Durgama’s Seizure of the Vedas and the Gods’ Refuge in Yogamāyā (दुर्गमकृतवेदनाशः—योगमायाशरणगमनम्)
या अध्यायात ऋषी सूतांना दुर्गेच्या अद्भुत कथानकाचे व त्यामागील तत्त्वाचे अधिक निरूपण करण्याची विनंती करतात. सूत रुरुपुत्र असुर दुर्गमाचे वर्णन करतात—ब्रह्मदेवाच्या वरामुळे त्याला चारही वेद-श्रुतींवर अधिकार मिळतो आणि देवांनाही अजेय अशा बळाने तो जगांत उपद्रव व अपशकुन पसरवतो. वेद हरवल्याने क्रिया-कर्मकांड कोसळते; त्यानंतर ब्राह्मणांचे आचारभ्रष्टत्व, धर्मविपर्यास व अधर्माचा प्रसार होतो. यज्ञ-दान थांबतात, शंभर वर्षे अनावृष्टी पडते; दुष्काळ व तहान सर्व प्राण्यांना पीडित करतात; नद्या, समुद्र, विहिरी, तळी आटतात आणि वनस्पती नष्ट होतात. या सर्वनाशकारी स्थितीचे भान येताच देवगण योगमाया-स्वरूपा महेश्वरीची शरण घेऊन सृष्टीरक्षण व क्रोधशमनाची प्रार्थना करतात. अध्यायातून शैव-शाक्त तत्त्व स्पष्ट होते—देवी, शिवाची कार्यकारी शक्ति, तिच्या संरक्षणामुळेच वेदपरंपरा, यज्ञसिद्धी व जगत्स्थैर्य टिकून राहते।
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । श्रोतुकामा वयं सर्वे दुर्गाचरितमन्वहम् । अपरं च महाप्राज्ञ तत्त्वं वर्णय नोऽद्भुतम्
मुनी म्हणाले—आम्हा सर्वांना दुर्गेचे चरित्र सविस्तर ऐकायचे आहे। आणि हे महाप्राज्ञ, ते अद्भुत तत्त्वही आम्हाला वर्णन करून सांगावे।
Verse 2
शृण्वतान्त्वन्मुखाम्भोजात्कथा नाना सुधोपमाः । न तृप्यति मनोऽस्माकं सूत सर्वार्थवित्तम
तुमच्या मुखकमळातून निघणाऱ्या नाना अमृततुल्य कथा ऐकूनही, हे सूत—सर्वार्थवित्त—आमचे मन तृप्त होत नाही।
Verse 3
सूत उवाच । दुर्गमः प्रथितो नाम्ना रुरुपुत्रो महाबलः । ब्रह्मणो वरदानेन चतस्रोऽलभत श्रुतीः
सूत म्हणाला—रुरूचा पुत्र ‘दुर्गम’ नावाने प्रसिद्ध असा एक महाबलवान होता। ब्रह्मदेवाच्या वरदानाने त्याने चारही श्रुती—वेद—प्राप्त केले।
Verse 4
देवाजेयबलं चापि संप्राप्य जगतीतले । करोति स्म बहूत्पातान्दिवि देवाश्चकम्पिरे
देवांनाही अजेय असे बल प्राप्त करून तो पृथ्वीवर आला आणि अनेक उत्पात व अपशकुन घडवू लागला; आणि स्वर्गातही देवगण थरथर कापले।
Verse 5
सर्वा नष्टेषु वेदेषु क्रिया नष्टा बभूव ह । ब्राह्मणाश्च दुराचारा बभूबुस्ससुरास्तदा
जेव्हा सर्व वेद नष्ट झाले, तेव्हा पवित्र कर्मकांडही लयास गेले। तेव्हा ब्राह्मणही दुराचारात प्रवृत्त होऊन त्या काळी स्वभावाने असुरांसारखे झाले।
Verse 6
न दानं न तपोऽत्युग्रं न यागो हवनं न हि । अनावृष्टिस्ततो जाता पृथिव्यां शतवार्षिकी
दान नव्हते, अत्युग्र तप नव्हते, यज्ञही नव्हता आणि हवनही नव्हते। म्हणून पृथ्वीवर शंभर वर्षे पाऊस न पडण्याचा दुष्काळ पडला।
Verse 7
हाहाकारो महानासीत्त्रिषु लोकेषु दुःखिताः । अभवंश्च जनास्सर्वे क्षुत्तृड्भ्यां पीडिता भृशम्
तीनही लोकांत मोठा हाहाकार झाला आणि सर्व जीव दुःखी झाले। भूक व तहान यांनी अत्यंत पीडित होऊन सर्व लोक अशक्त झाले।
Verse 8
सरितः सागराश्चैव वापीकूपसरांसि च । निर्जला अभवन्सर्वे संशुष्का वृक्षवीरुधः
नद्या व समुद्र, तसेच विहिरी, कूप आणि सरोवरे—सर्व जलहीन झाली; आणि वृक्ष व वेलीदेखील पूर्णपणे सुकून गेल्या।
Verse 9
ततो दृष्ट्वा मदाद्दुःखं प्रजानां दीनचेतसाम् । त्रिदशाश्शरणं याता योगमायां महेश्वरीम्
नंतर मदामुळे (अहंकारोन्मादामुळे) दीनचित्त प्रजांचे दुःख पाहून देवांनी महेश्वरी योगमायेचे शरण घेतले।
Verse 10
देवा ऊचुः । रक्षरक्ष महामाये स्वकीयास्सकलाः प्रजाः । कोपं संहर नूनन्त्वं लोका नंक्ष्यंति वान्यथा
देव म्हणाले—हे महामाये, रक्षण कर, रक्षण कर; तुझ्या सर्व स्वकीय प्रजांचे रक्षण कर. निश्चयच आपला कोप संहर, नाहीतर लोक नष्ट होतील.
Verse 11
कथा शुंभोहतो दैत्यो निशुंभश्च महाबलः । धूम्राक्षश्चण्डमुण्डौ च रक्तबीजो महाबलः
कथेत सांगितले आहे—दैत्य शुंभ मारला गेला, तसेच महाबली निशुंभ; तसेच धूम्राक्ष, चंड व मुंड, आणि अतिशय बलवान रक्तबीजही.
Verse 12
स मधुः कैटभो दैत्यो महिषासुर एव च । तथैवामुं कृपासिन्धो दीनबन्धो जहि द्रुतम्
तोच दैत्य मधु व कैटभ आहे, आणि महिषासुरही तोच. त्याचप्रमाणे ह्यालाही नष्ट कर—हे कृपासिंधो, हे दीनबंधो—लवकर.
Verse 13
अपराधो भवत्येव बालकानां पदे पदे । सहते को जनो लोके केवलं मातरं विना
बालकांकडून पावलोपावली चूक होतच असते. या लोकी ते कोण सहन करील—केवळ मातेवाचून?
Verse 14
यदायदाभवद्दुःख देवानां ब्रह्मणान्तथा । तदातदावतीर्याशु कुरुषे सुखिनो जनान्
जेव्हा जेव्हा देवांना आणि ब्रह्मांनाही दुःख येई, तेव्हा तेव्हा तू शीघ्र अवतार घेऊन जनांना सुखी व निश्चिंत करी।
Verse 15
इति विक्लवितन्तेषां समाकर्ण्य कृपामयी । अनन्ताक्षमयं रूपन्दर्शयामास साम्प्रतम्
त्यांची व्याकुळ वचने ऐकून करुणामयी देवीने तत्क्षणी अनंत नेत्रांनी युक्त असे रूप प्रकट केले।
Verse 16
धनुर्बाणौ तथा पद्म नानामूलफलानि च । चतुर्भिर्दधती हस्तैः प्रसन्नमुखपङ्कजा
चार हातांनी धनुष्य-बाण, कमळ आणि नाना मूळ-फळे धारण करून तिचे कमळासारखे मुख प्रसन्न व तेजस्वी होते।
Verse 17
ततो दृष्ट्वा प्रजास्तप्ताः करुणापूरितेक्षणा । रुरोद नव घस्राणि नव रात्रीस्समाकुला
नंतर दुःखाने तप्त झालेल्या प्रजांना पाहून, करुणेने भरलेल्या नेत्रांनी ती व्याकुळ होऊन नऊ दिवस नऊ रात्री रडली।
Verse 18
मोचयामास दृष्टिभ्यो वारिधाराः सहस्रशः । ताभिः प्रतर्प्पिता लोका औषध्यः सकला अपि
त्यांच्या दृष्टितून हजारो जलधारा सुटल्या; त्या जलाने लोक तृप्त झाले आणि सर्व औषधी व वनस्पतीही पोसल्या गेल्या।
Verse 19
अगाधतोयास्सरितो बभूवुः सागरा अपि । रुरुहुर्धरणीपृष्ठे शाकमूलफलानि च
नद्या अगाध पाण्याने भरून गेल्या, समुद्रही फुगून उठले. पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर शाक, मुळे आणि फळे उगवून वाढली.
Verse 20
विततार करस्थानि सुमनोभ्यः फलानि च । गोभ्यस्तृणानि रम्याणि तथान्येभ्यो यथार्हतः
त्याने हातात जे होते त्यातून सुमनस्क लोकांना फळे वाटली. गायींना रम्य तृण दिले आणि इतरांनाही यथायोग्य, यथोचित दान केले.
Verse 21
सन्तुष्टा अभवन्सर्वे सदैव द्विजमानुषाः । ततो जगाद सा देवी किमन्यत्करवाणि वः
सर्व द्विज आणि इतर मनुष्य पूर्णतः संतुष्ट व तृप्त झाले. तेव्हा त्या देवीने म्हटले, “तुमच्यासाठी आणखी काय करू?”
Verse 22
समेत्योचुस्तदा देवा भवत्या तोषिता जनाः । वेदान्देहि कृपां कृत्वा दुर्गमेण समाहृताम्
तेव्हा देव एकत्र येऊन म्हणाले, “देवी, आपण आम्हाला तृप्त केले आहे. कृपा करून दुर्गमाने गोळा करून नेलेले वेद आम्हाला द्या.”
Verse 23
तथास्त्विति प्रभाष्याह यातयात निजालयम् । वितरिष्यामि वो वेदानचिरेणैव कालतः
“तथास्तु” असे म्हणत तो म्हणाला, “जा, जा, आपल्या निवासस्थानी. अल्प काळातच मी तुम्हाला वेद प्रदान करीन.”
Verse 24
ततः प्रमुदिता देवास्स्वं स्वं धाम समाययुः । सुप्रणम्य जगद्योनिं फुल्लेन्दीवरलोचनाम्
मग देव हर्षित होऊन आपापल्या धामास परत गेले, जगद्योनि—फुललेल्या निळ्या कमळासारख्या नेत्रांची माता—तिला उत्तम प्रणाम करून।
Verse 25
ततः कोलाहलो जातो दिवि भूम्यन्तरिक्षके । तच्छ्रुत्वा रौरवः सद्यो न्यरुणत्सर्वतः पुरीम्
तेव्हा स्वर्ग, पृथ्वी व अंतरिक्षात महान् कोलाहल झाला। तो ऐकताच रौरवाने तत्क्षणी नगरीला सर्व बाजूंनी वेढा घातला।
Verse 26
ततस्तेजोमयं चक्रं विधाय परितः शिवा । रक्षणार्थं देवतानां स्वयं तस्माद्बहिर्गता
मग शिवा (पार्वती) यांनी सर्व बाजूंनी तेजोमय अग्निचक्र रचून संरक्षणकवच केले; देवतांच्या रक्षणासाठी त्या स्वतः त्याबाहेर गेल्या।
Verse 27
ततः समभवयुद्धं देव्या दैत्यस्य चोभयोः । ववृषुः समरे बाणान्निशितान्कंकटच्छिदः
मग देवी व दैत्य यांच्यात युद्ध सुरू झाले। त्या समरात दोन्ही बाजूंनी तीक्ष्ण बाणांचा वर्षाव केला—जे कवचही भेदणारे होते।
Verse 28
एतस्मिन्नंतरे तस्याः शरीराद्रम्यमूर्त्तयः । काली तारा च्छिन्नमस्ता श्रीविद्या भुवनेश्वरी
याच दरम्यान तिच्या शरीरातून रम्य व मंगलमय दिव्य मूर्ती प्रकट झाल्या—काली, तारा, छिन्नमस्ता, श्रीविद्या (त्रिपुरसुंदरी) आणि भुवनेश्वरी।
Verse 29
भैरवी बगला धूम्र श्रीमत्त्रिपुरसुदरी । मातंगी च महाविद्या निर्गता दश सायुधाः
भैरवी, बगला, धूम्रा, श्रीमंत त्रिपुरसुंदरी आणि मातंगी—या महाविद्या दहा रूपांनी प्रकट झाल्या, प्रत्येकजणी आपल्या आयुधांनी सुसज्ज।
Verse 30
असंख्यातास्ततो जाता मातरो दिव्यमूर्त्तयः । चन्द्रलेखाधरास्सर्वास्सर्वा विद्युतत्समप्रभाः
तेव्हा असंख्य दिव्य-मूर्ती मातृका प्रकट झाल्या। सर्वांच्या मस्तकी चंद्रलेखा होती आणि सर्व विद्युत्सम तेजाने उजळल्या होत्या।
Verse 31
ततो मातृगणैर्युद्धं प्रावर्तत भयंकरम् । रौरवीयं हतन्ताभिर्दलमक्षौहिणीशतम्
मग मातृगणांशी भयंकर युद्ध सुरू झाले। त्यांच्या संहाराने रौरवीय दल—शंभर अक्षौहिणी सेना—नष्ट झाले।
Verse 32
जघान सा तदा दैत्यं दुर्गमं शूलधारया । पपात धरणीपृष्ठे खातमूलद्रुमो यथा
तेव्हा तिने शूल धारण करून दुर्गम दैत्याचा वध केला। तो पृथ्वीपृष्ठावर मुळासकट उपटलेल्या वृक्षासारखा कोसळला।
Verse 33
इत्थं हत्वा तदा दैत्यं दुर्गमासुरनाम कम् । आदाय चतुरो वेदान्ददौ देवेभ्य ईश्वरी
अशा रीतीने दुर्गमासुर नावाच्या दैत्याचा वध करून ईश्वरीने चारही वेद परत मिळवून देवांना प्रदान केले।
Verse 34
देवा ऊचुः । अस्मदर्थं त्वया रूपमनन्ताक्षिमयं धृतम् । मुनयः कीर्तयिष्यन्ति शताक्षीन्त्वामतोऽम्बिके
देव म्हणाले—आमच्या हितासाठी तू असंख्य नेत्रांनी युक्त असे हे रूप धारण केलेस; म्हणून, हे अंबिके, आता मुनि तुला ‘शताक्षी’—शतनेत्री देवी—म्हणून कीर्तन करतील।
Verse 35
आत्मदेहसमुद्भूतैः शाकैर्लोका मृता यतः । शाकंभरीति विख्यातन्तत्ते नाम भविष्यति
हे देवी, तुझ्या स्वतःच्या देहातून उत्पन्न झालेल्या शाकांनी मृत्युपीडित लोकांचे पालन झाले; म्हणून तुझे नाव ‘शाकंभरी’ असे प्रसिद्ध होईल।
Verse 36
दुर्गमाख्यो महादैत्यो हतो यस्मात्ततः शिवे । दुर्गां भगवतीं भद्रां व्याहरिष्यंति मानवाः
हे शिवे, ‘दुर्गम’ नावाचा महादैत्य तुझ्यामुळे वध झाला; म्हणून मानव त्या कल्याणी, भद्रा भगवतीला ‘दुर्गा’ असे संबोधतील।
Verse 37
योगनिद्रे नमस्तुभ्यं नमस्तेऽस्तु महाबले । नमो ज्ञानप्रदे तुभ्यं विश्वमात्रे नमो नमः
हे योगनिद्रे, तुला नमस्कार; हे महाबले, तुला नमस्कार। हे ज्ञानप्रदे, तुला प्रणाम; हे विश्वमाते, पुनः पुनः नमो नमः।
Verse 38
तत्त्वमस्यादिवाक्यैर्या बोध्यते परमेश्वरी । अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिकायै नमो नमः
‘तत्त्वमसि’ इत्यादी महावाक्यांनी जिनचा बोध होतो त्या परमेश्वरीला नमो नमः; अनंत कोटी ब्रह्मांडांची नायिका असलेल्या देवीला पुनःपुनः प्रणाम।
Verse 39
वाङ्मनःकायदुष्प्रापां सूर्यचन्द्राग्निलोचनाम् । स्तोतुं न शक्नुमो मातस्त्व त्प्रभावाबुधा वयम्
हे माता! वाणी-मन-कायेला अगम्य, सूर्य-चंद्र-अग्नि नेत्रांची! आम्ही अल्पबुद्धी, तुझ्या प्रभावाचे स्तवन करू शकत नाही।
Verse 40
मादृशानमरान्दृष्ट्वा कः कुर्यादीदृशीन्दयाम् । वर्जयित्वा सुरेशानीं शताक्षी मातरं विना
आमच्यासारख्या देवांना अशी दुर्दशा झालेली पाहून अशी करुणा कोण करील? सुरेशानी—शताक्षी माता हिच्यावाचून दुसरा कोणीही करू शकला नसता।
Verse 41
त्रिलोकी नाभिभूयेत बाधाभिश्च निरन्तरम् । एवं कार्यस्त्वया यत्नोऽस्माकं वैरिविनाशनम्
त्रैलोक्य सतत बाधांनी ग्रासले जाऊ नये. म्हणून तू असा प्रयत्न कर की आमच्या शत्रूंचा नाश होईल।
Verse 42
देव्युवाच । वत्सान्दृष्ट्वा यथा गावो व्यग्रा धावन्ति सत्वरम् । तथैव भवतो दृष्ट्वा धावामि व्याकुला सती
देवी म्हणाली—जशी गायी वासरांना पाहून व्यग्र होऊन त्वरेने धावतात, तशीच तुम्हाला पाहून मी सती व्याकुळ होऊन धावते।
Verse 43
मम युष्मानपश्यन्त्या पश्यन्त्या बालकानिव । अपि प्राणान्प्रयच्छन्त्याः क्षण एको युगायते
मी तुम्हाला न पाहिल्यास एक क्षणही युगासारखा वाटतो; पण तुम्हाला लहान मुलांसारखे पाहिल्यावर, प्राणही दिले तरी तो क्षण पूर्णत्वासारखा भासतो।
Verse 44
कापि चिन्ता न कर्त्तव्या युष्माभिर्भ क्तिशालिभिः । भवत्यां मयि तिष्ठन्त्यां संहरन्त्यां निजापदः
हे भक्तिशाली जनांनो, तुम्ही कोणतीही चिंता करू नका; मी तुमच्याजवळ उभी राहून तुमच्या आपत्तींचा संहार करीन।
Verse 45
यथा पूर्वं हता दैत्या हनिष्यामि तथाऽसुरान् । संशयो नात्र कर्त्तव्यस्सत्यंसत्यं ब्रवीम्यहम्
जसे पूर्वी दैत्य मारले गेले, तसेच मी या असुरांनाही वध करीन; येथे संशय करू नका—मी सत्य, सत्यच बोलते।
Verse 46
यदा शुंभो निशुंभश्चापरौ दैत्यौ भविष्यतः । तदाहं नन्दभार्यायां यशोदायां यशोमयी
जेव्हा शुंभ आणि निशुंभ हे दोन अन्य दैत्य उत्पन्न होतील, तेव्हा मी यशोमयी होऊन नंदाची पत्नी यशोदामध्ये प्रकट होईन।
Verse 47
योनिजं रूपमास्थाय जनिष्ये गोपगोकुले । हनिष्याम्यसुरौ तन्मां व्याहरिष्यन्ति नन्दजाम्
योनीज रूप धारण करून मी गोपांच्या गोकुळात जन्म घेईन। त्या दोन्ही असुरांचा वध करीन; मग लोक मला ‘नंदाची कन्या’ असे म्हणतील।
Verse 48
भ्रामरं रूपमास्थाय वधिष्याम्यरुणं यतः । भ्रामरीति च मां लोके कीर्तयिष्यन्ति मानवाः
भ्रमरसमूहाचे रूप धारण करून मी अरुणाचा वध करीन; म्हणून या लोकी लोक मला ‘भ्रामरी’ या नावाने कीर्तित करतील।
Verse 49
कृत्वा भीमं पुना रूपं रक्षांस्यत्स्याम्यहं यदा । भीमा देवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति
जेव्हा मी पुन्हा भीषण रूप धारण करून राक्षसांचा संहार करीन, तेव्हा ‘भीमा देवी’ हेच माझे नाव विख्यात होईल.
Verse 50
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां शताक्ष्याद्यवतारवर्णनं नाम पंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम (ग्रंथ) उमा-संहितेत ‘शताक्षी आदि अवतारवर्णन’ नामक पन्नासावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 51
या शताक्षी स्मृता देवी सैव शाकंभरी मता । सैव प्रकीर्तिता दुर्गा व्यक्तिरेकैव त्रिष्वपि
जी देवी ‘शताक्षी’ म्हणून स्मरणात आहे, तीच ‘शाकंभरी’ म्हणून मान्य आहे; तीच ‘दुर्गा’ म्हणूनही प्रकीर्तित आहे. या तिन्ही रूपांत व्यक्त होणारी सत्ता एकच आहे.
Verse 52
न शताक्षीसमा काचिद्दयालुर्भुवि देवता । दृष्ट्वाऽरुदत्प्रजास्तप्ता या नवाहं महेश्वरी
पृथ्वीवर शताक्षीसारखी दयाळू देवता कोणी नाही. दुःखाने तापलेल्या प्रजांना पाहून ती महादेवी रडली—तीच मी, महेश्वरी.
Frequently Asked Questions
The mythic event is Durgama’s acquisition and effective ‘removal’/capture of the four Vedas through Brahmā’s boon, producing a systemic breakdown: without śruti, ritual action collapses, dharmic conduct degrades, and nature itself enters drought and famine. The theological argument is that cosmic order is not autonomous; it is sustained by revealed knowledge (Veda) and its ritual enactment, which are ultimately protected by Devī as Yogamāyā under Śiva’s sovereignty.
The ‘loss of the Vedas’ functions as a symbol for epistemic occlusion: when authoritative knowledge is seized by adharma, kriyā becomes impossible and society loses its calibrating norms. The hundred-year drought externalizes an inner deficit—absence of yajña/discipline—showing a feedback loop where spiritual disorder manifests as ecological disorder. ‘Refuge in Yogamāyā’ encodes a Śaiva-Śākta rahasya: restoration requires alignment with the divine operative power that reopens access to right knowledge and right action.
The chapter highlights Devī as Yogamāyā Mahēśvarī—the protective, world-sustaining power approached by the devas for rescue. Rather than emphasizing a localized iconographic form, the text stresses her functional manifestation as the cosmic agency capable of reversing Veda-loss, withdrawing destructive momentum, and re-establishing dharma through Śiva-Śakti governance.