आणि कंटक; तसेच तीव्रवेग, कराल, विकराल व प्रकंपन.”

Verse 28

महावक्रश्च कालश्च कालसूत्रः प्रगर्जनः । सूचीमुखस्सुनेतिश्च खादकस्सुप्रपीडनः

(त्यांची नावे) महावक्र, काल, कालसूत्र, प्रगर्जन, सूचीमुख, सुनेति, खादक आणि सुप्रपीडन अशी आहेत.

Verse 29

कुम्भीपाकसुपाकौ च क्रकचश्चातिदारुणः । अंगारराशिभवनं मेरुरसृक्प्रहितस्ततः

त्यानंतर त्याला कुम्भीपाक व सुपाक या नरकांत, तसेच अत्यंत दारुण क्रकचात टाकले जाते; मग जळत्या निखाऱ्यांच्या राशीच्या निवासात आणि रक्तप्रवाह असलेल्या पर्वतात पाडले जाते.

Verse 30

तीक्ष्णतुण्डश्च शकुनिर्महासंवर्तकः क्रतुः । तप्तजंतुः पंकलेपः प्रतिमांसस्त्रपूद्भवः

तीक्ष्णतुण्ड, शकुनि, महासंवर्तक आणि क्रतु; तसेच तप्तजंतु, पंकलेप, प्रतिमांस व त्रपूद्भव—असे ते घोर जीव कथिले आहेत.

Verse 31

उच्छ्वासस्सुनिरुच्छ्वासो सुदीर्घः कूटशाल्मलिः । दुरिष्टस्सुमहावादः प्रवादस्सुप्रतापनः

तो उच्छ्वास आणि सु-निरुच्छ्वास (नियमित प्रश्वास) आहे; तो परम दीर्घकाळ टिकणारा आहे; तो कूटशाल्मलीसारखा उंच, दृढ स्तंभ आहे. तो दुर्जेय दृष्टी/विधान आहे; तो महान उद्घोष आहे; तो सुप्रतापन करणारा प्रसिद्ध प्रवाद आहे.

Verse 32

ततो मेघो वृषः शाल्मस्सिंहव्याघ्रगजाननाः । श्वसूकराजमहिषघूककोकवृकाननाः

मग मेघ, वृषभ व शाल्मली-वृक्षासारखे मुख असलेले; सिंह, व्याघ्र व गजासारखे मुख असलेले; तसेच श्वान, सूकर, राजमहिष, घूक, कोक व वृकासारखे मुख असलेले रूप प्रकट झाले.

Verse 33

ग्राहकुंभीननक्राख्या स्सर्पकूर्माख्यवायसाः । गृध्रोलूकहलोकाख्याः शार्दूलक्रथकर्कटाः

ग्राह, कुंभीर व नक्र अशी नावे असलेले; सर्प, कूर्म व वायस असे म्हणवले जाणारे; तसेच गृध्र, उलूक व हलोक नावाचे; आणि शार्दूल, क्रथ व कर्कट नावाचेही होते.

Verse 34

मंडूकाः पूतिवक्त्राश्च रक्ताक्षः पूतिमृत्तिकाः । कणधूम्रस्तथाग्निश्च कृमिगन्धिवपुस्तथा

बेडूकासारखे, दुर्गंधी मुख असलेले, रक्तवर्ण नेत्रांचे व कुजलेल्या मातीने माखलेले; तसेच धुरकट काळे, अग्निरूप, आणि कृमींच्या दुर्गंधीने युक्त देहधारीही होते.

Verse 35

अग्नीध्रश्चाप्रतिष्ठश्च रुधिराभश्श्वभोजनः । लाला भेक्षांत्रभक्षौ च सर्वभक्षः सुदारुणः

‘अग्नीध्र’ व ‘अप्रतिष्ठ’; ‘रुधिराभ’ (रक्तवर्ण) व ‘श्वभोजन’ (कुत्रेभक्षक); ‘लाला’, ‘भेक्षांत्रभक्ष’ (बेडूक व आतडी भक्षक) आणि ‘सर्वभक्ष’ (सर्वभक्षक)—हे अत्यंत भयंकर होते.

Verse 36

कंटकस्सुविशालश्च विकटः कटपूतनः । अंबरीषः कटाहश्च कष्टा वैतरणी नदी

काट्यांनी भरलेला प्रदेश, अतिविशाल, भयंकर; कटपूतन, अंबरीष, कटाह—आणि दुःखद वैतरणी नदी (ही आहे)।

Verse 37

सुतप्तलोहशयन एकपादः प्रपूरणः । असितालवनं घोरमस्थिभंगः सुपूरणः

तो तप्त लोखंडाच्या शय्येवर पडला; एक पायावर उभा राहून घोर तप करीत राहिला। भयंकर असिताल वनात प्रवेश करून, हाडे मोडली तरीही अढळ राहून तप पूर्ण करण्यास तत्पर राहिला।

Verse 38

विलातसोऽसुयंत्रोऽपि कूटपाशः प्रमर्दनः । महाचूर्ण्णो सुचूर्ण्णोऽपि तप्तलोहमयं तथा

‘विलातस’ नावाचे यातना-यंत्र, ‘असुयंत्र’ही; चिरडणारा ‘कूटपाश’; ‘महाचूर्ण्ण’ व ‘सुचूर्ण्ण’—आणि तसेच तप्त लोखंडमय यातनाही (आहे)।

Verse 39

पर्वतः क्षुरधारा च तथा यमलपर्वतः । मूत्रविष्ठाश्रुकूपश्च क्षारकूपश्च शीतलः

तेथे ‘पर्वत’, ‘क्षुरधारा’ आणि ‘यमलपर्वत’ आहेत; मूत्र, विष्ठा व रक्ताचे कूप आहेत; क्षारकूप आणि शीतल (हिमशीत) प्रदेशही आहे।

Verse 40

मुसलोलूखलं यन्त्रं शिलाशकटलांगलम् । तालपत्रासिगहनं महाशकटमण्डपम्

तेथे मुसळ-ओखळाचे यंत्र, दगडी शकट व नांगर आहेत; ताडपत्री तलवारींची दाट झाडी आहे; आणि महाशकटावर उभारलेला विशाल मंडपही आहे।

Verse 41

संमोहमस्थिभंगश्च तप्तश्चलमयो गुडम् । बहुदुखं महाक्लेशः कश्मलं समलं मलात्

हे मोह उत्पन्न करते व हाडेही मोडते; ते दाहक व चंचल आहे—जसे उष्णतेत विरघळणारा गूळ। ते अनेक दुःखे व महान क्लेश देते; ते पापमय, कलुषित आणि मलातून उत्पन्न अशुद्ध आहे।

Verse 42

हालाहलो विरूपश्च स्वरूपश्च यमानुगः । एकपादस्त्रिपादश्च तीव्रश्चाचीवरं तमः

‘हालाहल’, ‘विरूप’ व ‘स्वरूप’, ‘यमानुग’, ‘एकपाद’ व ‘त्रिपाद’, ‘तीव्र’ आणि ‘आचीवर’—जो घोर तमोरूप आहे—हीही (रुद्राच्या आवरणशक्तीशी) संबंधित नावे/रूपे सांगितली आहेत.

Verse 43

अष्टाविंशतिरित्येते क्रमशः पंचपंचकम् । कोटीनामानुपूर्व्येण पंच पंचैव नायकाः

अशा रीतीने हे अठ्ठावीस (समूह) क्रमाने पाच-पाच अशा पंचकांत आहेत. त्याच क्रमाने रुद्र-कोटींसाठीही नायक आहेत—प्रत्येक पंचकासाठी पाच-पाचच.

Verse 44

रौरवाय प्रबोध्यंते नरकाणां शतं स्मृतम् । चत्वारिंशच्छतं प्रोक्तं महानरकमण्डलम्

रौरव नामक नरकाविषयी असे सांगितले आहे की त्याच्या अंतर्गत शंभर नरक मानले गेले आहेत. तसेच महान नरक-मंडळ चारशे चाळीस विभागांचे आहे असे म्हटले आहे।

Verse 45

इति ते व्यास संप्रोक्ता नरकस्य स्थितिर्मया । प्रसंख्यानाच्च वैराग्यं शृणु पापगतिं च ताम्

हे व्यास! अशा प्रकारे मी तुला नरकाची स्थिती सांगितली. या परिणामांचे स्पष्ट मोजमाप-चिंतन केल्याने वैराग्य उत्पन्न होते; आता त्या पापाची गती व परिणतीही ऐक।