Aditi’s Progeny and the Twelve Ādityas (Manvantara Genealogy)
या अध्यायात सूत-शौनक संवादात सूत कश्यपाच्या पत्नी—अदिती, दिती, सुरसा, इळा, दनु, सुरभी, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा इत्यादी—यांचा उल्लेख करून पूर्व मन्वंतरांतील त्यांच्या संततीची परंपरा सांगतो. मुख्य केंद्रबिंदू असा की तुषित देव लोककल्याणासाठी एकत्र येऊन अदितीच्या गर्भात प्रवेश करतात व पुढील चक्रात जन्म घेऊन द्वादश आदित्य म्हणून प्रकट होतात. विष्णु, शक्र (इंद्र), अर्यमा, धाता, त्वष्टा, पूषा, विवस्वान, सविता, मित्र, वरुण, अंश आणि भग—या आदित्यांची नावे देऊन त्यांच्या सूर्यतत्त्व, व्यवस्था, सार्वभौमत्व व समृद्धिरक्षणाच्या कार्याशी जोडले आहे. पुढे सोमाच्या सत्तावीस पत्नी व त्यांच्या तेजस्वी संततीचेही वर्णन येते, ज्यातून नक्षत्र-कालगणनेचा विस्तार होतो. मन्वंतरचक्रात नाम-रूप बदलले तरी दैवी कार्यांची सातत्यपूर्ण व्यवस्था कशी टिकते, हे पुराणोक्त रीतीने दर्शविले आहे।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अदितिर्दितिश्च सुरसारिष्टेला दनुरेव च । सुरभिर्विनता चेला ताम्रा क्रोधवशा तथा
सूत म्हणाले—अदिती व दिती; सुरसा, अरिष्टा, इला व दनु; सुरभी, विनता, चेला, ताम्रा तसेच क्रोधवशा—या क्रमाने।
Verse 2
कदूर्मुनिश्च विप्रेन्द्र तास्वपत्यानि मे शृणु । पूर्वमन्वंतरे श्रेष्ठे द्वादशासन्सुरोत्तमाः
हे विप्रेंद्र कदूर्मुनी, त्या (पत्नीं)पासून झालेल्या संततीविषयी माझ्याकडून ऐक. श्रेष्ठ पूर्व मन्वंतरात बारा देवोत्तम होते।
Verse 3
तुषिता नाम तेऽन्योन्यमूचुर्वैवस्वतेंतरे । उपस्थिते सुयशसश्चाक्षुषस्यांतरे मनोः
मग तुषित नावाचे देव परस्पर म्हणाले—“वैवस्वत मन्वंतरात, चाक्षुष मन्वंतरातील सुयशस्वी मनु उपस्थित झाल्यावर (सभेत)…।”
Verse 4
हिताय सर्वलोकानां समागम्य परस्परम् । आगच्छतस्तु तानूचुरदितिं च प्रविश्य वै
सर्व लोकांच्या हितासाठी ते परस्पर एकत्र येऊन सल्लामसलत करू लागले। मग निघताना ते माता अदितीत प्रविष्ट होऊन तिला म्हणाले।
Verse 5
मन्वंतरे प्रसूयामस्सतां श्रेयो भविष्यति । एवमुक्तास्तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः
ते म्हणाले—“आगामी मन्वंतरात आम्ही जन्म घेऊ; त्यामुळे सत्पुरुषांचे कल्याण होईल।” असे सांगितल्यावर चाक्षुष मनूच्या मन्वंतरात ते सर्व तसेच निश्चय करू लागले।
Verse 6
मारीचात्कश्यपाज्जातास्तेऽदित्यां दक्षकन्यया । तत्र विष्णुश्च शक्रश्च जज्ञाते पुनरेव हि
मारीचिपासून कश्यप जन्मला; आणि कश्यपापासून, दक्षकन्या अदितीच्या द्वारा, ते दिव्य देव जन्मले. त्याच वंशात विष्णू व शक्र (इंद्र)ही पुन्हा जन्मले.
Verse 7
अर्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा तथैव च । विवस्वान्सविता चैव मित्रावरुण एव च
अर्यमा, धाता, त्वष्टा, पूषा, विवस्वान, सविता तसेच मित्र व वरुण—हे सर्व या पवित्र आख्यानात देव-प्रादुर्भाव म्हणून कीर्तिले आहेत.
Verse 8
अंशो भगश्चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः । पूर्वमासन्ये तुषितास्सुराः
अंश, भग आणि अतितेजा—हेही द्वादश आदित्यांमध्ये स्मरणात आहेत. पूर्वकाळी तुषित नावाचे देवही होते.
Verse 9
पुरैव तस्यांतरे तु आदित्या द्वादश स्मृताः । इति प्रोक्तानि क्रमशोऽदित्यपत्यानि शौनक
हे शौनक, त्या वृत्तांतात पूर्वीच आदित्य बारा आहेत असे स्मरण केले आहे; म्हणून अदितीचे पुत्र क्रमाने सांगितले आहेत.
Verse 10
सप्तविंशति याः प्रोक्तास्सोमपत्न्योऽथ सुव्रताः । तासामपत्यान्यभवन्दीप्तयोऽमिततेजसः
सोमाच्या सांगितलेल्या सत्तावीस सुव्रता पत्नींपासून संतती उत्पन्न झाली—तेजस्वी व अमाप तेजाने युक्त।
Verse 11
अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश । बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्रो यास्सुताः स्मृताः
येथे अरिष्टनेमि यांच्या पत्न्यांची सोळा संतती सांगितली आहे. तसेच विद्वान् बहुपुत्र यांच्या चार कन्या परंपरेत स्मरण केल्या जातात.
Verse 12
कृशाश्वस्य तु देवर्षे देवप्रहरणाः स्मृताः । भार्म्यायामर्चिषि मुने धूम्रकेशस्तथैव च
हे देवर्षि कृशाश्व! ही देवप्रहरणे—दिव्य आयुधे—म्हणून स्मरणात आहेत. आणि हे मुने, भार्म्या, अर्चिषि तसेच धूम्रकेश या नावांनीही तीच प्रसिद्ध आहेत.
Verse 13
स्वधा सती च द्वे पत्न्यौ स्वधा ज्येष्ठा सती परा । स्वधासूत पितॄन्वेदमथर्वाङ्गिरसं सती
स्वधा आणि सती या त्याच्या दोन पत्नी—स्वधा ज्येष्ठ, सती दुसरी. स्वधेतून पितृदेव उत्पन्न झाले आणि सतीतून अथर्वाङ्गिरस वेद (अथर्व परंपरा) प्रकट झाली.
Verse 14
एते युगसहस्रांते जायंते पुनरेव हि । सर्वदेवनिकायाश्च त्रयस्त्रिंशत्तु कामजाः
हजार युगांच्या शेवटी हे सर्व पुन्हा निश्चयाने जन्म घेतात. आणि सर्व देवगण—म्हणजे तेहतीस—काम (इच्छा) पासून उत्पन्न झाले असे म्हटले आहे.
Verse 15
यथा सूर्य्यस्य नित्यं हि उदयास्तमयाविह । एवं देवानिकास्ते च संभवंति युगेयुगे
जसा सूर्याचा नित्य उदय व अस्त होतो, तसाच देवसमूहही युगोयुग प्रकट होतो आणि लय पावतो।
Verse 16
दित्यां बभूवतुः पुत्रौ कश्यपादिति नः श्रुतम् । हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षश्च वीर्यवान्
आम्ही ऐकले आहे की दितीपासून कश्यपांद्वारे दोन पुत्र झाले—हिरण्यकशिपु आणि पराक्रमी हिरण्याक्ष।
Verse 17
सिंहिका ह्यभवत्कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः । हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः प्रथितौजसः
सिंहिका नावाची कन्या झाली; ती विप्रचित्तीची पत्नी (परिग्रह) झाली. आणि हिरण्यकशिपूचे चार पुत्र होते, जे तेज-पराक्रमाने प्रसिद्ध होते.
Verse 18
अनुह्रादश्च ह्रादश्च संह्रादश्चैव वीर्यवान् । प्रह्रादश्चानुजस्तत्र विष्णुभक्तिविचारधीः
त्या वंशात अनुह्राद, ह्राद आणि संह्राद हे तिघेही पराक्रमी होते; आणि तेथे धाकटा प्रह्रादही होता, ज्याची बुद्धी भगवान् विष्णूच्या भक्तिविचारात रत होती।
Verse 19
अनुह्रादस्य सूर्यायां पुलोमा महिषस्तथा । ह्रादस्य धमनिर्भार्यासूत वातापिमिल्वलम्
अनुह्रादाची पत्नी सूर्याया हिच्यापासून पुलोमाने महिषाला जन्म दिला; आणि ह्रादाची पत्नी धमनी हिने वातापि व इल्वल यांना प्रसविले।
Verse 20
संह्रादस्य कृतिर्भार्यासूतः पंचजनं ततः । विरोचनस्तु प्राह्रादिर्देव्यास्तस्याभवद्बलिः
संह्रादाची पत्नी कृति हिने तेव्हा पंचजनाला जन्म दिला; आणि प्रह्रादापासून उत्पन्न विरोचनाची पत्नी देवी होती, तिच्यापासून बलि जन्मला।
Verse 21
बलेः पुत्रशतं त्वासीदशनायां मुनीश्वर । बलिरासीन्महाशैवः शिवभक्तिपरायणः
हे मुनीश्वर! अशनेपासून बलीचे शंभर पुत्र होते. बली स्वतः महाशैव होता—शिवभक्तीत पूर्णतः परायण.
Verse 22
दानशील उदारश्च पुण्यकीर्ति तपाः स्मृतः । तत्पुत्रो बाणनामा यत्सोऽषि शैववरस्सुधीः । यस्संतोष्य शिवं सम्यग्गाणपत्यमवाप ह
तो ‘तपाः’ म्हणून प्रसिद्ध होता—दानशील, उदार आणि पुण्यकीर्ती. त्याचा पुत्र ‘बाण’ नावाचा; तोही श्रेष्ठ शैव व सुधी होता. ज्याने शिवांना सम्यक् संतुष्ट करून गणपत्य (शिवगणांचा नायकपद) प्राप्त केले.
Verse 23
सा कथा श्रुतपूर्वा ते बाणस्य हि महात्मनः । कृष्णं यस्समरे वीरस्सुप्रसन्नं चकार ह
त्या महात्मा बाणाची ती कथा तुला पूर्वी ऐकलेली आहे काय—ज्या वीराने रणात कृष्णाला अत्यंत प्रसन्न केले?
Verse 24
हिरण्याक्षसुताः पंच पंडितास्तु महाबलाः । कुकुरः शकुनिश्चैव भूतसंतापनस्तथा
हिरण्याक्षाचे पाच पुत्र होते—पंडित व महाबलवान—कुकुर, शकुनी आणि भूतसंतापन इत्यादी।
Verse 25
महानादश्च विक्रांतः कालनाभस्तथैव च । इत्युक्ता दितिपुत्राश्च दनोः पुत्रान्मुने शृणु
महानाद, विक्रांत आणि कालनाभ—हे दितीचे पुत्र म्हणून सांगितले. आता, हे मुने, दनूचे पुत्र ऐक.
Verse 26
अभवन्दनुपुत्राश्च शतं तीव्रपराक्रमाः । अयोमुखश्शंबरश्च कपोलो वामनस्तथा
दनूचेही शंभर पुत्र होते, ज्यांचा पराक्रम तीव्र होता—अयोमुख, शंबर, कपोल आणि वामन इत्यादी।
Verse 27
वैश्वानरः पुलोमा च विद्रावणमहाशिरौ । स्वर्भानुर्वृषपर्वा च विप्रचित्तिश्च वीर्यवान्
तसेच वैश्वानर, पुलोमा, विद्रावण, महाशिर, स्वर्भानु, वृषपर्वा आणि वीर्यवान विप्रचित्ती होते।
Verse 28
एते सर्वे दनोः पुत्राः कश्यपादनुजज्ञिरे । एषां पुत्राञ्च्छृणु मुने प्रसंगाद्वच्मि तेऽनघ
हे सर्व दनूचे पुत्र कश्यपापासून जन्मले. हे निष्पाप मुने, यांचे पुत्र ऐक; प्रसंगानुसार मी तुला सांगीन।
Verse 29
स्वभार्नोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची सुता । उपदानवी हयशिरा शर्म्मिष्ठा वार्षपर्वणी
स्वभानूपासून कन्या प्रभा उत्पन्न झाली; पुलोमनापासून त्याची कन्या शची झाली। उपदानवीपासून हयशीरा जन्मली; तसेच वृषपर्वणाची कन्या शर्मिष्ठा (जन्मली)।
Verse 30
पुलोमा पुलोमिका चैव वैश्वानरसुते उभे । बह्वपत्ये महावीर्य्ये मारीचेस्तु परिग्रहः
वैश्वानराच्या दोन कन्या—पुलोमा व पुलोमिका—बहुसंतानवती व महावीर्यशालिनी होत्या; त्या मरीचीच्या पत्नी झाल्या।
Verse 31
तयोः पुत्रसहस्राणि षष्टिर्दानवनन्दनाः । मरीचिर्जनयामास महता तपसान्वितः
महान तपाने युक्त मरीचिने त्यांच्यासाठी दानवकुलातील श्रेष्ठ असे साठ हजार पुत्र उत्पन्न केले।
Verse 32
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्या मुमासंहितायां कश्यपवंशवर्णनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम भागातील उमासंहितेत ‘कश्यपवंशवर्णन’ नावाचा बत्तीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 33
पितामहप्रसादेन ये हताः सव्यसाचिना । सिंहिकायामथोत्पन्ना विप्रचित्तेस्सुतास्तथा
पितामह (ब्रह्मा) यांच्या कृपेने जे सव्यसाची (अर्जुन) कडून मारले गेले होते, ते पुन्हा सिंहिकेपासून उत्पन्न झाले; तसेच विप्रचित्तीचे पुत्रही झाले।
Verse 34
दैत्यदानवसंयोगाज्जातास्तीव्रपराक्रमाः । सैंहिकेया इति ख्यातास्त्रयोदश महाबलाः
दैत्य व दानव यांच्या संयोगातून अत्यंत पराक्रमी, महाबली असे तेरा वीर उत्पन्न झाले. ते ‘सैंहिकेय’ या नावाने प्रसिद्ध झाले.
Verse 35
राहुः शल्यो सुबलिनो बलश्चैव महाबलः । वातापिर्नमुचिश्चैवाथेल्वलः स्वसृपस्तथा
राहू, शल्य, सुबली, बल व महाबल; वातापी व नमुची; तसेच पुढे एल्वल आणि स्वसृप—हे सर्व येथे गणले आहेत.
Verse 36
अजिको नरकश्चैव कालनाभस्तथैव च । शरमाणश्शरकल्पश्च एते वंशविवर्द्धनाः
अजिक, नरक, कालनाभ, शरमाण आणि शरकल्प—हेच वंशवर्धक, कुलवृद्धी करणारे होते.
Verse 37
एषां पुत्राश्च पौत्राश्च दनुवंशविवर्द्धनाः । बहवश्च समुद्भूता विस्तरत्वान्न वर्णिताः
यांचे पुत्र व पौत्र दनुवंश वाढविणारे झाले. ते फार मोठ्या संख्येने उत्पन्न झाले; विस्तार वाढेल म्हणून त्यांचे वर्णन केलेले नाही.
Verse 38
संह्रादस्य तु दैतेया निवातकवचाः कुले । उत्पन्ना मरुतस्तस्मिंस्तपसा भावितात्मनः
संह्रादापासूनच दैत्यकुळात निवातकवच उत्पन्न झाले। आणि तपाने भावित अंतःकरण असलेल्या त्या तपस्व्यापासून मरुतगण प्रकट झाले॥
Verse 39
षण्मुखाद्या महासत्त्वास्ताम्रायाः परिकीर्तिताः । काकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी च शुकी तथा
षण्मुख इत्यादी महासत्त्व ताम्राचे संतती म्हणून सांगितले आहेत—काकी, श्येनी, भासी, सुग्रीवी आणि शुकीही॥
Verse 40
गृद्ध्रिकाश्वी ह्युलूकी च ताम्रा कन्याः प्रकीर्तिताः । काकी काकानजनयदुलूकी प्रत्युलूककान्
गृद्ध्रिकाश्वी, उलूकी आणि ताम्रा या तिच्या कन्या म्हणून कीर्तित आहेत। काकीने कावळ्यांना जन्म दिला आणि उलूकीने प्रत्युलूक (उल्लूंची एक जात) उत्पन्न केली।
Verse 41
श्येनी श्येनांस्तथा भासी भासा न्गृद्धी तु गृध्रकान् । शुकी शुकानजनयत्सुग्रीवी शुभपक्षिणः
श्येनीने श्येन (बाज) उत्पन्न केले; तसेच भासीने भास पक्षी उत्पन्न केले; गृद्धीने गिधाडांना जन्म दिला। शुकीने पोपटांना आणि सुग्रीवीने शुभपंखी पक्ष्यांना जन्म दिला।
Verse 42
अश्वानुष्ट्रान्गर्दभांश्च ताम्रा च कश्यपप्रिया । जनयामास चेत्येवं ताम्रावंशाः प्रकीर्तिताः
कश्यपप्रिया ताम्राने घोडे, उंट आणि गाढवे उत्पन्न केली। अशा प्रकारे ताम्रापासून उत्पन्न वंशांची कीर्ती सांगितली आहे।
Verse 43
विनतायाश्च पुत्रौ द्वावरुणो गरुडस्तथा । सुपर्णः पततां श्रेष्ठो नारुणस्स्वेन कर्मणा
विनतेचे दोन पुत्र—अरुण आणि गरुड. सुपर्ण नावाने प्रसिद्ध गरुड उडणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे; आणि अरुण आपल्या नियत कर्माने, सूर्याचा सारथी म्हणून, विख्यात आहे.
Verse 44
सुरसायास्सहस्रं तु सर्पाणाममितौजसाम् । अनेकशिरसां तेषां खेचराणां महात्मनाम्
सुरसेचे एक सहस्र सर्प होते, ज्यांचे तेज अपरिमित होते. ते महात्मे, आकाशात विचरणारे, आणि त्यांपैकी अनेक शिरांचे (अनेक फण्यांचे) होते.
Verse 45
येषां प्रधाना राजानः शेषवासुकितक्षकाः । ऐरावतो महापद्मः कंबलाश्वतरावुभौ
त्यांतील प्रधान नागराज शेष, वासुकि व तक्षक; तसेच ऐरावत, महापद्म आणि कंबल व अश्वतर हे दोघेही आहेत.
Verse 46
ऐलापुत्रस्तथा पद्मः कर्कोटकधनंजयौ । महानीलमहाकर्णौ धृतराष्ट्रो बलाहकः
ऐलापुत्र व पद्म; कर्कोटक व धनंजय; महानील व महाकर्ण; तसेच धृतराष्ट्र व बलाहक—हे प्रसिद्ध नाग आहेत.
Verse 47
कुहरः पुष्पदन्तश्च दुर्मुखास्सुमुखस्तथा । बहुशः खररोमा च पाणिरित्येवमादयः
कुहर, पुष्पदंत, दुर्मुख व सुमुख; तसेच बहुश, खररोमा व पाणि—इत्यादी (इतरही) आहेत.
Verse 48
गणाः क्रोधवशायाश्च तस्यास्सर्वे च दंष्ट्रिणः । अंडजाः पक्षिणोऽब्जाश्च वराह्याः पशवो मताः
तिचे सर्व गण क्रोधाच्या अधीन होते आणि सर्व दंष्ट्रायुक्त होते. ते वराहीचे पशु मानले गेले—अंडज, पक्षी आणि जलोत्पन्नही.
Verse 49
अनायुषायाः पुत्राश्च पंचाशच्च महाबलाः । अभवन्बलवृक्षौ च विक्षरोऽथ बृहंस्तथा
अनायुषेपासून पन्नास पुत्र झाले; ते सर्व अत्यंत महाबली होते. त्यांमध्ये बलवृक्ष, विक्षर आणि बृहंस हे विशेष प्रसिद्ध होते.
Verse 50
शशांस्तु जनयामास सुररभिर्महिषांस्तथा । इला वृक्षांल्लता वल्लीस्तृणजातीस्तु सर्वशः
सुरभीने ससे आणि तसेच म्हशी उत्पन्न केल्या. इलेपासून वृक्ष, लता-वल्ली आणि सर्व प्रकारची तृणजाती सर्वत्र उत्पन्न झाली.
Verse 51
खशा तु यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा । अरिष्टासूत सर्पांश्च प्रभावैर्मानवोत्तमान्
खश, यक्ष-राक्षस, मुनि व अप्सरा तसेच अरिष्टेपासून उत्पन्न सर्प—हे सर्व आपल्या-आपल्या प्रभावाने मानवांमध्ये उत्तम ठरले.
Verse 52
एते कश्यपदायादाः कीर्तितास्ते मुनीश्वर । येषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः
हे मुनीश्वर! कश्यपाचे हे वंशज तुला यथाविधी सांगितले आहेत—ज्यांचे पुत्र व पौत्र शेकडो, किंबहुना हजारो आहेत.
Frequently Asked Questions
The chapter argues through narrative genealogy that divine offices persist across manvantara cycles: the Tuṣitas convene for lokahita, enter Aditi, and are reborn as the twelve Ādityas—linking cosmic administration to cyclical rebirth rather than one-time creation.
Genealogy functions as a symbolic map of cosmic law: Aditi represents an ordering matrix for devas, the Ādityas signify solar governance (ṛta/dharma, sovereignty, prosperity), and the Soma-wives gesture to calendrical/astral structuring—time itself as a theological instrument.
No distinct Śiva/Umā form is foregrounded in the sampled verses; the chapter is primarily cosmological and genealogical. Its Śaiva contribution is contextual: it embeds pan-Indic deities (e.g., Viṣṇu, Indra, Ādityas) within the Śiva Purāṇa’s larger Śaiva interpretive frame.