शिवमायाप्रभाववर्णनम् (Description of the Power/Effects of Śiva’s Māyā)

Verse 1

मुनय ऊचुः । ताततात महाभाग धन्यस्त्वं हि महामते । अद्भुतेयं कथा शंभोः श्राविता परभक्तिदा

मुनी म्हणाले—तात, तात, महाभाग! महामते, तू धन्य आहेस. शंभूची ही अद्भुत कथा तू आम्हांस श्रवण करविली; ती परम भक्ती देणारी आहे.

Verse 2

पुनर्ब्रूहि कथां शंभोर्व्यास प्रश्नानुसारतः । सर्वज्ञस्त्वं व्यासशिष्यः शिवतत्त्वविचक्षणः

हे व्यास, प्रश्नांनुसार शंभूची पावन कथा पुन्हा सांग. तू सर्वज्ञ आहेस, व्यासांचा शिष्य आहेस आणि शिवतत्त्वाचा सूक्ष्म विवेचक आहेस.

Verse 3

सूत उवाच । एवमेव गुरुर्व्यासः पृष्टवान्मेऽजसंभवम् । सनत्कुमारं सर्वज्ञं शिवभक्तं मुनीश्वरम्

सूत म्हणाला—याच प्रकारे माझे गुरु व्यास यांनी मला, अजसंभव (ब्रह्मा) यांना, तसेच सर्वज्ञ, शिवभक्त, मुनीश्वर सनत्कुमार यांना प्रश्न विचारले होते.

Verse 4

इति श्रीशिवमहापुराणे पंचम्यामुमासंहितायां शिवमायाप्रभाववर्णनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पाचव्या ग्रंथात—उमासंहितेत—“शिवमायेच्या प्रभावाचे वर्णन” नावाचा चौथा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 5

पुनर्ब्रूहि महादेव महिमानं विशेषतः । श्रद्धा च महती श्रोतुं मम तात प्रवर्द्धते

हे महादेव, आपल्या महिम्याचे विशेषतः पुन्हा वर्णन करा। हे तात, ऐकण्याविषयी माझी महान श्रद्धा दिवसेंदिवस वाढत आहे।

Verse 6

महिम्ना येन शंभोस्तु येये लोके विमोहिताः । मायया ज्ञानमाहृत्य नानालीलाविहारिणः

शंभूच्या त्या महिम्यामुळे जगातील जीव मोहित होतात; त्याच्या मायेमुळे त्यांचे सत्यज्ञान हरपते आणि ते नानाविध लीलांत रमून भटकत राहतात।

Verse 7

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे शांकरीं सुखदां कथाम् । तस्याः श्रवणमात्रेण शिवे भक्तिः प्रजायते

सनत्कुमार म्हणाले—हे महाबुद्धी व्यास, शांकरी ही सुखद कथा ऐक. तिचे केवळ श्रवण केल्यानेच शिवभक्ती उत्पन्न होते।

Verse 8

शिवस्सर्वेश्वरो देवस्सर्वात्मा सर्वदर्शनः । महिम्ना तस्य सर्वं हि व्याप्तं च सकलं जगत्

शिव सर्वेश्वर, परम देव, सर्वांचा अंतरात्मा आणि सर्वदर्शी साक्षी आहेत। त्यांच्या महिम्यानेच हे संपूर्ण जग सर्वत्र व्यापलेले आहे।

Verse 9

शिवस्यैव परा मूर्तिर्ब्रह्मविष्ण्वीश्वरात्मिका । सर्वभूतात्मभूताख्या त्रिलिंगा लिंगरूपिणी

शिवाची परम मूर्ती तीच आहे जी ब्रह्मा, विष्णू आणि ईश्वर यांचा आत्मस्वरूप आहे। ती सर्वभूतांची अंतरात्मा म्हणून प्रसिद्ध, ‘त्रिलिंग’ आणि स्वयं लिंगरूपिणी आहे।

Verse 10

देवानां योनयश्चाष्टौ मानुषी नवमी च या । तिरश्चां योनयः पंच भवंत्येवं चतुर्द्दश

देवांच्या आठ योनी आहेत, मानवी योनी नववी आहे आणि पशूंच्या पाच योनी आहेत; अशा प्रकारे एकूण चौदा योनी होतात.

Verse 11

भूता वा वर्तमाना वा भविष्याश्चैव सर्वश । शिवात्सर्वे प्रवर्तंते लीयंते वृद्धिमागताः

भूत, वर्तमान आणि भविष्यातील सर्व प्राणी केवळ शिवातूनच निर्माण होतात. ते वृद्धिंगत होऊन पुन्हा त्यांच्यातच विलीन होतात.

Verse 12

ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां देवदानवभोगिनाम् । गंधर्वाणां मनुष्याणामन्येषां वापि सर्वशः

ब्रह्मा, इंद्र, विष्णू आणि चंद्र; देव, दानव आणि नाग; गंधर्व आणि मनुष्य—तसेच इतर सर्वांच्या बाबतीतही हेच सत्य सर्वत्र लागू होते.

Verse 13

बंधुर्मित्रमथाचार्य्यो रक्षन्नेताऽर्थवान्गुरुः । कल्पद्रुमोऽथ वा भ्राता पिता माता शिवो मतः

शिव हेच बंधू, मित्र, आचार्य, रक्षक मार्गदर्शक आणि कल्याणकारी गुरू मानले जातात. ते कल्पवृक्षाप्रमाणे आहेत—तेच भाऊ, पिता आणि माता आहेत.

Verse 14

शिवस्सर्वमयः पुंसां स्वयं वेद्यः परात्परः । वक्तुं न शक्यते यश्च परं चानु परं च यत्

शिव सर्व प्राण्यांत सर्वमय आहेत; ते स्वयं अनुभूतीस पात्र व परात्पर आहेत. ते वाणीने वर्णनातीत—ते परमही आहेत आणि परमापलीकडेही आहेत.

Verse 15

तन्माया परमा दिव्या सर्वत्र व्यापिनी मुने । तदधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्

हे मुने, त्यांची माया परम व दिव्य असून सर्वत्र व्यापलेली आहे. त्या शक्तीच्या अधीन हे सर्व जग—देव, असुर व मानवांसह—आहे.

Verse 16

कामेन स्वसहायेन प्रबलेन मनोभुवा । सर्वः प्रधर्षितो वीरो विष्ण्वादिः प्रबलोऽपि हि

कामाने आपल्या शक्तिशाली सहाय्यासह—मनोज (मनातून उत्पन्न)—सर्व वीरांना दडपले; खरेच विष्णूआदि बलवानही पराभूत झाले.

Verse 17

शिवमायाप्रभावेणाभूद्धरिः काममोहितः । परस्त्रीधर्षणं चक्रे बहुवारं मुनीश्वर

हे मुनीश्वर, शिवमायेच्या प्रभावाने हरि (विष्णु) कामाने मोहित झाला आणि परस्त्रीचा अपमान/अत्याचार अनेकदा करून बसला.

Verse 18

इन्द्रस्त्रिदशपो भूत्वा गौतमस्त्रीविमोहितः । पापं चकार दुष्टात्मा शापं प्राप मुनेस्तदा

त्रिदशांचा अधिपती इंद्र गौतमाच्या पत्नीवर मोहित झाला। त्या दुष्टबुद्धीने पाप केले आणि मग मुनींचा शाप प्राप्त केला।

Verse 19

पावकोऽपि जगच्छ्रेष्ठो मोहितश्शिवमायया । कामाधीनः कृतो गर्वात्ततस्तेनैव चोद्धृतः

जगातील शक्तींमध्ये श्रेष्ठ पावक (अग्नी)सुद्धा शिवमायेने मोहित झाला। गर्वामुळे तो कामाधीन झाला; आणि त्याच (शिव) शक्तीने पुन्हा उन्नत करून उद्धरिला गेला।

Verse 20

जगत्प्राणोऽपि गर्वेण मोहितश्शिवमायया । कामेन निर्जितो व्यासश्चक्रेऽन्यस्त्रीरतिं पुरा

जगताचा प्राण मानला जाणारा व्यासही गर्वामुळे शिवमायेने मोहित झाला। कामाने जिंकला जाऊन त्याने पूर्वी परस्त्रीविषयी आसक्ती केली।

Verse 21

चण्डरश्मिस्तु मार्तण्डो मोहितश्शिवमायया । कामाकुलो बभूवाशु दृष्ट्वाश्वीं हयरूपधृक्

चंड किरणांचा मार्तंड (सूर्य)ही शिवमायेने मोहित झाला। अश्वीला पाहताच तो तत्क्षणी कामाकुल झाला आणि हयरूप धारण केले।

Verse 22

चन्द्रश्च मोहितश्शम्भोर्मायया कामसंकुलः । गुरुपत्नीं जहाराथ युतस्तेनैव चोद्धृतः

चंद्रही शंभूच्या मायेने मोहित होऊन कामाने व्याकुळ झाला। त्याने गुरुपत्नीचे हरण केले; पण त्याच प्रभूने त्याला पुन्हा उद्धरून मुक्त केले।

Verse 23

पूर्वं तु मित्रावरुणौ घोरे तपसि संस्थितौ । मोहितौ तावपि मुनी शिवमायाविमोहितौ

पूर्वी मित्र आणि वरुण घोर तपश्चर्येत स्थित होते; तरीही ते दोघे मुनि शिवमायेने विमोहित होऊन मोहित झाले।

Verse 24

उर्वशीं तरुणीं दृष्ट्वा कामुको संबभूवतुः । मित्रः कुम्भे जहौ रेतो वरुणोऽपि तथा जले

तरुण उर्वशीला पाहून मित्र व वरुण कामाने मोहित झाले. मित्राने कुंभात रेत सोडले आणि वरुणाने तसेच जलात सोडले.

Verse 25

ततः कुम्भात्समुत्पन्नो वसिष्ठो मित्रसंभवः । अगस्त्यो वरुणाज्जातो वडवाग्निसमद्युतिः

त्यानंतर कुंभातून मित्रसम्भव वसिष्ठ प्रकट झाले. आणि वरुणापासून अगस्त्य जन्मले, वडवाग्नीप्रमाणे तेजस्वी।

Verse 26

दक्षश्च मोहितश्शंभोर्मायया ब्रह्मणस्सुतः । भ्रातृभिस्स भगिन्यां वै भोक्तुकामोऽभवत्पुरा

ब्रह्मपुत्र दक्षही शंभूच्या मायेमुळे मोहित झाला. आणि पूर्वी तो भावांसह स्वतःच्या बहिणीचा भोग करण्याची इच्छा करू लागला.

Verse 27

ब्रह्मा च बहुवारं हि मोहितश्शिवमायया । अभवद्भोक्तुकामश्च स्वसुतायां परासु च

ब्रह्माही अनेकदा शिवमायेमुळे मोहित झाले. आणि स्वतःच्या कन्येवर तसेच इतर स्त्रियांवरही भोगाची इच्छा त्यांना झाली.

Verse 28

च्यवनोऽपि महायोगी मोहितश्शिवमायया । सुकन्यया विजह्रे स कामासक्तो बभूव ह

महायोगी च्यवनही शिवमायेमुळे मोहित झाले. सुकन्येसह क्रीडा करताना ते खरोखर कामासक्त झाले.

Verse 29

कश्यपः शिवमायातो मोहितः कामसंकुलः । ययाचे कन्यकां मोहाद्धन्वनो नृपतेः पुरा

शिवमायेने कश्यप मुनी मोहित होऊन कामाने व्याकुळ झाले; त्या मोहात त्यांनी पूर्वी धन्वन राजाकडे त्याची कन्या मागितली.

Verse 30

गरुडः शांडिलीं कन्यां नेतुकामस्सुमोहितः । विज्ञातस्तु तया सद्यो दग्धपक्षो बभूव ह

गरुड शांडिली कन्येला नेण्याच्या इच्छेने अतिशय मोहित झाला; पण तिने त्याला तत्क्षणी ओळखले आणि लगेचच त्याचे पंख जळून गेले.

Verse 31

विभांडको मुनिर्नारीं दृष्ट्वा कामवशं गतः । ऋष्यशृङ्गः सुतस्तस्य मृग्यां जातश्शिवाज्ञया

विभांडक मुनी स्त्रीला पाहून कामवश झाले; शिवाच्या आज्ञेने त्यांचा पुत्र ऋष्यशृंग मृगीपासून जन्मला.

Verse 32

गौतमश्च मुनिश्शंभोर्मायामोहितमानसः । दृष्ट्वा शारद्वतीं नग्नां रराम क्षुभितस्तया

गौतम मुनी—शंभूच्या मायेने मोहित मनाचे—शारद्वतीला नग्न पाहून तिच्यामुळे क्षुब्ध झाले आणि रतीसुखात रमले.

Verse 33

रेतः स्कन्नं दधार स्वं द्रोण्यां चैव स तापसः । तस्माच्च कलशाज्जातो द्रोणश्शस्त्रभृतां वरः

त्या तपस्व्याने आपले स्खलित रेत द्रोणीत साठवून ठेवले; आणि त्याच कलशातून द्रोण जन्मला—शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ।

Verse 34

पराशरो महायोगी मोहितश्शिवमायया । मत्स्योदर्या च चिक्रीडे कुमार्या दाशकन्यया

महायोगी पराशर शिवमायेने मोहित झाला; आणि मत्स्योदरी नावाच्या मच्छीमारकन्या-कुमारीसह तो क्रीडा करू लागला.

Verse 35

विश्वमित्रो बभूवाथ मोहितश्शिवमायया । रेमे मेनकया व्यास वने कामवशं गतः

तेव्हा विश्वामित्रही शिवमायेने मोहित झाला; हे व्यास, कामाच्या वश होऊन त्याने वनात मेनकेसह क्रीडा केली.

Verse 36

वसिष्ठेन विरोधं तु कृतवान्नष्टचेतनः । पुनः शिवप्रासादाच्च ब्राह्मणोऽभूत्स एव वै

विवेक हरपल्याने त्याने वसिष्ठाशी विरोध केला; पण भगवान शिवांच्या प्रसादाने तोच पुरुष पुन्हा निश्चयाने ब्राह्मण झाला.

Verse 37

रावणो वैश्रवाः कामी बभूव शिवमायया । सीतां जह्रे कुबुद्धिस्तु मोहितो मृत्युमाप च

वैश्रवणवंशी रावण शिवमायेने मोहित होऊन कामी झाला; कुबुद्धी व मोहाने त्याने सीतेचे हरण केले आणि शेवटी मृत्यूलाही प्राप्त झाला.

Verse 38

बृहस्पतिर्मुनिवरो मोहितश्शिवमायया । भ्रातृपत्न्या वशी रेमे भरद्वाजस्ततोऽभवत्

मुनिवर बृहस्पती शिवमायेने मोहित होऊन भावजयीच्या वश झाला व तिच्याशी रमला; त्यातून भरद्वाज उत्पन्न झाला.

Verse 39

इति मायाप्रभावो हि शंकरस्य महात्मनः । वर्णितस्ते मया व्यास किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

हे व्यास! महात्मा शंकरांच्या मायाशक्तीचा हा अद्भुत प्रभाव मी तुला वर्णन करून सांगितला. आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?