नरकलोकमार्गयमदूतस्वरूपवर्णनम् / Description of the Path to Naraka and the Nature of Yama’s Messengers

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ पापैर्नरा यांति यमलोकं चतुर्विधैः । संत्रासजननं घोरं विवशास्सर्वदेहिनः

सनत्कुमार म्हणाले—आता पापांमुळे मनुष्य चार प्रकारांनी यमलोकास जातात; तो अत्यंत भयंकर, भय उत्पन्न करणारा आहे, आणि सर्व देहधारी तेथे विवश होऊन नेले जातात.

Verse 2

गर्भस्थैर्जायमानैश्च बालैस्तरुणमध्यमैः । स्त्रीपुन्नपुंसकैर्जीवैर्ज्ञातव्यं सर्वजंतुषु

सर्व प्राण्यांत जीव सर्व अवस्थांत आहे असे जाणावे—गर्भात, जन्मताना, बाल्य, तरुण व मध्यम वयात; तसेच स्त्री, पुरुष व नपुंसक देहांतही.

Verse 3

शुभाशुभफलं चात्र देहिनां संविचार्यते । चित्रगुप्तादिभिस्सर्वैर्वसिष्ठप्रमुखैस्तथा

येथे देहधारी जीवांचे शुभ-अशुभ फळ सम्यक् विचारले जाते—चित्रगुप्तादि सर्व लेखनिकांद्वारे तसेच वसिष्ठप्रमुख ऋषींनीही।

Verse 4

न केचित्प्राणिनस्संति ये न यांति यमक्षयम् । अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यं तद्विचार्य्यताम्

यमाच्या धामास न जाणारा असा कोणताही प्राणी नाही। केलेले कर्म निश्चयच भोगावे लागते; म्हणून याचा सम्यक् विचार करावा।

Verse 5

तत्र ये शुभकर्माणस्सौम्यचित्ता दयान्विताः । ते नरा यांति सौम्येन पूर्वं यमनिकेतनम्

तेथे जे शुभ कर्म करतात—मनाने सौम्य व दयायुक्त—ते नर शांतपणे प्रथम यमाच्या निकेतनास जातात।

Verse 6

ये पुनः पापकर्म्माणः पापा दानविवर्जिताः । ते घोरेण पथा यांति दक्षिणेन यमालयम्

जे पापकर्म करणारे पापी आणि दानवर्जित आहेत, ते घोर मार्गाने जाऊन दक्षिण दिशेने यमालयास पोहोचतात.

Verse 7

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां नरकलोकमार्गयमदूतस्वरूपवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम उमासंहितेत ‘नरकलोकमार्ग व यमदूतस्वरूपवर्णन’ नामक सातवा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 8

समीपस्थमिवाभाति नराणां पुण्यकर्मणाम् । पापिनामतिदूरस्थं पथा रौद्रेण गच्छताम्

पुण्यकर्मात स्थित असलेल्या मनुष्यांना (परम गती) जणू जवळच भासते; परंतु जे पापी रौद्र व क्रूर मार्गाने चालतात, त्यांना ती अत्यंत दूर दिसते.

Verse 9

तीक्ष्णकंटकयुक्तेन शर्कराविचितेन च । क्षुरधारानिभैस्तीक्ष्णैः पाषाणै रचितेन च

तो मार्ग तीक्ष्ण काट्यांनी युक्त, खड्यांनी विखुरलेला आणि उस्तऱ्याच्या धारेसारख्या कापणाऱ्या धारदार दगडांनी रचलेला होता।

Verse 10

क्वचित्पंकेन महता उरुतोकैश्च पातकैः । लोहसूचीनिभैर्दर्भैस्सम्पन्नेन पथा क्वचित्

कधी मार्ग मोठ्या चिखलाने अडतो, कधी प्रचंड प्रवाह व भारी आपत्ती यांनी वेढला जातो। कधी लोखंडी सुईसारख्या तीक्ष्ण दर्भांनी भरलेला—असा हा संसारमार्ग पुन्हा पुन्हा भेटतो।

Verse 11

तटप्रायातिविषमैः पर्वतैर्वृक्षसंकुलैः । प्रतप्तांगारयुक्तेन यांति मार्गेण दुःखिताः

दुःखाने पीडित होऊन ते असा मार्ग धरतात, जो उंच-खडकाळ तटाजवळ अतिविषम आहे; असमतल पर्वत व दाट वृक्षांनी भरलेला आहे; आणि जिथे तप्त अंगार पसरलेले आहेत।

Verse 12

क्वचिद्विषमगर्तैश्च क्वचिल्लोष्टैस्सुदुष्करैः । सुतप्तवालुकाभिश्च तथा तीक्ष्णैश्च शंकुभिः

कुठे असमतल खड्डे होते, कुठे कठीण ढेकळांचे ढिग—ओलांडणे फार अवघड; कुठे तापलेली वाळू, आणि कुठे तीक्ष्ण शंकूसारखे खिळे।

Verse 13

अनेक शाखाविततैर्व्याप्तं वंशवनैः क्वचित् । कष्टेन तमसा मार्गे नानालम्बेन कुत्रचित्

कुठे अनेक फांद्यांनी पसरलेल्या बांबूवनांनी मार्ग व्यापला होता; कुठे घन अंधारामुळे तो कष्टदायक झाला होता; आणि कुठे विविध आधार धरूनच तो पार करावा लागत होता।

Verse 14

अयश्शृंगाटकैस्तीक्ष्णैः क्वचिद्दावाग्निना पुनः । क्वचित्तप्तशिलाभिश्च क्वचिद्व्याप्तं हिमेन च

कुठे तीक्ष्ण लोखंडी काट्यांनी मार्ग भरलेला; कुठे पुन्हा दावाग्नीने वेढलेला। कुठे तापलेल्या शिळा, आणि कुठे हिम व तीव्र थंडीने व्यापलेला।

Verse 15

क्वचिद्वालुकया व्याप्तमाकंठांतः प्रवेशया । क्वचिद्दुष्टाम्बुना व्याप्तं क्वचिच्च करिषाग्निना

कुठे वाळूने वेढले जाऊन गळ्यापर्यंत बुडावे लागे; कुठे दुर्गंधीयुक्त पाण्याने व्यापले जाई; आणि कुठे जळत्या शेणाच्या अग्नीने छळले जाई।

Verse 16

क्वचित्सिंहैर्वृकैर्व्याघ्रैर्मशकैश्च सुदारुणैः । क्वचिन्महाजलौकाभिः क्वचिच्चाजगरैस्तथा

कुठे सिंह, लांडगे व वाघ होते, तसेच अत्यंत भयंकर डासही; कुठे प्रचंड जळवा; आणि कुठे तसेच महाकाय अजगरही होते।

Verse 17

मक्षिकाभिश्च रौद्राभिः क्वचित्सर्पैर्विषोल्बणैः । मत्तमातंगयूथैश्च बलोन्मत्तैः प्रमाथिभिः

कुठे उग्र माश्यांचे थवे होते; कुठे प्राणघातक विषाने फुगलेले साप; आणि कुठे बळाने उन्मत्त, मदोन्मत्त हत्तींचे कळप—जे भय व विध्वंस माजवीत।

Verse 18

पंथानमुल्लिखद्भिश्च सूकरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रिभिः । तीक्ष्णशृंगैश्च महिषैस्सर्वभूतैश्च श्वापदैः

तीक्ष्ण दातांच्या रानडुकरांनी वाट उकरून फाडली होती; टोकदार शिंगांच्या म्हशींनी आणि सर्व प्रकारच्या क्रूर वन्य श्वापदांनी तो मार्ग सर्वत्र वेढला होता।

Verse 19

डाकिनीभिश्च रौद्राभिर्विकरालैश्च राक्षसैः । व्याधिभिश्च महाघोरैः पीड्यमाना व्रजंति हि

ते खरोखरच पीडित होऊन फिरतात—रौद्र डाकिणी, विकराळ राक्षस आणि अत्यंत भयंकर व्याधी यांमुळे त्रस्त होऊन।

Verse 20

महाधूलिविमिश्रेण महाचण्डेन वायुना । महापाषाणवर्षेण हन्यमाना निराश्रयाः

घन धुळीने भरलेल्या प्रचंड वाऱ्याने आणि मोठमोठ्या दगडांच्या वर्षावाने मार खात ते निराश्रय, असहाय झाले।

Verse 21

क्वचिद्विद्युत्प्रपातेन दह्यमाना व्रजन्ति च । महता बाणवर्षेण विध्यमानाश्च सर्वतः

कुठे विजेच्या अचानक प्रपाताने भाजत ते डगमगत पुढे जातात; आणि सर्वत्र प्रचंड बाणवृष्टीने ते विद्ध होतात॥

Verse 22

पतद्भिर्वज्रपातैश्च उल्कापातैश्च दारुणैः । प्रदीप्तांगारवर्षेण दह्यमानाश्च संति हि

कोसळणाऱ्या वज्रपातांनी, भयानक उल्कापातांनी, आणि प्रज्वलित अंगारवृष्टीने ते निश्चयच दग्ध होत आहेत॥

Verse 23

महता पांसुवर्षेण पूर्यमाणा रुदंति च । महामेघरवैर्घोरैस्त्रस्यंते च मुहुर्मुहुः

मोठ्या धुळीच्या वर्षावाने गुदमरून ते रडतात; आणि महा मेघांच्या भयंकर गर्जनेने ते वारंवार भयाने थरथरतात॥

Verse 24

निशितायुधवर्षेण भिद्यमानाश्च सर्वतः । महाक्षाराम्बुधाराभिस्सिच्यमाना व्रजंति च

तीक्ष्ण शस्त्रवृष्टीने सर्व बाजूंनी विदीर्ण होत आणि अतिक्षारयुक्त जलधारांनी भिजत असूनही ते तरीही पुढेच कूच करीत राहतात।

Verse 25

महीशीतेन मरुता रूक्षेण परुषेण च । समंताद्बाध्यमानाश्च शुष्यंते संकुचन्ति च

पृथ्वीच्या शीतलतेने भरलेल्या, रूक्ष व कठोर वाऱ्याने सर्व बाजूंनी बाधित होऊन प्राणी कोरडे पडतात आणि आकुंचन पावतात।

Verse 26

इत्थं मार्गेण रौद्रेण पाथेयरहितेन च । निरालम्बेन दुर्गेण निर्जलेन समंततः

अशा रीतीने ते उग्र व भयानक मार्गाने पुढे गेले—पाथेयाविना, आधाराविना, दुर्गम प्रदेशातून, आणि सर्वत्र निर्जलतेत।

Verse 27

विषमेणैव महता निर्जनापाश्रयेण च । तमोरूपेण कष्टेन सर्वदुष्टाश्रयेण च

ते स्थान खरोखरच अत्यंत विषम व भयावह आहे—विशाल, निर्जन आश्रयासारखे, क्लेशदायक अंधकाररूप, आणि सर्व दुष्टांचे आश्रयस्थान।

Verse 28

नीयंते देहिनस्सर्वे ये मूढाः पापकर्मिणः । यमदूतैर्महाघोरैस्तदाज्ञाकारिभिर्बलात्

जे देहधारी मूढ पापकर्मात रत आहेत, त्यांना यमाच्या आज्ञेचे पालन करणारे महाभयंकर यमदूत बलपूर्वक घेऊन जातात।

Verse 29

एकाकिनः पराधीना मित्रबन्धुविवर्जिताः । शोचंतस्स्वानि कर्म्माणि रुदंतश्च मुहुर्मुहुः

ते एकटे, पराधीन, मित्र-बंधुविरहित होऊन आपल्या कर्मांवर शोक करीत वारंवार रडत राहतात।

Verse 30

प्रेता भूत्वा विवस्त्राश्च शुष्ककंठौष्ठतालुकाः । असौम्या भयभीताश्च दह्यमानाः क्षुधान्विताः

ते प्रेत होऊन निर्वस्त्र राहतात; कंठ, ओठ व तालू कोरडे पडतात. अशुभरूप, भयभीत, जणू जळत आहेत असे वाटते आणि भुकेने त्रस्त होतात।

Verse 31

बद्धाश्शृंखलया केचिदुत्ता नपादका नराः । कृष्यंते कृष्यमाणाश्च यमदूतैर्बलोत्कटैः

काही नर शृंखलांनी घट्ट बांधलेले, पाठीवर पाडलेले—पाय वर करून—बलवान व उग्र यमदूतांकडून निर्दयपणे ओढले जातात आणि ओढत नेले जातात।

Verse 32

उरसाधोमुखाश्चान्ये घृष्यमाणास्सुदुःखिताः । केशपाशनि बंधेन संस्कृष्यंते च रज्जुना

इतर काही जण, छाती जमिनीला टेकवून आणि तोंडे खाली करून, ओढले जात होते—घासले जात होते आणि अत्यंत दुःख सोसत होते; केसांच्या पाशाने आणि दोरीने बांधून त्यांना खेचले जात होते.

Verse 33

ललाटे चांकुशेनान्ये भिन्ना दुष्यंति देहिनः । उत्तानाः कंटकपथा क्वचिदंगारवर्त्मना

काही देहधारी जीवांच्या कपाळावर अंकुशाने प्रहार करून त्यांना विदीर्ण केले जाते आणि ते दुःख भोगतात. काहींना काट्यांच्या मार्गावर फेकले जाते; आणि काहींना जळत्या कोळशाच्या वाटेवरून चालवले जाते.

Verse 35

ग्रीवापाशेन कृष्यंते प्रयांत्यन्ये सुदुःखिताः । जिह्वांकुशप्रवेशेन रज्ज्वाकृष्यन्त एव ते

काही जण अत्यंत दुःखात गळ्याला फास लावून ओढले जातात. इतरांनाही जिभेत अंकुश खुपसून दोरीने पुढे खेचले जाते—अशा प्रकारे त्यांना हाकले जाते.

Verse 36

नासाभेदेन रज्ज्वा च त्वाकृश्यन्ते तथापरे । भिन्नाः कपोलयो रज्ज्वाकृष्यंतेऽन्ये तथौष्ठयोः

काहींना नाक टोचून त्यातून घातलेल्या दोरीने ओढले जाते; इतरांना त्वचेने ओढले जाते. काहींचे गाल फाडून त्यांना दोरीने खेचले जाते; तसेच इतरांना त्यांच्या ओठांनी ओढले जाते.

Verse 37

छिन्नाग्रपादहस्ताश्च च्छिन्नकर्णोष्ठनासिकाः । संछिन्नशिश्नवृषणाः छिन्नभिन्नांगसंधयः

त्यांचे हात-पायांचे शेंडे कापले गेले, कान, ओठ आणि नाक कापले गेले, जननेंद्रिये कापली गेली आणि सांधे छिन्नविच्छिन्न झाले.

Verse 38

आभिद्यमानाः कुंतैश्च भिद्यमानाश्च सायकैः । इतश्चेतश्च धावंतः क्रंदमाना निराश्रयाः

भाल्यांनी भेदलेले व बाणांनी छिन्न झालेले ते इकडे-तिकडे धावत होते; आक्रोश करीत, निराधार झाले।

Verse 39

मुद्गरैर्लोहदण्डैश्च हन्यमाना मुहुर्मुहुः । कंटकैर्विविधैर्घोरैर्ज्वलनार्कसमप्रभैः

ते वारंवार मुद्गरांनी व लोखंडी दांड्यांनी मारले जातात; आणि ज्वलंत सूर्यसम तेज असलेल्या भयानक, विविध काट्यांनी छळले जातात।

Verse 40

भिन्दिपालैर्विभियंते स्रवतः पूयशोणितम् । शकृता कृमिदिग्धाश्च नीयंते विवशा नराः

भिन्दिपालांनी भयभीत झालेले, पू व रक्त स्रवणारे ते नर; विष्ठेने माखलेले व कृमींनी कुरतडलेले, विवश होऊन ओढत नेले जातात।

Verse 41

याचमानाश्च सलिलमन्नं वापि बुभुक्षिताः । छायां प्रार्थयमानाश्च शीतार्ताश्चानलं पुनः

काही पाण्याची याचना करतात; भुकेले अन्न मागतात। काही सावलीची प्रार्थना करतात, आणि थंडीने व्याकुळ झालेले पुन्हा अग्नीची याचना करतात।

Verse 42

दानहीनाः प्रयांत्येवं प्रार्थयंतस्सुखं नराः । गृहीतदान पाथेयास्सुखं यांति यमालयम्

दानहीन पुरुष सुखाची याचना करीत भिक्षुकासारखे या लोकातून निघून जातात; पण ज्यांनी दान पाथेय मानून स्वीकारले व दिले आहे, ते सुखाने यमालयास जातात।

Verse 43

एवं न्यायेन कष्टेन प्राप्ताः प्रेतपुरं यदा । प्रज्ञापितास्ततो दूतैर्निवेश्यंते यमाग्रतः

अशा रीतीने न्यायाच्या कठोर मार्गाने व दुःखद कष्टाने जेव्हा ते प्रेतपुरास पोहोचतात, तेव्हा यमदूत त्यांची ओळख करून निवेदन करतात आणि निर्णयासाठी यमासमोर उभे करतात।

Verse 44

तत्र ये शुभकर्म्माणस्तांस्तु सम्मानयेद्यमः । स्वागतासनदानेन पाद्यार्घ्येण प्रियेण च

तेथे जे शुभकर्म करणारे आहेत त्यांचा यम सन्मान करतो—स्वागत करून आसन देतो, पाद्य-अर्घ्य इत्यादी प्रिय उपचारांनी सत्कार करतो।

Verse 45

धन्या यूयं महात्मानो निगमोदितकारिणः । यैश्च दिव्यसुखार्थाय भवद्भिस्सुकृतं कृतम्

धन्य आहात तुम्ही, हे महात्म्यांनो! तुम्ही वेदवचनाप्रमाणे आचरण करणारे आहात; दिव्य सुखासाठी तुम्ही पुण्यकर्म केले आहे।

Verse 46

दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीभोगभूषितम् । स्वर्गं गच्छध्वममलं सर्वकामसमन्वितम्

दिव्य विमानात आरूढ होऊन, दिव्य स्त्रियांच्या भोग-विभूषणांनी शोभित, निर्मळ स्वर्गास जा—जो सर्वकामांनी युक्त आहे.

Verse 47

तत्र भुक्त्वा महाभोगानंते पुण्यस्य संक्षयात् । यत्किंचिदल्पमशुभं पुनस्तदिह भोक्ष्यथ

तेथे महान भोग भोगून, पुण्य क्षीण झाल्यावर, जे काही अल्प अशुभ शिल्लक राहते—ते पुन्हा येथे भोगावे लागते.

Verse 48

धर्म्मात्मानो नरा ये च मित्रभूत्वा इवात्मनः । सौम्यं सुखं प्रपश्यंति धर्मराजत्वमेव च

जे पुरुष स्वभावतः धर्मात्मा आहेत आणि आपल्या अंतःकरणाशी जणू मैत्री करतात, ते सौम्य, मंगलमय सुख पाहतात आणि धर्मराजत्व—धर्मयुक्त अधिपत्य—ही प्राप्त करतात।

Verse 49

ये पुनः क्रूरकर्म्माणस्ते पश्यंति भयानकम् । दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीकुटिलेक्षणम्

परंतु जे क्रूर कर्मांत रत असतात, ते भयानक दर्शन पाहतात—दंष्ट्रांनी विकराळ मुख असलेले आणि भृकुटीच्या गाठीने वाकडी झालेली नजर असलेले।

Verse 50

ऊर्ध्वकेशं महाश्मश्रुमूर्ध्वप्रस्फुरिताधरम् । अष्टादशभुजं क्रुद्धं नीलांजनचयोपमम्

त्याचे केस वर उभे राहिले होते, मोठी दाढी होती आणि ओठ वरच्या दिशेने थरथरत होते। अठरा भुजांचा, क्रोधाने भरलेला, तो निळ्या अंजनाच्या घन पुंजासारखा भासत होता।

Verse 51

सर्वायुधोद्धतकरं सर्वदण्डेन तर्जयन् । महामहिषमारूढं दीप्ताग्निसमलोचनम्

तो सर्व शस्त्रे उंचावून, सर्व दंडांनी तर्जना करीत; महा-महिषावर आरूढ झाला होता, त्याचे नेत्र प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे दिपत होते।

Verse 52

रक्तमाल्यांबरधरं महामेरुमिवोच्छ्रितम् । प्रलयाम्बुदनिर्घोषं पिबन्निव महोदधिम्

तो रक्तमाला व रक्तांबर धारण करून, महामेरूप्रमाणे उंच उभा; प्रलयमेघांच्या गर्जनेसारखा निनाद करीत, जणू महोदधीच पित होता।

Verse 53

ग्रसंतमिव शैलेन्द्रमुद्गिरंतमिवानलम् । मृत्युश्चैव समीपस्थः कालानलसमप्रभुः

तो जणू शैलेन्द्राला ग्रास करीत होता, आणि जणू प्रचंड अनल उगाळीत होता। मृत्यूसुद्धा जवळ उभी—कालानलासमान तेजस्वी व भयंकर।

Verse 54

कालश्चांजनसंकाशः कृतांतश्च भयानकः । मारीचोग्रमहामारी कालरात्रिश्च दारुणा

तेथे अंजनासारखा कृष्ण ‘काल’ आणि भयानक ‘कृतांत’ (मृत्यू) होता; तसेच मारीच, उग्र ‘महामारी’ आणि दारुण ‘कालरात्रि’—काल, प्रलय व आपत्तीची मूर्त शक्ती।

Verse 55

विविधा व्याधयः कुष्ठा नानारूपा भयावहाः । शक्तिशूलांकुशधराः पाशचक्रासिपाणयः

विविध व्याधी—कुष्ठादि, नानारूप भयंकर—प्रकट झाल्या; त्यांनी शक्ति, शूल व अंकुश धारण केले, आणि हातात पाश, चक्र व खड्ग घेतले।

Verse 56

वजतुंडधरा रुद्रा क्षुरतूणधनुर्द्धराः । नानायुधधरास्सर्वे महावीरा भयंकराः

ते रुद्र वज्रासारखे दात असलेले, क्षुरधार शस्त्रे, तूणीर व धनुष्य धारण करणारे होते। ते सर्व नानाविध आयुधांनी सज्ज, महावीर आणि अत्यंत भयंकर होते।

Verse 57

असंख्याता महावीराः कालाञ्जनसमप्रभाः । सर्वायुधोद्यतकरा यमदूता भयानकाः

असंख्य महावीर काळ्या अंजनासारख्या प्रभेचे होते। सर्व प्रकारची आयुधे उगारून हात उंचावलेले, ते यमाचे भयानक दूत होते।

Verse 58

अनेन परिचारेण वृतं तं घोरदर्शनम् । यमं पश्यंति पापिष्ठाश्चित्रगुप्तं च भीषणम्

या परिकराने वेढलेल्या, घोर दर्शन असलेल्या यमाला पापिष्ठ लोक पाहतात; आणि सोबत भीषण चित्रगुप्तालाही पाहतात।

Verse 59

निर्भर्त्सयति चात्यंतं यमस्तान्पापकर्म्मणः । चित्रगुप्तश्च भगवान्धर्म्मवाक्यैः प्रबोधयेत्

यम त्या पापकर्म करणाऱ्यांना अत्यंत कठोरपणे धारेवर धरतो; आणि भगवान चित्रगुप्त धर्मयुक्त वचनांनी त्यांना समज देऊन जागृत करतो।