Sarasvatī-avatāra-prasaṅgaḥ (Account of Sarasvatī’s Manifestation and the Humbling of the Devas)
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात की उमा/भुवनेशानीशी संबंधित अवतार-प्रसंगात सरस्वतीचा प्रादुर्भाव कसा होतो. सूत सांगतात की परम प्रकृती ही स्तुत्य असूनही निराकारही आहे आणि साकारही, नित्य व मंगलमय—हा शक्तितत्त्वाचा विरोधाभास. या कथनाचे ज्ञानमात्रही परमगतीस साधक ठरते असे ते स्पष्ट करतात. पुढे देव-दानव युद्धात महामायेच्या प्रभावाने देव जिंकतात; पण विजयाने ते आत्मस्तुतीत मदोन्मत्त होतात. तेव्हा एक अद्भुत, पूर्वी न दिसलेले तेज रहस्यमय रूपात प्रकट होते; देव थक्क होतात आणि ओळख न पटल्याने त्यांची वाणीही कुंठित होते. इंद्र त्यांना सत्यपूर्वक शोध घेऊन वृत्तांत सांगण्याची आज्ञा देतो. या प्रसंगातून देव-अहंकाराची टीका व कर्तृत्वाचे केंद्र महामाया/शक्तीकडे नेणे, तसेच पुढील अवतार-वर्णनासाठी शिव-शक्तीच्या सर्वोच्चतेची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । उमाया भुवनेशान्यास्सूत सर्वार्थवित्तम । अवतारं समाचक्ष्व यतो जाता सरस्वती
मुनी म्हणाले—हे सूत, सर्वार्थज्ञ! भुवनेश्वरी उमेचा तो अवतार स्पष्ट सांग, ज्यापासून सरस्वतीचा जन्म झाला।
Verse 2
या गीयते परब्रह्ममूलप्रकृतिरीश्वरी । निराकारापि साकारा नित्या नन्दमथी सती
जी परब्रह्माची मूलप्रकृती अशी ईश्वरी म्हणून गाईली जाते—ती निराकार असूनही साकार रूप धारण करते। ती नित्य सती, आनंदाचे मंथन करणारी आहे।
Verse 3
सूत उवाच । तापसाः शृणुत प्रेम्णा चरित्रं परमं महत् । यस्य विज्ञानमात्रेण नरो याति परां गतिम्
सूत म्हणाले—हे तपस्वींनो, प्रेमभक्तीने हे परम महान चरित्र ऐका; ज्याच्या यथार्थ ज्ञानमात्राने मनुष्य परम गतीला पोहोचतो।
Verse 4
देवदानवयोर्युद्धमेकदासीत्परस्परम् । महामायाप्रभावेणामराणां विजयोऽभवत्
एकदा देव व दानव यांच्यात परस्पर घोर युद्ध झाले. परंतु महामायेच्या प्रबळ प्रभावाने अमर—देव—यांचाच विजय झाला.
Verse 5
ततोऽवलिप्ता अमरास्स्वप्रशंसां वितेनिरे । वयं धन्या वयं धन्या किं करिष्यंति नोऽसुराः
मग आपल्या विजयाने गर्वित झालेले देव स्वतःचीच स्तुती करू लागले—“आम्ही धन्य, आम्ही धन्य; आता असुर आमचे काय करणार?”
Verse 6
ये प्रभावं समालोक्यास्माकं परमदुःसहम् । भीता नागालयं याता यातयातेति वादिनः
आमचा अत्यंत असह्य असा प्रभाव पाहून ते भयभीत होऊन नागांच्या निवासस्थानी पळून गेले आणि वारंवार ओरडू लागले—“हाकला, मारून टाका!”
Verse 7
अहो बलमहो तेजो दैत्यवंशक्षयंकरम् । अहो भाग्यं सुमनसामेवं सर्वेऽभ्यवर्णयन्
“अहो, किती बल! अहो, किती तेज—दैत्यवंशाचा क्षय करणारे! अहो, सुमनसांचे किती भाग्य!”—असे म्हणत सर्वांनी स्तुती केली.
Verse 8
तत आविरभूत्तेजः कूटरूपन्तदैव हि । अदृष्टपूर्वं तद्दृष्ट्वा विस्मिता अभवन्सुराः
तेव्हाच एक अद्भुत, पूर्वी न पाहिलेल्या रूपात तेज प्रकट झाले; ते अभूतपूर्व दर्शन पाहून देव विस्मित झाले।
Verse 9
किमिदं किमिदं चेति रुद्धकण्ठास्समब्रुवन । अजानन्तः परं श्यामानु भावं मानभञ्जनम्
कंठ दाटून येऊन ते वारंवार म्हणाले—“हे काय, हे काय?”; कारण मानभंजिनी श्यामा हिचा परम, गूढ भाव त्यांना कळला नाही।
Verse 10
तत आज्ञापयद्देवान्देवानामधिनायकः । यात यूयं परीक्षध्वं याथातथ्येन किन्विति
मग देवांचा अधिनायक देवांना आज्ञा देऊन म्हणाला—“तुम्ही जा आणि यथार्थ रीतीने तपासून सत्य ठरवा; हे नेमके काय आहे?”
Verse 11
सुरेन्द्रप्रेरितो वायुर्महसः सन्निधिं गतः । कस्त्वं भोरिति सम्बोध्यावोचदेनं च तन्महः
सुरेंद्र इंद्राच्या प्रेरणेने वायू त्या तेजोमय महाप्रभेच्या सान्निध्यात गेला. त्यास उद्देशून तो म्हणाला—“हे प्रभो, तू कोण आहेस?” तेव्हा तेच दिव्य तेज वायूस उत्तर देऊ लागले.
Verse 12
इति पृष्टस्तदा वायुर्महसातिगरीयसा । वायुरस्मि जगत्प्राणस्साभिमानोऽब्रवीदिदम्
त्या अतिशय तेजस्वी व पूजनीय महाप्रभेने विचारल्यावर वायू अभिमानाने म्हणाला—“मी वायू आहे, जगाचा प्राण आहे.”
Verse 13
जंगमाजंगमं सर्वमोतप्रोतमिदं जगत् । मय्येव निखिलाधारे चालयाम्यखिलं जगत्
चराचर सर्व जगत माझ्यातच ओतप्रोत आहे. मीच निखिलाधार; माझ्यात स्थित राहून मी अखिल विश्व चालवितो व नियंत्रीत करतो।
Verse 14
तदोवाच महातेजः शक्तोऽसि यदि चालने । धृतमेतत्तृणं वायो चालयस्व निजेच्छया
तेव्हा त्या महातेजस्वीने म्हटले— “हे वायू! तू खरोखर हालविण्यास समर्थ असशील तर पाहा, मी हे तृण धारण केले आहे; स्वेच्छेने ते हलव.”
Verse 15
ततः सर्वप्रयत्नेनाकरोद्यत्नं सदागतिः । न चचाल यदा स्थानात्तदासौ लज्जितोऽभवत
मग तो सदाचंचल वायू सर्व प्रयत्नांनी झटला; तरीही ते तृण जागेवरून मुळीच हलले नाही, तेव्हा तो लज्जित झाला।
Verse 16
तूष्णीं भूत्वा ततो वायुर्जगामेन्द्रं सभां प्रति । कथयामास तद् वृत्तं स्वकीयाभिभवान्वितम्
तेव्हा वायू गप्प राहून इंद्राच्या सभेकडे गेला आणि तेथे आपल्या पराभवासह तो सर्व वृत्तांत सांगितला।
Verse 17
सर्वेशत्वं वयं सर्वे मृषैवात्मनि मन्महे । न पारयामहे किंचिद्वि धातुं क्षुद्रवस्त्वपि
आपण सर्वजण मनात खोटेच समजतो की आपण ‘सर्वेश’ आहोत; पण आपल्या शक्तीने तर क्षुद्र वस्तूही काही घडवू शकत नाही।
Verse 18
ततश्च प्रेषयामास मरुत्वान्सकलान्सुरान् । न शेकुस्ते यदा ज्ञातुं तदेन्द्रः स्वयमभ्यगात्
त्यानंतर मरुत्वान् (इंद्र) यांनी सर्व देवांना पाठविले। परंतु ते जेव्हा ते जाणू शकले नाहीत, तेव्हा इंद्र स्वतः तेथे गेले।
Verse 19
मघवन्तमथायान्तं दृष्ट्वा तेजोतिदुःसहम् । बभूवान्तर्हितं सद्यो विस्मितोऽभूच्च वासवः
मघवन (इंद्र) येताना पाहताच ते अत्यंत असह्य तेज तत्क्षणी अंतर्धान पावले; आणि वासव (इंद्र) विस्मयचकित झाला।
Verse 20
चरित्रमीदृशं यस्य तमेव शरणं श्रये । इति संचिन्तयामास सहस्राक्षः पुनःपुनः
“ज्याचे चरित्र असे आहे, त्यालाच मी शरण जातो.” असे म्हणत सहस्राक्ष (इंद्र) पुन्हा पुन्हा चिंतन करू लागला।
Verse 21
एतस्मिन्नंतरे तत्र निर्व्याजकरुणातनुः । तेषामनुग्रहं कर्तुं हर्तुं गर्वं शिवांगना
त्याच वेळी तेथे शिवांगना—जिचे स्वरूप निष्कपट करुणा आहे—त्यांच्यावर अनुग्रह करण्यासाठी व त्यांचा गर्व हरण्यासाठी प्रकट झाली।
Verse 22
चैत्रशुक्लनवम्यां तु मध्याह्नस्थे दिवाकरे । प्रादुरासीदुमा देवी सच्चिदानन्दरूपिणी
चैत्र शुक्ल नवमीला, सूर्य मध्याह्नी असताना, सच्चिदानंदरूपिणी देवी उमा प्रकट झाली।
Verse 23
महोमध्ये विराजन्ती भासयन्ती दिशो रुचा । बोधयन्ती सुरान्सर्वान्ब्रह्मैवाहमिति स्फुटम्
त्या महातेजाच्या मध्यभागी विराजमान होऊन तिने आपल्या प्रभेने दिशा उजळवल्या आणि सर्व देवांना जागवून स्पष्ट म्हणाली—“मीच ब्रह्म आहे।”
Verse 24
चतुर्भिर्दधती हस्तैर्वरपाशांकुशाभयान् । श्रुतिभिस्सेविता रम्या नवयौवनगर्विता
चार हातांनी तिने वरद-मुद्रा, पाश, अंकुश आणि अभय धारण केले होते। श्रुती (वेद) स्वतः तिची सेवा करीत होत्या; ती रम्य, नवयौवनाच्या गौरवाने दीप्त होती।
Verse 25
रक्ताम्बरपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना । कोटिकंदर्प्पसंकाशा चन्द्रकोटिसमप्रभा
ती रक्तवस्त्रे परिधान केलेली, रक्तमाळा व रक्तानुलेपनाने विभूषित होती। तिचे सौंदर्य कोटी कंदर्पांसारखे, आणि तिची प्रभा कोटी चंद्रांसमान होती।
Verse 26
व्याजहार महामाया सर्वान्तर्य्यामिरूपिणी । साक्षिणी सर्वभूतानां परब्रह्मस्वरूपिणी
तेव्हा महामाया बोलली—जी सर्वांच्या अंतरी अंतर्यामीरूपे वसणारी, सर्वभूतांची साक्षिणी आणि परब्रह्मस्वरूपिणी आहे।
Verse 27
उमोवाच । न ब्रह्मा न सुरारातिर्न पुरारातिरीश्वरः । मदग्रे गर्वितुं किंचित्का कथान्यसुपर्वणाम्
उमा म्हणाली—ना ब्रह्मा, ना देवांचा शत्रू, ना त्रिपुरसंहारक ईश्वर—यांपैकी कोणीही माझ्यासमोर किंचितही गर्व करू शकत नाही; मग इतर क्षुद्रांची काय कथा?
Verse 28
परं ब्रह्म परं ज्योतिः प्रणवद्वन्द्वरूपिणी । अहमेवास्मि सकलं मदन्यो नास्ति कश्चन
मी परब्रह्म आहे, परम ज्योती आहे; प्रणव (ॐ) व त्याच्या द्वंद्वरूपाची साक्षात् मूर्ती आहे. सर्व काही मीच आहे; माझ्यावाचून अन्य कोणी नाही.
Verse 29
निराकारापि साकारा सर्वतत्त्वस्वरूपिणी । अप्रतर्क्यगुणा नित्या कार्यकारणरूपिणी
मी निराकार असूनही साकार आहे; सर्व तत्त्वांचे स्वरूप मीच आहे. माझे गुण तर्कातीत आहेत; मी नित्य असून कार्य-कारणरूपाने प्रकट होते.
Verse 30
कदाचिद्दयिताकारा कदाचित्पुरुषाकृतिः । कदाचिदुभयाकारा सर्वाकाराहमीश्वरी
कधी मी दयितारूप (स्त्री) होते, कधी पुरुषाकृती; कधी उभयरूपाने प्रकट होते. मी ईश्वरी आहे—मीच सर्वाकार आहे.
Verse 31
विरञ्चिः सृष्टिकर्ताहं जगत्पाताहमच्युतः । रुद्रः संहारकर्ताहं सर्वविश्वविमोहिनी
मी विरंचि (ब्रह्मा) आहे—सृष्टीची कर्त्री; मी अच्युत (विष्णु) आहे—जगाची पालक; मी रुद्र आहे—संहाराची कर्त्री; आणि मीच सर्व विश्वाला मोहविणारी शक्ति आहे.
Verse 32
कालिका कमलावाणी मुखास्सर्वा हि शक्तयः । मदंशादेव संजातास्तथेमास्सकलाः कलाः
कालिका, कमला आणि वाणी—खरोखर सर्व दिव्य शक्ती—माझ्याच अंशातून उत्पन्न झाल्या; तसेच या सर्व कला व शक्तीही माझ्याच भागातून प्रकट झाल्या आहेत।
Verse 33
मत्प्रभावाज्जितास्सर्वे युष्माभिर्द्दितिनन्दनाः । तामविज्ञाय मां यूयं वृथा सर्वेशमानिनः
हे दितिनंदना! माझ्याच प्रभावाने तुम्ही सर्वजण जिंकले गेले आहात. मला त्या परम तत्त्वरूपाने न ओळखता, स्वतःला सर्वेश मानून तुम्ही व्यर्थच प्रयत्न केलेत.
Verse 34
यथा दारुमयीं योषां नर्तयत्यैन्द्रजालिकः । तथैव सर्वभूतानि नर्तयाम्यहमीश्वरी
जसा एखादा इंद्रजालिक लाकडाची स्त्री-पुतळी नाचवतो, तसंच मी—ईश्वरी—सर्व भूतांना चालवते व नाचवते.
Verse 35
मद्भयाद्वाति पवनः सर्वं दहति हव्यभुक् । लोकपालाः प्रकुर्वंति स्वस्वकर्माण्यनारतम्
माझ्या भयाने वारा वाहतो, आणि हव्यभुक अग्नी सर्व काही दहन करतो. माझ्याच भयाने लोकपाल आपापली कर्मे अखंड करीत राहतात.
Verse 36
कदाचिद्देववर्गाणां कदाचिद्दितिजन्म नाम् । करोमि विजयं सम्यक्स्वतन्त्रा निजलीलया
कधी मी देवगणांना संपूर्ण विजय देते, तर कधी दितिजन्म दैत्यांना. मी पूर्ण स्वातंत्र्यवान आहे; माझ्या निजलीलेनेच हे घडते.
Verse 37
अविनाशि परं धाम मायातीतं परात्परम् । श्रुतयो वर्णयन्ते यत्त द्रूपन्तु ममैव हि
जे अविनाशी परम धाम—मायातीत व परात्पर—ज्याचे वर्णन श्रुती करतात, तेच निश्चयाने माझेच स्वरूप आहे.
Verse 38
सगुणं निर्गुणं चेति मद्रूपं द्विविधं मतम् । मायाशबलितं चैकं द्वितीयन्तदनाश्रितम्
माझे स्वरूप दोन प्रकारचे मानले जाते—सगुण आणि निर्गुण। एक रूप मायेने मिश्रित होऊन नानाविध भासते; दुसरे मात्र मायेपासून निरपेक्ष, कोणत्याही आधाराविना आहे।
Verse 39
एवं विज्ञाय मां देवास्स्वं स्वं गर्वं विहाय च । भजत प्रणयोपेताः प्रकृतिं मां सनातनीम्
हे देवांनो, मला असे जाणून तुमचा-तुमचा गर्व सोडून द्या आणि प्रेमयुक्त भक्तीने माझी—सनातनी प्रकृतीची—आराधना करा।
Verse 40
इति देव्या वचः श्रुत्वा करुणागर्भितं सुराः । तुष्टुवुः परमेशानीं भक्तिसंनतकन्धराः
देवीचे करुणेने भरलेले वचन ऐकून देवांनी परमेशानी (उमा)ची स्तुती केली; भक्तीने मान झुकवून त्यांनी आदरयुक्त स्तोत्रे अर्पिली।
Verse 41
क्षमस्व जगदीशानि प्रसीद परमेश्वरि । मैवं भूयात्कदाचिन्नो गर्वो मातर्द्दयां कुरु
हे जगदीशानी, आम्हांला क्षमा कर; हे परमेश्वरी, प्रसन्न हो. हे माता, आमच्यात पुन्हा कधीही गर्व उदयास येऊ नये—दया कर.
Verse 42
ततःप्रभृति ते दैवा हित्वा गर्वं समाहिताः । उमामाराधयामासुर्यथापूर्वं यथाविधि
तेव्हापासून त्या देवांनी गर्व सोडून मन एकाग्र केले आणि पूर्वीप्रमाणे विधिपूर्वक उमेची आराधना सुरू केली।
Verse 43
इति वः कथितो विप्रा उमाप्रादुर्भवो मया । यस्य श्रवणमात्रेण परमं पदमश्नुते
हे विप्रहो, मी तुम्हाला उमेच्या प्रादुर्भावाची ही कथा सांगितली. ज्याचे केवळ श्रवणमात्राने परम पद—मोक्षाचे सर्वोच्च धाम—प्राप्त होते.
Verse 49
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायामुमाप्रादुर्भाववर्णनं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील पाचव्या ‘उमासंहिता’ ग्रंथात ‘उमेच्या प्रादुर्भावाचे वर्णन’ नामक एकोणपन्नासावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
It presents a devas–dānavas war followed by a theological critique: the devas’ victory occurs due to Mahāmāyā’s power, yet they fall into pride until a mysterious tejas appears, triggering an investigation—an argument that divine success is derivative of Śakti, not self-generated celestial prowess.
Mahāmāyā signifies the cosmic power that both enables worldly outcomes and veils true causality; the appearing tejas functions as a revelatory interruption that collapses deva-ego and redirects cognition toward the transcendent source, aligning narrative wonder with metaphysical reorientation.
Umā/Bhuvaneśānī is foregrounded as the supreme Prakṛti praised as both formless and formed, while Sarasvatī is invoked as an avatāra to be explained; together they signal Śakti’s modalities—revelation (Sarasvatī/knowledge) and sovereignty (Umā/Mahāmāyā).