Umāyāḥ Kriyāyoga-Rahasya (The Esoteric Teaching on Umā’s Kriyāyoga)

Verse 1

मुनय ऊचुः । व्यासशिष्य महाभाग सूत पौराणिकोत्तम । अपरं श्रोतुमिच्छामः किमप्याख्यानमीशितुः

मुनी म्हणाले—हे महाभाग सूत, व्यासांचे शिष्य, पुराणज्ञांमध्ये श्रेष्ठ! आम्हांस ईशासंबंधी आणखी काही पवित्र आख्यान ऐकावयास इच्छा आहे.

Verse 2

उमाया जगदम्बायाः क्रियायोगमनुत्तमम् । प्रोक्तं सनत्कुमारेण व्यासाय च महात्मने

सनत्कुमारांनी जगदंबा उमेचा अनुत्तम क्रियायोग महात्मा व्यासांना उपदेशिला।

Verse 3

सूत उवाच । धन्या यूयं महात्मानो देवीभक्तिदृढव्रताः । पराशक्तेः परं गुप्तं रहस्यं शृणुतादरात्

सूत म्हणाले—हे महात्म्यांनो, तुम्ही धन्य आहात; देवीभक्तीच्या दृढ व्रतात स्थिर आहात. पराशक्तीचे परम गुप्त रहस्य आदराने ऐका।

Verse 4

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र महामते । उमायाश्श्रोतुमिच्छामि क्रियायोगं महाद्भुतम्

व्यास म्हणाले—हे सर्वज्ञ सनत्कुमार, ब्रह्मपुत्र महामते! मला उमेचा तो महाद्भुत क्रियायोग ऐकावयास इच्छा आहे।

Verse 5

कीदृक्च लक्षणं तस्य किं कृते च फलं भवेत् । प्रियं यच्च पराम्बायास्तदशेषं वदस्व मे

त्याची लक्षणे कशी आहेत आणि केल्यास कोणते फळ मिळते? तसेच पराम्बा (पार्वती)ला जे जे प्रिय आहे ते सर्व मला सविस्तर सांगा।

Verse 6

सनत्कुमार उवाच । द्वैपायन यदेतत्त्वं रहस्यं परिपृच्छसि । तच्छृणुष्व महाबुद्धे सर्वं मे वर्णयिष्यतः

सनत्कुमार म्हणाले—हे द्वैपायन! तू जे गूढ रहस्य विचारतोस ते ऐक, हे महाबुद्धिमान। मी तुला ते सर्व यथार्थपणे सविस्तर सांगतो।

Verse 7

ज्ञानयोगः क्रियायोगो भक्तियोगस्तथैव च । त्रयो मार्गास्समाख्याताः श्रीमातुर्मुक्तिमुक्तिदा

ज्ञानयोग, क्रियायोग आणि भक्तियोग—हे तीन मार्ग सांगितले आहेत; श्रीमाता उमेच्या कृपेने ते मोक्ष आणि मोक्षस्वरूप स्वातंत्र्य देतात.

Verse 8

ज्ञानयोगस्तु संयोगश्चित्तस्यैवात्मना तु यः । यस्तु बाह्यार्थसंयोगः क्रियायोगः स उच्यते

ज्ञानयोग म्हणजे चित्ताचा आत्म्याशी होणारा संयोग; आणि बाह्य विषयांशी जो संयोग होतो, तोच क्रियायोग म्हणतात.

Verse 9

भक्तियोगो मतो देव्या आत्मनश्चैक्यभावनम् । त्रयाणामपि योगानां क्रियायोगस्स उच्यते

देवीच्या मते भक्तियोग म्हणजे जीवात्मा व परमात्म्याच्या एकत्वाची भावना; आणि तिन्ही योगांचा समन्वय असल्याने यालाही क्रियायोग म्हणतात.

Verse 10

कर्मणा जायते भक्तिर्भक्त्या ज्ञानं प्रजायते । ज्ञानात्प्रजायते मुक्तिरिति शास्त्रेषु निश्चयः

कर्माने भक्ति उत्पन्न होते, भक्तीने ज्ञान प्रकटते, आणि ज्ञानाने मोक्ष मिळतो—हा शास्त्रांचा निश्चय आहे.

Verse 11

प्रधानं कारणं योगो विमुक्तेर्मुनिसत्तम । क्रियायोगस्तु योगस्य परमन्ध्येयसाधनम्

हे मुनिश्रेष्ठ! विमुक्तीचे प्रधान कारण योग आहे. आणि योगसाधनांत क्रियायोग हा परम ध्येय—बंधनातीत भगवान शिव—प्राप्त करण्याचे सर्वोच्च साधन आहे.

Verse 12

मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायावि ब्रह्म शाश्वतम् । अभिन्नं तद्वपुर्ज्ञात्वा मुच्यते भवबन्धनात्

मायेला प्रकृती असे जाण, आणि मायाधारी शाश्वत ब्रह्म असे जाण. त्याचे स्वरूप मायेशी अभिन्न आहे असे जाणल्याने जीव भवबंधनातून मुक्त होतो.

Verse 13

यस्तु देव्यालयं कुर्यात्पाषाणन्दारवन्तथा । मृन्मयं वाथ कालेय तस्य पुण्यफलं शृणु । अहन्यहनियोगेन जयतो यन्महाफलम्

जो देवीचे आलय (मंदिर) बांधून देतो—दगडाचे, लाकडाचे किंवा मातीचे—त्याचे पुण्यफळ ऐक. त्या पवित्र कार्याशी दररोज अखंड योग ठेवून तो विजय पावतो व महान फल मिळवतो.

Verse 14

प्राप्नोति तत्फलन्देव्या यः कारयति मन्दिरम् । सहस्रकुलमागामि व्यतीतं च सहस्रकम् । तारयति धर्मात्मा श्रीमातुर्धाम कारयन्

जो देवीसाठी मंदिर बांधून देतो, तो देवीने सांगितलेले तेच फल प्राप्त करतो. श्रीमातेचे धाम स्थापून तो धर्मात्मा हजार भावी कुलपरंपरा आणि हजार गत कुलपरंपरा (पूर्वज) यांना तारतो.

Verse 15

कोटिजन्मकृतं पापं स्वल्पं वा यदि वा बहु । श्रीमातुर्मन्दिरारम्भक्षणादेव प्रणश्यति

कोट्यवधी जन्मांत केलेले पाप—थोडे असो वा फार—श्रीमातेच्या मंदिरनिर्माणाचा आरंभ होताच त्या क्षणीच नष्ट होते.

Verse 16

नदीषु च यथा गंगा शोणः सर्वनदेषु च । क्षमायां च यथा पृथ्वी गांभीर्ये च यथोदधिः

जशी नद्यांत गंगा श्रेष्ठ आणि सर्व नद्यांत शोण; जशी क्षमेत पृथ्वी आणि गांभीर्यात समुद्र—तशीच शिवमार्गात भक्ताने हे उत्तम गुण धारण करावेत।

Verse 17

ग्रहाणां च समस्तानां यथा सूर्यो विशिष्यते । तथा सर्वेषु देवेषु श्रीपराम्बा विशिष्यते

जसा सर्व ग्रहांमध्ये सूर्य विशेष आहे, तशी सर्व देवांमध्ये श्री पराम्बा विशेष आहे।

Verse 18

सर्वदेवेषु सा मुख्या यस्तस्याः कारयेद्गृहम् । प्रतिष्ठां समवाप्नोति स च जन्म निजन्मनि

सर्व देवांमध्ये तीच मुख्य आहे. जो तिच्यासाठी मंदिर-गृह उभारून देतो, तो प्रतिष्ठा प्राप्त करतो आणि जन्मोजन्मीही तोच मान-सन्मान मिळवितो.

Verse 19

वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे प्रयागे पुष्करे तथा । गंगासमुद्रतीरे च नैमिषेऽमरकण्टके

वाराणसीत, कुरुक्षेत्रात, प्रयागात व तसेच पुष्करात; गंगा-समुद्र संगमतीरी, नैमिषात आणि अमरकंटकात—ही परम पावन तीर्थक्षेत्रे आहेत.

Verse 20

श्रीपर्वते महापुण्ये गोकर्णे ज्ञानपर्वते । मथुरायामयोध्यायां द्वारावत्यां तथैव च

महापुण्य श्रीपर्वतात, ज्ञानपर्वत गोकर्णात; तसेच मथुरा, अयोध्या आणि द्वारावती येथेही—तेथे भगवंताची पावन सान्निध्य-सेवा व पूजा करावी.

Verse 21

इत्यादि पुण्यदेशेषु यत्र कुत्र स्थलेऽपि वा । कारयन्मातुरावासं मुक्तो भवति बन्धनात्

अशा रीतीने पुण्यप्रदेशांत—किंवा कुठल्याही ठिकाणी—जो मातेस (देवीस) निवास उभारून देतो, तो बंधनातून मुक्त होतो.

Verse 22

इष्टकानां तु विन्यासो यावद्वर्षाणि तिष्ठति । तावद्वर्षसहस्राणि मणिद्वीपे महीयते

पवित्र इष्टकांची रचना जितकी वर्षे टिकून राहते, तितकीच हजारो वर्षे मणिद्वीपात तो गौरविला जातो.

Verse 23

प्रतिमाः कारयेद्यस्तु सर्वलक्षणलक्षिताः । स उमायाः परं लोकं निर्भयो व्रजति धुवम्

जो सर्व शुभलक्षणांनी व शास्त्रीय चिन्हांनी युक्त प्रतिमा घडवून घेतो, तो भक्त निर्भय होऊन निश्चयच उमादेवीच्या परम लोकास जातो.

Verse 24

देवीमूर्तिं प्रतिष्ठाप्य शुभर्तुं ग्रहतारके । कृतकृत्यो भवेन्मर्त्यो योगमायाप्रसादतः

शुभ ऋतूत, अनुकूल ग्रह-नक्षत्रांच्या योगात देवीची मूर्ती विधिपूर्वक प्रतिष्ठापित केल्यास योगमायेच्या कृपेने मनुष्य कृतकृत्य होतो।

Verse 25

ये भविष्यन्ति येऽतीता आकल्पात्पुरुषाः कुले । तांस्तांस्तारयते देव्या मूर्तिं संस्थाप्य शोभनाम्

कुलातील जे पुढे होणार आहेत आणि जे अनादिकालापासून गत झाले आहेत—देवीची शोभन मूर्ती विधिपूर्वक संस्थापित केल्याने देवी त्या सर्वांना तारते।

Verse 26

त्रिलोकीस्थापनात्पुण्यं यद्भवेन्मुनिपुंगव । तत्कोटिगुणितं पुण्यं श्रीदेवीस्थापनाद्भवेत्

हे मुनिश्रेष्ठ! त्रिलोकीची स्थापना केल्याने जे पुण्य मिळते, त्यापेक्षा कोटीगुण पुण्य श्रीदेवीची स्थापना केल्याने मिळते.

Verse 27

मध्ये देवीं स्थापयित्वा पञ्चायतनदेवताः । चतुर्द्दिक्षु स्थापयेद्यस्तस्य पुण्यं न गण्यते

जो मध्यभागी देवीची स्थापना करून, चारही दिशांना पंचायतन देवतांची स्थापना करतो—त्याचे पुण्य मोजता येत नाही.

Verse 28

विष्णोर्नाम्नां कोटिजपाद्ग्रहणेचन्द्रसूर्ययोः । यत्फलं लभ्यते तस्माच्छतकोटिगुणोत्तरम्

चंद्र वा सूर्यग्रहणकाळी विष्णुनामांचा कोटीजप केल्याने जे फळ मिळते, त्यापेक्षा ही (शैव-विधी) शतकोटीगुण अधिक फळ देणारी आहे.

Verse 29

शिवनाम्नो जपादेव तस्मात्कोटि गुणोत्तरम् । श्रीदेवीनामजापात्तु ततः कोटिगुणोत्तरम्

केवळ शिवनामजपाने मिळणारे फळ त्याहून कोटीगुण अधिक आहे; आणि श्रीदेवीच्या नामजपाने तर त्याहूनही पुन्हा कोटीगुण अधिक फळ प्राप्त होते.

Verse 30

देव्याः प्रासादकरणात्पुण्यन्तु समवाप्यते । स्थापिता येन सा देवी जगन्माता त्रयीमयी

देवीसाठी प्रासादासारखे मंदिर बांधल्याने निश्चयच महान पुण्य प्राप्त होते; कारण तेथे स्थापित झालेली ती देवी जगन्माता असून त्रयी-वेदमयी आहे.

Verse 31

न तस्य दुर्लभं किंचिच्छ्रीमातुः करुणावशात् । वर्द्धते पुत्रपौत्राद्या नश्यत्यखिलकश्मलम्

श्रीमातेच्या करुणेमुळे त्याच्यासाठी काहीही दुर्लभ राहत नाही. पुत्र‑पौत्रादी संतती वाढते आणि सर्व पाप‑मल पूर्णपणे नष्ट होते।

Verse 32

मनसा ये चिकीर्षंति मूर्तिस्थापनमुत्तमम् । तेत्युमायाः परं लोकं प्रयान्ति मुनिदुर्लभम्

जे मनातही उत्तम मूर्तिस्थापन करण्याचा शुद्ध संकल्प करतात, ते उमादेवीचा परम लोक प्राप्त करतात—जो मुनिंनाही दुर्लभ आहे।

Verse 33

क्रियमाणन्तु यः प्रेक्ष्य चेतसा ह्यनुचिन्तयेत् । कारयिष्याम्यहं यर्हि संपन्मे संभविष्यति

जो एखादे कार्य होताना पाहून मनात विचार करतो—“माझ्याकडे संपन्नता आली की मीही हे करून घेईन”—तो अंतःसंकल्पच पुढील सिद्धीचे बीज ठरतो।

Verse 34

एवन्तस्य कुलं सद्यो याति स्वर्गं न संशयः । महामायाप्रभावेण दुर्लभं किं जगत्त्रये

अशा पुरुषाचे संपूर्ण कुल तत्क्षणी स्वर्गास जाते—यात संशय नाही। महामायेच्या प्रभावाने त्रैलोक्यात कोणती गोष्ट दुर्लभ आहे?

Verse 35

श्रीपराम्बाजगद्योनिं केवलं ये समाश्रिताः । ते मनुष्या न मन्तव्यास्साक्षाद्देवीगणाश्च ते

जे केवळ श्री पराम्बा—जगाची योनी व मूळ—हिचा आश्रय घेतात, त्यांना साधे मनुष्य समजू नये; ते तर साक्षात् देवीगणच आहेत.

Verse 36

ये व्रजन्तः स्वपन्तश्च तिष्ठन्तो वाप्यहर्निशम् । उमेति द्व्यक्षरं नाम ब्रुवते ते शिवागणाः

जे चालताना, झोपताना किंवा उभे असतानाही अहोरात्र ‘उमा’ हे द्व्यक्षर नाम उच्चारतात, ते शिवगण होत.

Verse 37

नित्ये नैमित्तिके देवीं ये यजन्ति परां शिवाम् । पुष्पैर्धूपैस्तथादीपैस्ते प्रयास्यन्त्युमालयम्

जे नित्य व नैमित्तिक पूजेत पराशिवा देवीचे पुष्प, धूप व दीप यांनी अर्चन करतात, ते उमालोकास प्राप्त होतात।

Verse 38

ये देवीमण्डपं नित्यं गोमयेन मृदाथवा । उपलिंपन्ति मार्जन्ति ते प्रयास्यन्त्युमालयम्

जे दररोज देवीमंडप गोमयाने किंवा मातीने सारवून स्वच्छ करतात, ते उमालोकास प्राप्त होतात।

Verse 39

यैर्देव्या मन्दिरं रम्यं निर्मापि तमनुत्तमम् । तत्कुलीनाञ्जनान्माता ह्याशिषः संप्रयच्छति

ज्यांनी देवीचे रम्य व अनुपम मंदिर उभारले आहे, त्यांच्या कुलात जन्मलेल्या लोकांवर दिव्य माता निश्चयाने आशीर्वाद प्रदान करते।

Verse 40

मदीयाः शतवर्षाणि जीवन्तु प्रेमभाग्जनाः । नापदामयनानीत्थं श्रीमाता वक्त्यहर्निशम्

माझेच प्रेमभक्त जन शंभर वर्षे जगोत; त्यांच्यावर आपत्ती वा रोग येऊ नयेत—असे श्रीमाता अहोरात्र म्हणत असते।

Verse 41

येन मूर्तिर्म्महादेब्या उमायाः कारिता शुभा । नरायुतन्तत्कुलजं मणिद्वीपे महीयते

ज्याने महादेवी उमेची शुभ मूर्ती घडविली, त्याचा कुल मणिद्वीपात अयुतांनी (दहा-दहा हजारांनी) पिढ्यांपर्यंत अत्यंत कीर्तिमान व सन्मानित होते.

Verse 42

स्थापयित्वा महामायामूर्तिं सम्यक्प्रपूज्य च । यंयं प्रार्थयते कामं तंतं प्राप्नोति साधकः

महामायेची मूर्ती स्थापून आणि विधिपूर्वक पूजन करून साधक जी जी इच्छा प्रार्थितो, ती ती इच्छा तो प्राप्त करतो.

Verse 43

यः स्नापयति श्रीमातुः स्थापितां मूर्तिमुत्तमाम् । घृतेन मधुनाक्तेन तत्फलं गणयेत्तु कः

जो श्रीमातेची विधिपूर्वक स्थापित उत्तम मूर्ती तुप व मधाने अभिषेक-स्नान घालतो, त्या कर्माचे फळ कोण मोजू शकेल?

Verse 44

चन्दनागुरुकर्पूर मांसीमुस्तादियुग्जलैः । एकवर्णगवां क्षीरैः स्नापयेत्परमेश्वरीम्

चंदन, अगरु, कापूर तसेच मांसी‑मुस्ता इत्यादी सुगंधी द्रव्यांनी युक्त जलाने आणि एकाच वर्णाच्या गायींच्या दुधाने परमेश्वरी देवीचे स्नान घालावे।

Verse 45

धूपेनाष्टादशांगेन दद्यादाहुतिमुत्तमाम् । नीराजनं चरेद्देव्या स्साज्यकर्पूरवर्तिभिः

अठरा पवित्र द्रव्यांनी सिद्ध केलेल्या धुपाने उत्तम आहुती द्यावी। नंतर तुप व कापूराच्या वातींनी देवीचे नीराजन (आरती) करावे।

Verse 46

कृष्णाष्टम्यां नवम्यां वामायां वा पंचदिक्तिथौ । पूजयेज्जगतां धात्रीं गंधपुष्पैर्विशेषतः

कृष्णपक्षातील अष्टमी, नवमी किंवा वामा तिथी—तसेच शुभ पंचदिक्तिथींमध्ये—जगद्धात्री देवीची विशेषतः सुगंधी द्रव्ये व पुष्पांनी पूजा करावी।

Verse 47

संपठञ्जननीसूक्तं श्रीसूक्तमथ वा पठन् । देवीसूक्तमथो वापि मूकमन्त्रमथापि वा

जननीसूक्त किंवा श्रीसूक्ताचे पठण करीत, अथवा देवीसूक्ताचे पठण करीत, किंवा मूकमंत्राचाही जप करीत—अशी भक्तीने प्रवृत्ती करावी।

Verse 48

विष्णुक्रान्तां च तुलसीं वर्जयित्वाखिलं सुमम् । देवीप्रीतिकरं ज्ञेयं कमलन्तु विशेषतः

विष्णुक्रांता व तुळस वगळता सर्व फुले देवीला प्रिय मानावीत; त्यांतही कमळ विशेष प्रिय आहे।

Verse 49

अर्पयेत्स्वर्णपुष्पं यो देव्यै राजतमेव वा । स याति परमं धाम सिद्धकोटि भिरन्वितम्

जो देवीस सुवर्णपुष्प—किंवा निदान रौप्यपुष्प—अर्पण करतो, तो सिद्धांच्या कोटींसह परम धामास प्राप्त होतो।

Verse 50

पूजनान्ते सदा कार्यं दासैरेनः क्षमापनम् । प्रसीद परमेशानि जगदानन्ददायिनि

पूजेच्या शेवटी भक्ताने नेहमीच अपराध-त्रुटींची क्षमा मागावी। हे परमेशानी, प्रसन्न हो; हे जगदानंददायिनी, कृपा करून संतुष्ट हो।

Verse 51

इति श्रीशिव महापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां क्रियायोगनिरूपणं नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम भागातील उमासंहितेत ‘क्रियायोग-निरूपण’ नामक एक्कावन्नावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 52

इत्थं ध्यात्वा महेशानीं भक्ताभीष्टफलप्रदाम् । नानाफलानि पक्वानि नैवेद्यत्वे प्रकल्पयेत्

अशा प्रकारे भक्तांना अभिष्ट फल देणाऱ्या महेशानी (उमा)चे ध्यान करून, विविध प्रकारची पिकलेली फळे नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्यासाठी सजवावीत.

Verse 53

नैवेद्यं भक्षयेद्यस्तु शंभुशक्तेः परात्मनः । स निर्भूयाखिलं पङ्कं निर्मलो मानवो भवेत्

जो परात्मा शंभू-शक्तीच्या नैवेद्याचा प्रसाद भक्षण करतो, तो अशुद्धीचा सर्व पंक जाळून टाकतो आणि मनुष्य निर्मळ, निष्कलंक होतो।

Verse 54

चैत्रशुक्लतृतीयायां यो भवानीव्रतं चरेत् । भववन्धननिर्मुक्तः प्राप्नुयात्परमं पदम्

चैत्र शुक्ल पक्षातील तृतीयेला जो भवानी-व्रत करतो, तो भवबंधनातून मुक्त होऊन परम पद प्राप्त करतो।

Verse 55

अस्यामेव तृतीयायां कुर्याद्दोलोत्सवं बुधः । पूजयेज्जगतां धात्रीमुमां शंकरसंयुताम्

याच तृतीया तिथीस बुध भक्ताने दोलोत्सव करावा आणि जगताची धात्री, शंकरसंयुक्त उमेची पूजा करावी।

Verse 56

कुसुमैः कुंकुमैर्वस्त्रैः कर्पूरागुरुचन्दनैः । धूपैर्द्दीपैस्सनैवेद्यैः स्रग्गन्धैरपरैरपि

फुले, कुंकू, वस्त्रे, कापूर, अगरू व चंदन; तसेच धूप, दीप, नैवेद्य, हार, सुगंध व इतर सुवासिक द्रव्यांनीही भक्तिभावाने पूजन करावे।

Verse 57

आन्दोलयेत्ततो देवीं महामायां महेश्वरीम् । श्रीगौरीं शिवसंयुक्तां सर्वकल्याणकारिणीम्

त्यानंतर महामाया महेश्वरी, शिवसंयुक्त श्रीगौरी—जी सर्वकल्याणकारिणी आहे—त्या देवीला हळुवारपणे झुलवावे।

Verse 58

प्रत्यब्दं कुरुते योस्यां बतमान्दोलनं तथा । नियमेन शिवा तस्मै सर्वमिष्टं प्रयच्छति

जो भक्त प्रतिवर्ष नियमपूर्वक देवीचे मान्दोलन-विधी (झुला-उत्सव) करतो, त्या नियमबद्ध भक्तीने प्रसन्न झालेली शिवा (पार्वती) त्याला सर्व इष्ट व शुभ फल प्रदान करते।

Verse 59

माधवस्य सिते पक्षे तृतीया याऽक्षयाभिधा । तस्यां यो जगदम्बाया व्रतं कुर्यादतन्द्रितः

माधव (वैशाख) मासाच्या शुक्ल पक्षातील ‘अक्षया’ नावाची तृतीया—त्या दिवशी जो कोणी आळस न करता जगदंबा (उमा) चे व्रत करतो…

Verse 60

मल्लिकामालतीचंपाजपाबन्धूकपंकजैः । कुसुमैः पूजयेद्गौरीं शंकरेण समन्विताम्

मल्लिका, मालती, चंपा, जपा, बंधूक व कमळ इत्यादी फुलांनी शंकरासह नित्य संयुक्त असलेल्या गौरीदेवीची भक्तिभावाने पूजा करावी।

Verse 61

कोटिजन्मकृतं पापं मनोवाक्कायसम्भवम् । निर्धूय चतुरो वर्गानक्षयानिह सोऽश्नुते

मन, वाणी व देहातून उत्पन्न झालेले कोट्यवधी जन्मांचे पाप झटकून टाकून, मनुष्य येथे चारही पुरुषार्थ अक्षय रीतीने प्राप्त करतो।

Verse 62

ज्येष्ठे शुक्लतृतीयायां व्रतं कृत्वा महेश्वरीम् । योऽर्चयेत्परमप्रीत्या तस्यासाध्यं न किंचन

ज्येष्ठ महिन्यात शुक्ल पक्षातील तृतीयेला व्रत करून जो परम भक्तीने महेश्वरी (पार्वती) देवीची पूजा करतो, त्याच्यासाठी काहीही अशक्य राहत नाही।

Verse 63

आषाढशुक्लपक्षीयतृतीयायां रथोत्सवम । देव्याः प्रियतमं कुर्याद्यथावित्तानुसारतः

आषाढ महिन्यात शुक्ल पक्षातील तृतीयेला देवीस अत्यंत प्रिय असा रथोत्सव आपल्या ऐपतीप्रमाणे करावा।

Verse 64

रथं पृथ्वीं विजानीयाद्रथांगे चन्द्रभास्करौ । वेदानश्वान्विजानीयात्सारथिं पद्मसं भवम्

पृथ्वीला रथ समजावे; चंद्र व सूर्य ही त्याची चाके आहेत। वेद हे त्याचे अश्व, आणि सारथी पद्मसम्भव ब्रह्मा आहेत।

Verse 65

नानामणिगणाकीर्णं पुष्पमालाविराजितम् । एवं रथं कल्पयित्वा तस्मिन्त्संस्थापयेच्छिवाम्

अनेक प्रकारच्या मण्यांच्या समूहांनी जडित व पुष्पमाळांनी शोभणारा असा रथ कल्पून, त्यावर शिवा (उमा देवी) यांची स्थापना करावी।

Verse 66

लोकसंरक्षणार्थाय लोकं द्रष्टुं पराम्बिका । रथमध्ये संस्थितेति भावयेन्मतिमान्नरः

बुद्धिमान पुरुषाने असे चिंतन करावे—“लोकांचे रक्षण करण्यासाठी व लोकांचे दर्शन घेण्यासाठी पराम्बिका रथाच्या मध्यभागी विराजमान झाल्या आहेत।”

Verse 67

रथे प्रचलिते मन्दं जयशब्दमुदीरयेत् । पाहि देवि जनानस्मान्प्रपन्नान्दीनवत्सले

रथ मंदगतीने चालू लागल्यावर, हळुवार स्वरात ‘जय’ असा घोष करावा—“हे देवी! आम्ही शरण आलेले जन आहोत; दीनवत्सले, आमचे रक्षण कर।”

Verse 68

इति वाक्यैस्तोषयेच्च नानावादित्रनिस्वनैः । सीमान्ते तु रथं नीत्वा तत्र संपूजये द्रथे

अशा वचनांनी व नानाविध वाद्यांच्या निनादाने पूज्य देव/अतिथीला प्रसन्न करावे। मग रथ सीमेपर्यंत नेऊन तेथे रथात विराजमान असताना विधिपूर्वक पूर्ण पूजन करावे।

Verse 69

नानास्तोत्रैस्ततः स्तुत्वाप्यानयेत्तां स्ववेश्मनि । प्रणिपातशतं कृत्वा प्रार्थयेज्जगदम्बिकाम्

त्यानंतर नानाविध स्तोत्रांनी तिची स्तुती करून तिला आपल्या घरी आणावे। शंभर वेळा साष्टांग प्रणाम करून जगदंबिका—विश्वमातेची प्रार्थना करावी।

Verse 70

एवं यः कुरुते विद्वान्पूजाव्रतरथोत्सवम् । इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्सोन्ते देवीपदं व्रजेत्

अशा प्रकारे जो विद्वान भक्त विधिपूर्वक पूजा, व्रत व रथोत्सव करतो, तो या लोकी सर्व भोग भोगून शेवटी देवीपदास प्राप्त होतो।

Verse 71

शुक्लायान्तु तृतीयायामेवं श्रावणभाद्रयोः । यो व्रतं कुरुतेऽम्बायाः पूजनं च यथाविधि

श्रावण व भाद्रपद महिन्यात शुक्लपक्षातील तृतीयेला जो अंबेचे व्रत करतो आणि यथाविधि पूजा करतो, तो त्या व्रताचे फल नक्कीच मिळवतो।

Verse 72

मोदते पुत्रपौत्राद्यैर्धनाद्यैरिह सन्ततम् । सोऽन्ते गच्छेदुमालोकं सर्वलोकोपरि स्थितम्

तो येथे पुत्र-पौत्रादी व धन-समृद्धीने सतत आनंदित राहतो; आणि शेवटी सर्व लोकांहून वर असलेल्या उमा-लोकास प्राप्त होतो।

Verse 73

आश्विने धवले पक्षे नवरात्रव्रतं चरेत् । यत्कृते सकलाः कामास्सिद्ध्यन्त्येव न संशयः

आश्विन महिन्याच्या शुक्लपक्षात नवरात्र व्रत आचरावे; ते केल्याने सर्व इच्छा निःसंशय सिद्ध होतात।

Verse 74

नवरात्रव्रतस्यास्य प्रभावं वक्तुमीश्वरः । चतुरास्यो न पंचास्यो न षडास्यो न कोऽपरः

या नवरात्र व्रताचा प्रभाव सांगण्यास ईश्वरही समर्थ नाही; ना चतुरमुख ब्रह्मा, ना पंचमुख, ना षण्मुख, ना अन्य कोणी।

Verse 75

नवरात्रव्रतं कृत्वा भूपालो विरथात्मजः । हृतं राज्यं निजं लेभे सुरथो मुनिसत्तमाः

हे मुनिश्रेष्ठांनो! विरथपुत्र राजा सुरथाने नवरात्रव्रत करून हरपलेले आपले राज्य पुन्हा प्राप्त केले.

Verse 76

ध्रुवसंधिसुतो धीमानयोध्याधिपतिर्नृपः । सुदर्शनो हृतं राज्यं प्रापदस्य प्रभावतः

ध्रुवसंधीचा बुद्धिमान पुत्र, अयोध्येचा अधिपती राजा सुदर्शन, या (पुण्यकर्माच्या) प्रभावाने हरपलेले राज्य पुन्हा मिळवून गेला.

Verse 77

व्रतराजमिमं कृत्वा समाराध्य महेश्वरीम् । संसारबन्धनान्मुक्तः समाधिर्मुक्तिभागभूत्

हा ‘व्रतराज’ करून आणि महेश्वरीची विधिपूर्वक आराधना केल्यास, मनुष्य संसारबंधनातून मुक्त होतो; त्याची समाधी मुक्ति-भागी होते.

Verse 78

तृतीयायां च पञ्चम्यां सप्तम्याम ष्टमीतिथौ । नवम्यां वा चतुर्दश्यां यो देवी पूजयेन्नरः

जो पुरुष तृतीया, पंचमी, सप्तमी, अष्टमी—किंवा नवमी अथवा चतुर्दशी तिथीस देवीची पूजा करतो.

Verse 79

आश्विनस्य सिते पक्षे व्रतं कृत्वा विधानतः । तस्य सर्वं मनोभीष्टं पूरयत्यनिशं शिवा

आश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षात जो विधिपूर्वक व्रत करतो, त्याच्या मनोइच्छित सर्व गोष्टी शिवा निरंतर पूर्ण करते.

Verse 80

यः कार्त्तिकस्य मार्गस्य पौषस्य तपसस्तथा । तपस्यस्य सिते पक्षे तृतीयायां व्रतं चरेत्

जो कार्तिक, मार्गशीर्ष, पौष व माघात तसेच तपस्या (फाल्गुन) मासाच्या शुक्लपक्षातील तृतीयेला हे व्रत आचरतो, तो शैव-शुद्धीची पावन साधना करून भगवान् शिवकृपेच्या दिशेने अग्रसर होतो।

Verse 81

लोहितैः करवीराद्यैः पुष्पैर्धूपैस्सुगन्धितैः । पूजयेन्मङ्गलान्देवीं स सर्वं मंगलं लभेत्

लाल पुष्पांनी—करवीर इत्यादी—आणि सुगंधित धूपाने मंगलस्वरूपिणी देवी मंगला (उमा) हिची पूजा करावी; असा भक्त सर्व प्रकारचे मंगल व कल्याण प्राप्त करतो।

Verse 82

सौभाग्याय सदा स्त्रीभिः कार्य्यमेतन्महाव्रतम् । विद्याधनसुताप्त्यर्थं विधेयं पुरुषैरपि

अखंड सौभाग्यासाठी स्त्रियांनी सदैव हे महाव्रत करावे; विद्या, धन आणि सुपुत्र-प्राप्तीसाठी पुरुषांनीही विधिपूर्वक हे आचरावे।

Verse 83

उमामहेश्वरादीनि व्रतान्यन्यानि यान्यपि । देवीप्रियाणि कार्याणि स्वभक्त्यैवं मुमुक्षुभिः

मोक्षेच्छुक साधकांनी स्वभक्तीने उमा–महेश्वर आदी व्रते व इतर व्रतेही करावीत, तसेच देवीला प्रिय अशी कर्मे आचरावीत।

Verse 84

संहितेयं महापुण्या शिवभक्तिविवर्द्धिनी । नानाख्यानसमायुक्ता भुक्तिमुक्तिप्रदा शिवा

ही संहिता महापुण्यदायिनी असून शिवभक्ती वाढविणारी आहे; नानाविध पावन आख्यानांनी युक्त ही शुभ संहिता भोग आणि मोक्ष—दोन्ही प्रदान करते।

Verse 85

य एनां शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । पठेद्वा पाठयेद्वापि स याति परमां गतिम्

जो भक्तीने हे ऐकतो, किंवा एकाग्रचित्ताने ऐकवतो; जो पठण करतो किंवा करवतो—तो परम गतीला पोहोचतो।

Verse 86

यस्य गेहे स्थिता चेयं लिखिता ललिताक्षरैः । संपूजिता च विधिवत्सर्वान्कामान्स आप्नुयात्

ज्याच्या घरी हा ग्रंथ सुंदर अक्षरांनी लिहून ठेवलेला असून विधिपूर्वक पूजिला जातो, तो सर्व कामना प्राप्त करतो।

Verse 87

भूतप्रेतपिशाचादिदुष्टेभ्यो न भयं क्वचित । पुत्रपौत्रादिसम्पत्तिं लभत्येव न संशयः

भूत, प्रेत, पिशाच इत्यादी दुष्टांपासून त्याला कधीही भय नसते; आणि तो पुत्र-पौत्रादी संपत्ती निःसंशय प्राप्त करतो।

Verse 88

तस्मादियं महापुण्या रम्योमासंहिता सदा । श्रोतव्या पठितव्या च शिवभक्तिमभीप्सुभिः

म्हणून ही सदा महापुण्यदायिनी व रम्य अशी उमा-संहिता शिवभक्तीची इच्छा करणाऱ्यांनी नेहमी ऐकावी आणि पठणही करावे।