Ikṣvāku-vaṃśa-prasaṅgaḥ — Genealogy of the Ikṣvāku Line and Exempla of Royal Dharma

Verse 1

सूत उवाच । पूर्वतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणतस्सुतः । तस्य पुत्रशतं त्वासीदिक्ष्वाकोर्भूरिदक्षिणम्

सूत म्हणाले—पूर्वकाळी मनूच्या नासिकेतून इक्ष्वाकु नावाचा पुत्र उत्पन्न झाला. त्या इक्ष्वाकूला शंभर पुत्र होते आणि तो दानधर्मात अत्यंत उदार होता.

Verse 2

तेषां पुरस्तादभवन्नार्य्यावर्ते नृपा द्विजाः । तेषां विकुक्षिर्ज्येष्ठस्तु सोऽयोध्यायां नृपोऽभवत्

त्यांच्या पूर्वी आर्यावर्तात असे राजे झाले जे द्विजधर्माचे पालन करणारे होते. त्यांच्यात विकुक्षि हा ज्येष्ठ होता; तो अयोध्येत राजा झाला.

Verse 3

तत्कर्म शृणु तत्प्रीत्या यज्जातं वंशतो विधेः । श्राद्धकर्म्मणि चोद्दिष्टो ह्यकृते श्राद्धकर्मणि

त्या कर्माचे भक्तीने श्रवण कर; ते विधाता (ब्रह्मा) यांच्या वंशपरंपरेतून उत्पन्न झाले आहे. ते श्राद्धकर्मात सांगितलेले आहे आणि श्राद्ध न केले तरीही विहित मानले आहे.

Verse 4

भक्षयित्वा शशं शीघ्रं शशादत्वमतो गतः । इक्ष्वाकुणा परित्यक्तश्शशादो वनमाविशत

त्याने लवकरच ससा भक्षून ‘शशाद’ (शश-भक्षक) हे नाव मिळवले। इक्ष्वाकू राजाने त्यागल्यावर शशाद वनात गेला।

Verse 5

इक्ष्वाकौ संस्थिते राजा वसिष्ठवचनादभूत् । शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पञ्चदश स्मृताः

इक्ष्वाकू स्थिर झाल्यावर वसिष्ठांच्या वचनाने तो राजा झाला। त्याचे शकुनी प्रमुख असे पंधरा पुत्र स्मरणात आहेत।

Verse 6

उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महीक्षितः । अयोधस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्य्यवान्

उत्तरापथ देशाचे रक्षण करणारे राजे पृथ्वीचे महाबली अधिपती होते. अयोध्येच्या वंशात ककुत्स्थ नावाचा पराक्रमी दायाद उत्पन्न झाला.

Verse 7

अरिनाभः ककुत्स्थस्य पृथुरेतस्य वै सुतः । विष्टराश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादिंद्रः प्रजापतिः

ककुत्स्थाचा पुत्र अरिनाभ झाला आणि त्याचा पुत्र पृथुरेता होता. पृथूचा पुत्र विष्टराश्व झाला; त्याच्यापासून प्रजापती इंद्र उत्पन्न झाला.

Verse 8

इंद्रस्य युवनाश्वस्तु श्रावस्तस्य प्रजापतिः । जज्ञे श्रावस्तकः प्राज्ञः श्रावस्ती येन निर्मिता । श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः

इंद्रापासून युवनाश्व झाला; श्रावस्तापासून प्रजापती उत्पन्न झाला. पुढे प्राज्ञ श्रावस्तक जन्मला—ज्याने श्रावस्ती नगरी वसविली. आणि श्रावस्ताचा महायशस्वी दायाद बृहदश्व होता.

Verse 9

युवनाश्वस्सुतस्तस्य कुवलाश्वश्च तत्सुतः । स हि धुंधुवधाद्भूतो धुंधुमारो नृपोत्तमः

त्याचा पुत्र युवनाश्व, आणि युवनाश्वाचा पुत्र कुवलाश्व. धुंधूचा वध केल्यामुळे तो श्रेष्ठ राजा ‘धुंधुमार’ या नावाने प्रसिद्ध झाला।

Verse 10

कुवलाश्वस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् । बभूवात्र पिता राज्ये कुवलाश्वं न्ययोजयत्

कुवलाश्वाचे शंभर पुत्र होते; ते सर्व उत्तम धनुर्धर होते. त्या राज्यात त्याच्या पित्याने कुवलाश्वाला राजपदावर नेमले.

Verse 11

पुत्रसंक्रामितश्रीको वनं राजा समाविशत् । तमुत्तंकोऽथ राजर्षि प्रयांतं प्रत्यवारयत्

राजलक्ष्मी व राज्यभार पुत्राकडे सोपवून राजा वनात गेला. तेव्हा राजर्षी उत्तंकाने निघालेल्या राजाला थांबविले.

Verse 12

उत्तंक उवाच । भवता रक्षणं कार्यं पृथिव्या धर्मतः शृणु । त्वया हि पृथिवी राजन्रक्ष्यमाणा महात्मना

उत्तंक म्हणाले—हे राजन्, ऐक; धर्माप्रमाणे पृथ्वीचे रक्षण करणे हे तुझे कर्तव्य आहे. हे राजा, महात्मा तुझ्या रक्षणानेच पृथ्वी खरोखर सुरक्षित राहते.

Verse 13

भविष्यति निरुद्विग्ना नारण्यं गंतुमर्हसि । ममाश्रमसमीपे तु हिमेषु मरुधन्वसु

तू निश्चिंत राहशील; अरण्यात जाण्यास तू योग्य आहेस. माझ्या आश्रमाजवळ, हिमप्रदेशात व वाऱ्याने झोडपलेल्या भूमीत तू शांततेने निवास करशील.

Verse 14

समुद्रवालुकापूर्णो दानवो बलदर्पितः । देवतानामवध्यो हि महाकायो महाबलः

समुद्राच्या वाळूने जणू भरलेला तो दानव बलाच्या दर्पाने उन्मत्त होता। देवांना तो अवध्य—महाकाय व महाबलवान होता.

Verse 15

अंतर्भूभिगतस्तत्र वालुकांतर्हितः स्थितः । राक्षसस्य मधोः पुत्रो धुंधुनामा सुदारुणः

तेथे तो भूमिगत गेला आणि वाळूत लपून राहिला। राक्षस मधूचा पुत्र, धुंधु नावाचा, अत्यंत भयंकर होता.

Verse 16

शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् । संवत्सरस्य पर्यन्ते स निश्वासं विमुंचति

लोकविनाशासाठी तो दारुण तपात लीन होऊन पडून असतो। वर्षाच्या शेवटी तो आपला श्वास बाहेर सोडतो.

Verse 17

यदा तदा भूश्चलति सशैलवनकानना । सविस्फुलिंगं सांगारं सधूममपि वारुणम्

त्याच क्षणी पर्वत, वन व उपवनांसह पृथ्वी थरथरते. जललोकही अस्वस्थ होतो—चिंगाऱ्या, धगधगते अंगार व धूर यांसह.

Verse 18

तेन रायन्न शक्नोमि तस्मिंस्स्थातुं स्व आश्रमे । तं वारय महाबाहो लोकानां हितकाम्यया

त्याच्यामुळे, हे राजन्, मी माझ्या आश्रमात राहू शकत नाही. म्हणून, हे महाबाहो, लोकहिताच्या इच्छेने त्याला आवर घाल.

Verse 19

लोकास्स्वस्था भवंत्वद्य तस्मिन्विनिहते त्वया । त्वं हि तस्य वधायैव समर्थः पृथवीपते

आज तुझ्या हातून त्याचा वध झाल्यावर सर्व लोक स्वस्थ व शांत होवोत। हे पृथ्वीपते, त्याचा वध करण्यास खरोखर तूच समर्थ आहेस.

Verse 20

विष्णुना च वरो दत्तो महान्पूर्व युगेऽनघ । तेजसा स्वेन ते विष्णुस्तेज आप्याययिष्यति

हे निष्पाप, पूर्व युगात विष्णूंनी तुला महान वर दिला होता; आणि तोच विष्णु आपल्या दिव्य तेजाने तुझे तेज पुष्ट व वाढवील.

Verse 21

पालने हि महाधर्मः प्रजानामिह दृश्यते । न तथा दृश्यतेऽरण्ये मा तेऽभूद्बुद्धिरीदृशी

प्रजांचे पालन व संरक्षण यातच येथे महाधर्म दिसतो; वनात तसा धर्म दिसत नाही. म्हणून तुझ्या मनात अशी बुद्धी येऊ नये.

Verse 22

ईदृशो नहि राजेन्द्र क्वचिद्धर्मः प्रविद्यते । प्रजानां पालने यादृक् पुरा राजर्षिभिः कृतः

हे राजेंद्र! प्रजांचे पालन-पोषण करताना प्राचीन राजर्षींनी जसा धर्म आचरिला, तसा धर्म कुठेही आढळत नाही।

Verse 23

स एवमुक्तो राजर्षिरुत्तंकेन महात्मना । कुवलाश्वः सुतं प्रादात्तस्मै धुन्धुनिवारणे

महात्मा उत्तंकाने असे सांगितल्यावर राजर्षी कुवलाश्वाने धुन्धूचा नाश करण्यासाठी त्याला आपला पुत्र अर्पण केला।

Verse 24

भगवन्न्यस्तशस्त्रोहमयं तु तनयो मम । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः

हे भगवन्, मी शस्त्र ठेवून दिली आहेत। हे द्विजश्रेष्ठ, माझा हा पुत्र निःसंशय धुन्धुमार होईल।

Verse 25

इत्युक्त्वा पुत्रमादिश्य ययौ स तपसे नृपः । कुवलाश्वश्च सोत्तङ्को ययौ धुन्धुविनिग्रहे

असे बोलून पुत्राला आज्ञा देऊन तो राजा तपश्चर्येस निघून गेला। आणि कुवलाश्व ऋषी उत्तंकासह धुन्धूचा निग्रह करण्यास प्रस्थान केला।

Verse 26

तमाविशत्तदा विष्णुर्भगवांस्तेजसा प्रभुः । उत्तंकस्य नियोगाद्वै लोकानां हितकाम्यया

तेव्हा भगवान विष्णू प्रभू आपल्या दिव्य तेजाने त्याच्यात प्रविष्ट झाले—उत्तंकाच्या आज्ञेने, लोकांच्या हितासाठी।

Verse 27

तस्मिन्प्रयाते दुर्द्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत् । एष श्रीमान्नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति

तो अजेय तो निघून गेल्यावर स्वर्गात महान घोष झाला—“हा श्रीमान राजपुत्र धुन्धुमार म्हणून प्रसिद्ध होईल.”

Verse 28

दिव्यैर्माल्यैश्च तं देवास्समंतात्समवारयन् । प्रशंसां चक्रिरे तस्य जय जीवेति वादिनः

देवांनी दिव्य माळांनी त्याला सर्व बाजूंनी वेढले आणि स्तुती करून म्हणाले—“जय! दीर्घायुष्य लाभो!”

Verse 29

स गत्वा जयतां श्रेष्ठस्तनयैस्सह पार्थिवः । समुद्रं खनयामास वालुकार्णवमध्यतः

मग तो तो राजा—विजयींमध्ये श्रेष्ठ—पुत्रांसह तेथे गेला आणि वाळूच्या महासागराच्या मध्यातून समुद्र खणून काढू लागला।

Verse 30

नारायणस्य विप्रर्षेस्तेजसाप्यायितस्तु सः । बभूव सुमहातेजा भूयो बलसमन्वितः

हे विप्रर्षी! नारायणाच्या तेजाने पोसला व बळकट झालेला तो अत्यंत तेजस्वी झाला आणि पुन्हा अधिक बळाने युक्त झाला।

Verse 31

तस्य पुत्रैः खनद्भिस्तु वालुकांतर्गतस्तु सः । धुन्धुरासादितो ब्रह्मन्दिशमाश्रित्य पश्चि माम्

त्याचे पुत्र खोदत असता तो वाळूतच गाडला गेला. मग धुन्धुने त्रस्त करून, हे ब्रह्मन्, तो पश्चिम दिशेकडे वळून शरण गेला।

Verse 32

मुखजेनाग्निना क्रोधाल्लोकान्संवर्तयन्निव । वारि सुस्राव वेगेन विधोः कधिरिवोदये

क्रोधाने मुखातून निघालेली अग्नी जणू लोकांचा संहार करीत होती; तेव्हा वेगाने पाणी उसळून वाहू लागले, जसे सृष्टीच्या उदयकाळी विधात्याकडून प्रवाह निघावा।

Verse 33

ततोऽनलैरभिहतं दग्धं पुत्रशतं हि तत् । त्रय एवावशिष्टाश्च तेषु मध्ये मुनीश्वर

मग अग्नीने आघात होऊन ते शंभर पुत्र जळून गेले; त्यांपैकी केवळ तिघेच उरले, हे मुनीश्वर।

Verse 34

ततस्स राजा विप्रेन्द्र राक्षसं तं महाबलम् । आससाद महातेजा धुन्धुं विप्रविनाशनम्

त्यानंतर, हे विप्रश्रेष्ठ, महातेजस्वी राजा त्या महाबली राक्षस धुन्धु—जो ब्राह्मणांचा विनाशक होता—याला सामोरा जाण्यास पुढे गेला.

Verse 35

तस्य वारिमयं वेगमापीय स नराधिपः । वह्निबाणेन वह्निं तु शमयामास वारिणा

त्या जलमय प्रचंड वेगाला शोषून घेऊन त्या नराधिपाने अग्निबाणाच्या साहाय्याने पाण्यानेच अग्नी शांत केला.

Verse 36

तं निहत्य महाकायं बलेनोदकराक्षसम् । उत्तंकस्येक्षयामास कृतं कर्म नराधिपः

त्या महाकाय जल-राक्षसाला आपल्या बळाने ठार मारून नराधिपाने उत्तंकाला दाखवले की कार्य पूर्ण झाले आहे.

Verse 37

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मनुवंशवर्णनंनाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम भागातील उमासंहितेत ‘मनुवंशवर्णन’ नावाचा सदतीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 38

धर्मे मतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम् । पुत्राणां चाक्षयं लोकं रक्षसा ये तु संहताः

जे राक्षसाकडून मारले जातात, त्यांना धर्मात सतत दृढ मती, स्वर्गात अक्षय निवास, आणि त्यांच्या पुत्रांनाही अक्षय लोक प्राप्त होतो।

Verse 39

तस्य पुत्रास्त्रयश्शिष्टाः दृढाश्वः श्रेष्ठ उच्यते । हंसाश्वकपिलाश्वौ च कुमारौ तत्कनीयसौ

त्याचे तीन पुत्र उरले; त्यांत दृढाश्व श्रेष्ठ म्हणतात, आणि हंसाश्व व कपिलाश्व हे त्याचे दोन कनिष्ठ कुमार होते।

Verse 40

धौंधुमारिर्दृढाश्वो यो हर्य्यश्वस्तस्य चात्मजः । हर्यश्वस्य निकुंभोभूत्पुत्रो धर्मरतस्सदा

धौंधुमारी हाच दृढाश्व म्हणून ओळखला जाई; तो हर्य्यश्वाचा पुत्र होता। हर्य्यश्वापासून निकुंभ नावाचा पुत्र झाला, जो सदैव धर्मात रत असे।

Verse 41

संहताश्वो निकुंभस्य पुत्रो रणविशारदः । अक्षाश्वश्च कृताश्वश्च संहताश्वसुतोऽभवत

निकुंभाचा पुत्र संहताश्व रणकौशल्याने प्रसिद्ध होता. संहताश्वास अक्षा्श्व व कृताश्व हे दोन पुत्र झाले.

Verse 42

तस्य हैमवती कन्या सतां मान्या वृषद्वती । विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रस्तस्याः प्रसेनजित्

त्याच्यापासून हिमालयवंशातील कन्या वृषद्वती जन्मली; ती सत्पुरुषांना मान्य होती. ती त्रैलोक्यात विख्यात झाली, आणि तिचा पुत्र प्रसेनजित् होता.

Verse 43

लेभे प्रसेनजिद्भार्यां गौरीं नाम पतिव्रताम् । अभिशप्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता

प्रसेनजित्‌ला गौरी नावाची पतिव्रता पत्नी मिळाली. पण पतीच्या शापाने ती बाहुदा नावाची नदी झाली.

Verse 44

तस्य पुत्रो महानासीद्युवनाश्वो महीपतिः । मांधाता युवनाश्वस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

त्याचा पुत्र महान राजा युवनाश्व होता, जो पृथ्वीचा अधिपती होता. युवनाश्वापासून मांधाता जन्मला, जो त्रैलोक्यात प्रसिद्ध होता.

Verse 45

तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिंदुसुता ऽभवत् । पतिव्रता च ज्येष्ठा च भ्रातॄणामयुतं च सः

त्याची पत्नी चैत्ररथी होती, शशबिंदूची कन्या. ती पतिव्रता आणि (पत्नींत) ज्येष्ठ होती. आणि त्याला दहा हजार भाऊ होते.

Verse 46

तस्यामुत्पादयामास मान्धाता द्वौ सुतौ तदा । पुरुकुत्सं च धर्मज्ञं मुचुकुंदं च धार्मिकम्

तिच्यात तेव्हा राजा मान्धात्याने दोन पुत्र उत्पन्न केले—धर्मज्ञ पुरुकुत्स आणि धर्मनिष्ठ मुचुकुंद।

Verse 47

पुरुकुत्ससुतस्त्वासीद्विद्वांस्त्रय्यारुणिः कविः । तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारोऽभून्महाबली

पुरुकुत्साचा पुत्र त्रय्यारुणि हा विद्वान कवी-ऋषी होता. त्याला सत्यव्रत नावाचा महाबली कुमार झाला.

Verse 48

पाणिग्रहणमंत्राणां विघ्रं चक्रे महात्मभिः । येन भार्य्या हृता पूर्वं कृतोद्वाहः परस्य वै

त्याने त्या महात्म्यांच्या द्वारे पाणिग्रहण (विवाह) मंत्रांत विघ्न निर्माण केले—ज्यांनी पूर्वी दुसऱ्याची विधिवत् विवाहिता पत्नी अपहृत केली होती।

Verse 49

बलात्कामाच्च मोहाच्च संहर्षाच्च यदोत्कटात् । जहार कन्यां कामाच्च कस्यचित्पुरवासिनः

बल, काम, मोह आणि तीव्र आवेग यांमुळे प्रेरित होऊन त्याने—वासनेपोटी—एका नगरवासियाची कन्या बलपूर्वक पळवून नेली।

Verse 50

अधर्मसंगिनं तं तु राजा त्रय्यारुणिस्त्यजन् । अपध्वंसेति बहुशोऽवदत्क्रोधसमन्वितः

अधर्मसंगती करणाऱ्या त्या पुरुषाला टाकून देत राजा त्रय्यारुणि क्रोधाने भरून वारंवार म्हणाला—“अपध्वंस! दूर हो!”

Verse 51

पितरं सोऽब्रवीन्मुक्तः क्व गच्छामीति वै तदा । वस श्वपाकनिकटे राजा प्राहेति तं तदा

मग मुक्त झाल्यावर तो पित्याला म्हणाला—“आता मी कुठे जाऊ?” तेव्हा राजाने त्याला सांगितले—“श्वपाक (चांडाळ) यांच्या वस्तीच्या जवळ राहा।”

Verse 52

स हि सत्यव्रतस्तेन श्वपाकवसथांतिके । पित्रा त्यक्तोऽवसद्वीरो धर्मपालेन भूभुजा

तो सत्यव्रतावर स्थिर असा वीर होता; म्हणून पित्याने त्यागल्यावर तो चांडाळांच्या वसाहतीजवळ राहिला, आणि धर्मपाल नावाच्या धर्मनिष्ठ राजाने त्याचे रक्षण केले.

Verse 53

ततस्त्रय्यारुणी राजा विरक्तः पुत्रकर्मणा । स शंकरतपः कर्त्तुं सर्वं त्यक्त्वा वनं ययौ

तेव्हा राजा त्रय्यारुणी पुत्राच्या वर्तनामुळे विरक्त होऊन सर्व काही त्यागून भगवान शंकरांची तपश्चर्या करण्यासाठी वनात गेला।

Verse 54

ततस्तस्य स्व विषये नावर्षत्पाकशासनः । समा द्वादश विप्रर्षे तेनाधर्मेण वै तदा

मग त्या अधर्मामुळे पाकशासन (इंद्र) यांनी आपल्या राज्यात पाऊस पाडला नाही; हे श्रेष्ठ मुनी, तेव्हा बारा वर्षे पर्जन्याभाव झाला।

Verse 55

दारां तस्य तु विषये विश्वामित्रो महातपाः । संत्यज्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः

परंतु त्याच्या पत्नीच्या बाबतीत महातपस्वी विश्वामित्र तिला त्यागून सागरकाठी जाऊन विपुल तपश्चर्या करू लागला।

Verse 56

तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रमौरसम् । शेषस्य भरणार्थाय व्यक्रीणाद्गोशतेन च

तेव्हा त्याच्या पत्नीने मधला आपला औरस पुत्र गळ्यात बांधून, उरलेल्या कुटुंबाच्या पालनासाठी त्याला शंभर गायींना विकले।

Verse 57

तां तु दृष्ट्वा गले बद्धं विक्रीणंती स्वमात्मजम् । महर्षिपुत्रं धर्म्मात्मा मोचयामास तं तदा

तिला स्वतःच्या पुत्राला—गळ्यात बांधून—विकताना पाहून, त्या धर्मात्म्याने तेव्हा तत्क्षणी महर्षिपुत्र त्या बालकास मुक्त केले।

Verse 59

तदारभ्य स पुत्रस्तु विश्वामित्रस्य वै मुनेः । अभवद्गालवो नाम गलबंधान्महातपाः

त्या वेळेपासून मुनि विश्वामित्रांचा तो पुत्र ‘गालव’ या नावाने प्रसिद्ध झाला—गळ्यावरील बंधनामुळे—आणि तो महान तपस्वी होता।

Verse 578

सत्यव्रतो महाबाहुर्भरणं तस्य चाकरोत् । विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थमनुक्रोशार्थमेव च

महाबाहु सत्यव्रताने त्याचे भरणपोषण केले—विश्वामित्राच्या तुष्टीसाठी आणि करुणेपोटीही।