Saṃjñā–Chāyā Upākhyāna: Sūrya-tejas, Substitution, and the Birth of Manu, Yama, and Yamunā

Verse 1

सूत उवाच । विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महाऋषेः । तस्य भार्याऽभवत्संज्ञा त्वाष्ट्री देवी सुरेणुका

सूत म्हणाले—दाक्षायणीमध्ये महर्षी कश्यपांपासून विवस्वान जन्मला. त्याची पत्नी त्वष्ट्याची दिव्य कन्या संज्ञा होती; ती सुरेणुका म्हणून प्रसिद्ध होती.

Verse 2

मुनेऽसहिष्णुना तेन तेजसा दुस्सहेन च । भर्तृरूपेण नातुष्यद्रूप यौवनशालिनी

हे मुने, रूप-यौवनाने उजळलेली ती देवी त्या असह्य, दुर्धर तेजास सहन करू शकली नाही; आणि पतीरूपातही ती तृप्त झाली नाही.

Verse 3

आदित्यस्य हि तद्रूपमसहिष्णुस्तु तेजसः । दह्यमाना तदोद्वेगमकरोद्वरवर्णिनी

आदित्याच्या त्या रूपातील ज्वलंत तेज ती सहन करू शकली नाही. दग्ध होत असता ती सुंदरवर्णा स्त्री तेव्हा व्याकुळ व उद्विग्न झाली.

Verse 4

ऋषेऽस्यां त्रीण्यपत्यानि जनयामास भास्करः । संज्ञायां तु मनुः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः

हे ऋषी, हिच्यामध्ये भास्कराने तीन अपत्ये उत्पन्न केली. आणि संज्ञेत प्रथम श्राद्धदेव प्रजापती मनूचा जन्म झाला.

Verse 5

यमश्च यमुना चैव यमलौ संबभूवतुः । एवं हि त्रीण्यपत्यानि तस्यां जातानि सूर्य्यतः

यम आणि यमुना हे दोघे जुळे म्हणून जन्मले. अशा रीतीने संज्ञेत सूर्यापासून निश्चयाने तीन अपत्ये झाली.

Verse 6

संवर्तुलं तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः । असहंती ततश्छायामात्मनस्साऽ सृजच्छुभाम्

विवस्वानाचे ते प्रचंड तेजस्वी रूप पाहून संज्ञा सहन करू शकली नाही; म्हणून तिने स्वतःपासून शुभ छाया-रूप निर्माण केले.

Verse 7

मायामयी तु सा संज्ञामवोचद्भक्तितश्शुभे । किं करोमीह कार्य्यं ते कथयस्व शुचिस्मिते

तेव्हा मायामयी छाया भक्तिभावाने संज्ञेला म्हणाली—“हे शुभे, इथे मी तुझे कोणते कार्य करू? हे शुचिस्मिते, सांग.”

Verse 8

संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते ममैव भवनं पितुः । त्वयैतद्भवने सत्यं वस्तव्यं निर्विकारतः

संज्ञा म्हणाली—“मी जाते; तुझे कल्याण होवो—माझ्या पित्याच्या घरी. पण हे सत्ये, तू याच भवनात खरोखर निर्विकारपणे राहा.”

Verse 9

इमौ मे बालकौ साधू कन्या चेयं सुमध्यमा । पालनीयाः सुखेनैव मम चेदिच्छसि प्रियम्

हे माझे हे दोन बालक साधू व सुशील आहेत, आणि ही कन्या सुमध्यमा आहे। माझे प्रिय करावयाचे असेल तर यांना कोमलतेने सांभाळ व सुखात ठेव।

Verse 10

छायोवाच । आकेशग्रहणाद्देवि सहिष्येऽहं सुदुष्कृतम् । नाख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्

छाया म्हणाली—हे देवी, तू माझे केस धरून जे घोर दुष्कृत्य केलेस, ते मी सहन करीन। मी तुला माझे मत सांगणार नाही। हे देवी, तुला जसे सुखावेल तसे जा।

Verse 11

सूत उवाच । इत्युक्ता साऽगमद्देवी व्रीडिता सन्निधौ पितुः । पित्रा निर्भर्त्सिता तत्र नियुक्ता सा पुनः पुनः

सूत म्हणाले—असे सांगितल्यावर ती देवी लज्जित होऊन पित्याच्या सन्निधीत गेली. तेथे पित्याने तिला धारेवर धरले आणि पुन्हा पुन्हा त्याच कार्यात नेमले.

Verse 12

अगच्छद्वडवा भूत्वाऽऽच्छाद्यरूपं ततस्त्वकम् । कुरुंस्तदोत्तरान्प्राप्य नृणां मध्ये चचार ह

मग ती वडवा (घोडी) रूप धारण करून, आपले खरे रूप आवरणाने झाकून निघाली. कुरूंच्या देशात व उत्तरेकडील प्रदेशांत पोहोचून ती मनुष्यांमध्ये फिरू लागली.

Verse 13

संज्ञां तां तु रविर्मत्वा छायायां सुसुतं तदा । जनयामास सावर्णिं मनुं वै सविता किल

परंतु सूर्याने छायेला संज्ञा समजून, तिच्यापासून तेव्हा एक उत्तम पुत्र उत्पन्न केला. खरोखर सवित्याने सावर्णि नावाचा मनु जन्मास घातला.

Verse 14

संज्ञाऽनु प्रार्थिता छाया सा स्वपुत्रेऽपि नित्यशः । चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजे सुते

संज्ञेच्या विनंतीने प्रेरित होऊन छायाने दररोज आपल्या स्वतःच्या पुत्रावर अधिक स्नेह केला; पण ज्येष्ठ पुत्रावर तसा स्नेह केला नाही।

Verse 15

अनुजश्चाक्षमस्तत्तु यमस्तं नैव चक्षमे । स सरोषस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य गौरवात्

पण त्याचा धाकटा भाऊ यम ते सहन करू शकला नाही; त्याने ते मुळीच सहन केले नाही। बाल्यामुळे आणि पुढे होणाऱ्या परिणामाला फार महत्त्व दिल्याने तो क्रोधाने भरून गेला।

Verse 16

छायां संतर्जयामास यदा वैवस्वतो यमः । तं शशाप ततः क्रोधाच्छाया तु कलुषीकृता

जेव्हा वैवस्वत यमाने छायेला धमकावले, तेव्हा क्षोभाने कलुषित झालेल्या छायाने क्रोधात त्याला शाप दिला।

Verse 17

चरणः पततामेष तवेति भृशरोषितः । यमस्ततः पितुस्सर्वं प्रांजलिः प्रत्यवेदयत्

अतिशय क्रुद्ध होऊन यम म्हणाला—“हा पाय तुझ्यावर पडो.” त्यानंतर त्याने हात जोडून सर्व वृत्तांत पित्याला निवेदन केला।

Verse 18

भृशं शाप भयोद्विग्नस्संज्ञावाक्यैर्विचेष्टितः । मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै

शापभयाने अत्यंत व्याकुळ होऊन त्याने संकेत व परोक्ष वचनांनी प्रसंग सावरण्याचा प्रयत्न केला। खरेच, मातेनं सर्व पुत्रांवर समान स्नेहाने वागावे।

Verse 19

स्नेहमस्मास्वपाकृत्य कनीयांसं बिभर्ति सा । तस्मान्मयोद्यतः पादस्तद्भवान् क्षंतुमर्हति

आमच्यावरील स्नेह बाजूला ठेवून ती धाकट्याला सांभाळते; म्हणून रागाने माझा पाय उचलला गेला—आपण कृपया हा अपराध क्षमा करावा।

Verse 20

शप्तोहमस्मि देवेश जनन्या तपतांवर । तव प्रसादाच्चरणो न पतेन्मम गोपते

हे देवेश, तपस्व्यांतील श्रेष्ठ अशा जननीने मला शाप दिला आहे; पण हे गोपते, तुझ्या प्रसादाने माझे चरण डगमगू नयेत, मी मार्गावरून पडू नये।

Verse 21

सवितोवाच । असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम् । येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्

सविता म्हणाली—हे पुत्रा, निःसंशय येथे काही महान कारण आहे. धर्म जाणणाऱ्या व सत्य बोलणाऱ्या तुझ्यात क्रोध कोणत्या कारणाने आला?

Verse 22

न शक्यते तन्मिथ्या वै कर्त्तुं मातृवचस्तव । कृमयो मांसमादाय गमिष्यंति महीतले

तुझ्या आईचे वचन खोटे करणे शक्य नाही. कृमी मांस घेऊन पृथ्वीवर फिरतील.

Verse 23

तद्वाक्यं भविता सत्यं त्वं च त्रातौ भविष्यसि । कुरु तात न संदेहं मनश्चाश्वास्य स्वं प्रभो

ते वचन सत्य ठरेल आणि तूही त्राता होशील. हे ताता, कर—संशय करू नकोस. हे प्रभो, आधी आपले मन स्थिर करून धीर दे.

Verse 24

सूत उवाच । इत्युक्त्वा तनयं सूर्यो यमसंज्ञं मुनीश्वर । आदित्यश्चाब्रवीत्तान्त्तु छायां क्रोधसमन्वितः

सूत म्हणाले—हे मुनीश्वर, यम नावाच्या आपल्या पुत्राला असे सांगून, आदित्य सूर्य क्रोधाने भरून छायेला म्हणाला.

Verse 25

सूर्य उवाच । हे प्रिये कुमते चंडि किं त्वयाऽऽचरितं किल । किं तु मेऽभ्यधिकः स्नेह एतदाख्यातुमर्हसि

सूर्य म्हणाला—हे प्रिये, हे कुमती चंडी, तू हे नेमके काय केलेस? पण माझे तुझ्यावर अधिक स्नेह आहे; म्हणून हे मला सांगणे तुला योग्य आहे.

Verse 26

सूत उवाच । सा रवेर्वचनं श्रुत्वा यथा तथ्यं न्यवेदयत् । निर्दग्धा कामरविणा सांत्वयामास वै तदा

सूत म्हणाले—रवीचे वचन ऐकून तिने जे सत्य होते ते तसेच निवेदन केले. मग कामरूपी सूर्याने दग्ध होऊन तिने त्या वेळी त्यास/तिला सांत्वन करून शांत केले.

Verse 27

छायोवाच । तवातितेजसा दग्धा इदं रूपं न शोभते । असहंती च तत्संज्ञा वने वसति शाद्वले

छाया म्हणाली—तुझ्या अतितेजाने दग्ध होऊन हे रूप आता शोभत नाही. ती अवस्था सहन न झाल्याने, त्या नावानेच ओळखली जाणारी ती वनात शाद्वलावर वास करते.

Verse 28

श्लाघ्या योगबलोपेता योगमासाद्य गोपते । अनुकूलस्तु देवेश संदिश्यात्ममयं मतम्

हे गोपते! ती श्लाघ्य व योगबलयुक्त, योगसमाधी प्राप्त करून, अनुकूल असलेल्या देवेशास आत्मतत्त्वमय मत/उपदेश निवेदन करून गेली.

Verse 29

रूपं निवर्तयाम्यद्य तव कांतं करोम्यहम् । सूत उवाच । तच्छ्रुत्वाऽपगतः क्रोधो मार्तण्डस्य विवस्वतः

“आज मी माझे रूप आवरून तुझ्यासाठी ते मनोहर करीन.” सूत म्हणाले—हे ऐकताच विवस्वान् मार्तंडाचा क्रोध निवळला.

Verse 30

भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास वै मुनिः । ततो विभ्राजितं रूप तेजसा संवृतेन च

ते तेज भ्रमणाऱ्या चक्रावर ठेवून मुनींनी ते निश्चयाने छेदून टाकले. तेव्हा एक अत्यंत दीप्तिमान रूप प्रकट झाले; परंतु ते स्वतःच्या तेजानेच आच्छादित व वेढलेले होते.

Verse 31

कृतं कांततरं रूपं त्वष्ट्रा तच्छुशुभे तदा । ततोभियोगमास्थाय स्वां भार्य्यां हि ददर्श ह

तेव्हा त्वष्ट्याने अधिकच कांतिमान असे रूप घडविले, आणि ते त्या वेळी अत्यंत शोभून दिसले. मग तीव्र अभिलाषेने प्रेरित होऊन त्याने आपल्या पत्नीला पाहिले.

Verse 32

अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च । सोऽश्वरूपं समास्थाय गत्वा तां मैथुनेच्छया

तो आपल्या तेजाने व संयमबळाने सर्व प्राण्यांना अजेय होता. त्याने अश्वरूप धारण केले आणि मैथुन-इच्छेने प्रेरित होऊन तिच्याकडे गेला.

Verse 33

मैथुनाय विचेष्टंतीं परपुंसोभिशंकया । मुखतो नासिकायां तु शुक्रं तत् व्यदधान्मुने

हे मुने, मैथुनासाठी चेष्टा करणाऱ्या तिला पाहून, दुसरा पुरुष जवळ येईल या शंकेने त्याने मुखातून नासिकेत शुक्र प्रवाहित केले.

Verse 34

देवौ ततः प्रजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यौ तौ च दस्रौ च स्मृतौ द्वावश्विनावपि

त्यानंतर देवस्वरूप असे दोन अश्विन उत्पन्न झाले, वैद्यांमध्ये श्रेष्ठ. ते नासत्य आणि दस्र म्हणून स्मरणात आहेत—हेच दोघे ‘द्वौ अश्विनौ’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

Verse 35

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मन्वन्तरकीर्तने वैवस्वतवर्णनं नाम पचत्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पाचव्या ‘उमासंहिता’ मध्ये मन्वंतरकीर्तन-प्रकरणात ‘वैवस्वत (मन्वंतर) वर्णन’ नावाचा पस्तीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 36

पत्या तेन गृहं प्रायात्स्वं सती मुदितानना । मुमुदातेऽथ तौ प्रीत्या दंपतो पूर्वतोधिकम्

पतीसह सती आनंदाने उजळलेल्या मुखाने आपल्या घरी परत आली. नंतर ते दिव्य दांपत्य परस्पर प्रीतीने पूर्वीपेक्षा अधिक आनंदित झाले.

Verse 37

यमस्तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः । धर्मेण रंजयामास धर्मराज इमा प्रजाः

त्या कर्मामुळे यमाचे मन अत्यंत व्याकुळ झाले; मग धर्माच्या मार्गाने त्याने या प्रजांना संतुष्ट केले. अशा रीतीने धर्मराजाने धर्मनियमाने लोकांना मार्ग दाखविला.

Verse 38

लेभे स कर्मणा तेन धर्मराजो महाद्युतिः । पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च

त्या कर्मामुळे महाद्युतिमान धर्मराजाने पितृलोकाचे आधिपत्य आणि लोकपालत्वाचे पदही प्राप्त केले.

Verse 39

मनुः प्रजापतिस्त्वासीत्सावर्णिस्स तपोधनः । भाव्यः स कर्मणा तेन मनोस्सावर्णिकेंतरे

सावर्णी हा मनुच होता, प्रजापती व तपाचा निधी होता। त्या कर्मपुण्याच्या बळावर वैवस्वत मनुनंतर येणाऱ्या सावर्णी मन्वंतरात तो पुन्हा मनु होईल।

Verse 40

मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः । यवीयसी तयोर्या तु यमी कन्या यशस्विनी

मेरू पर्वताच्या पाठीवर प्रभू आजही घोर तप करीत आहेत। त्या दोघांची जी कनिष्ठ कन्या, ती यशस्विनी यमी होती।

Verse 41

अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपा वनी । मनुरित्युच्यते लोके सावर्णिरिति चोच्यते

त्यानंतर यमुना ही नद्यांमध्ये श्रेष्ठ व लोकांना पावन करणारी झाली। जगात तिला ‘मनु’ असेही म्हणतात आणि ‘सावर्णी’ असेही संबोधतात।

Verse 42

य इदं जन्म देवानां शृणुयाद्धारयेत्तु वा । आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयात्सुमहद्यशः

जो देवांच्या जन्माचा हा वृत्तान्त ऐकतो किंवा मनात धारण करतो, तो आपत्ती आल्यावर त्या संकटातून मुक्त होतो आणि अत्यंत महान यश प्राप्त करतो।