सृष्टिविस्तारप्रश्नः (Sṛṣṭi-vistāra-praśnaḥ) — The Detailed Inquiry into Creation

Verse 1

शौनक उवाच । देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । सृष्टिं तु विस्तरेणेमां सूतपुत्र वदाशु मे

शौनक म्हणाले—हे सूतपुत्रा! देव, दानव, गंधर्व, नाग आणि राक्षस यांची ही सृष्टी मला लवकर व सविस्तर सांग।

Verse 2

सूत उवाच । यदा न ववृधे सा तु वीरणस्य प्रजापतिः । सुतां सुतपसा युक्तामाह्वयत्सर्गकारणात्

सूत म्हणाले—जेव्हा ती पुढे वाढली नाही, तेव्हा सृष्टीच्या प्रवाहासाठी कारण म्हणून प्रजापती वीरणाने उत्तम तपाने युक्त आपल्या कन्येला बोलावले।

Verse 3

स मैथुनेन धर्मेण ससर्ज विविधाः प्रजाः । ताः शृणु त्वं महाप्राज्ञ कथयामि समासतः

त्याने विधिपूर्वक मैथुन-धर्माने विविध प्रकारच्या प्रजा निर्माण केल्या। हे महाप्राज्ञा, ऐक—मी त्यांचे संक्षेपाने वर्णन करतो।

Verse 4

तस्यां पुत्रसहस्राणि वीरिण्यां पंच वीर्यवान् । आश्रित्य जनयामास दक्ष एव प्रजापतिः

त्या वीरिणीत प्रजापती दक्षाने तिचा आश्रय घेऊन हजारो पुत्र आणि आणखी पाच महाबलवान पुत्र उत्पन्न केले.

Verse 5

एतान्सृष्टांस्तु तान्दृष्ट्वा नारदः प्राह वै मुनिः । सर्वं स तु समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः

सृष्टीत झालेले ते सर्व पाहून मुनि नारद बोलले. परमेेष्ठी (ब्रह्मा) पासून सर्वथा उत्पन्न झालेल्या नारदांनीच त्यांना संबोधिले.

Verse 6

श्रुतवान्वा कश्यपाद्वै पुंसां सृष्टिर्भविष्यति । दक्षस्येव दुहितृषु तस्मात्तानब्रवीत्तु सः

“किंवा कश्यपापासूनच मनुष्यसृष्टी होईल, जशी दक्षाच्या कन्यांद्वारे झाली होती।” म्हणून त्याने त्यांना तदनुसार सांगितले।

Verse 7

अजानतः कथं सृष्टिं बालिशा वै करिष्यथ । दिशं कांचिदजानंतस्तस्माद्विज्ञाय तां भुवम्

अरे बालिशांनो, अज्ञानात राहून तुम्ही सृष्टी कशी कराल? दिशा सुद्धा न कळता, आधी या जगाची व्यवस्था जाणून घ्या, मग कृती करा।

Verse 8

इत्युक्ताः प्रययुस्सर्वे आशां विज्ञातुमोजसा । तदंतं न हि संप्राप्य न निवृत्ताः पितुर्गृहम्

असे सांगितल्यावर ते सर्व त्या दिशेचा अंत जाणण्यासाठी उत्साहाने निघाले. पण शेवट गाठू न शकल्याने ते पित्याच्या घरी परतले नाहीत.

Verse 9

तज्ज्ञात्वा जनयामास पुनः पंचशतान्सुतान् । तानुवाच पुनस्सोऽपि नारदस्सर्वदर्शनः

ते जाणून त्याने पुन्हा पाचशे पुत्र उत्पन्न केले। मग सर्वदर्शन-निपुण नारदांनीही त्यांना पुन्हा संबोधिले।

Verse 10

नारद उवाच । भुवो मानमजानंतः कथं सृष्टिं करिष्यथ । सर्वे हि बालिशाः किं हि सृष्टिकर्तुं समुद्यताः

नारद म्हणाले—“लोकांचे मान व विस्तार न जाणता तुम्ही सृष्टी कशी कराल? तुम्ही सर्वजण अजून बालिश आहात; मग सृष्टीकर्ता होण्यास का उद्यत झाला आहात?”

Verse 11

सूत उवाच । तेऽपि तद्वचनं श्रुत्वा निर्यातास्सर्वतोदिशम् । सुबलाश्वा दक्षसुता हर्यश्वा इव ते पुरा

सूत म्हणाले—ते वचन ऐकून तेही सर्व दिशांना निघाले—बलवान व वेगवान, दक्षाचे पुत्र—जसे पूर्वी हर्यश्व निघाले होते तसेच.

Verse 12

अनंतं पुष्करं प्राप्य गतास्तेऽपि पराभवम् । अद्यापि न निवर्तंते समुद्रेभ्य इवापगाः

अनंत पुष्करास पोहोचून तेही पराभवाला गेले; आणि आजही ते परत येत नाहीत—जसे समुद्रात मिळाल्यावर नद्या मागे फिरत नाहीत.

Verse 13

तदाप्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः । प्रयातो नश्यति मुने तन्न कार्य्यं विपश्चिता

त्या वेळेपासून तो भाऊ भावाच्या शोधातच रत राहिला. पण हे मुने, जो असा निघतो तो नाश पावतो; म्हणून विवेकी जनांनी असे कार्य करू नये.

Verse 14

तांश्चापि नष्टान्विज्ञाय पुत्रान्दक्षः प्रजापतिः । स च क्रोधा द्ददौ शापं नारदाय महात्मने

ते पुत्रही नष्ट झाले हे कळताच प्रजापती दक्ष क्रोधाने भरून महात्मा नारदांना शाप देऊ लागला.

Verse 15

कुत्रचिन्न लभस्वेति संस्थितिं कलहप्रिय । तव सान्निध्यतो लोके भवेच्च कलहस्सदा

हे कलहप्रिय, तुला कुठेही स्थिर निवास लाभो नये; कारण तुझ्या सान्निध्यानेच लोकी सदैव कलह उत्पन्न होतो।

Verse 16

सांत्वितोऽथ विधात्रा हि स दक्षस्तु प्रजापतिः । कन्याः षष्ट्यसृजत्पश्चाद्वीरिण्यामिति नः श्रुतम्

नंतर विधात्या (ब्रह्मा) कडून सांत्वना मिळालेला प्रजापती दक्ष पुढे वीरिणीपासून साठ कन्या उत्पन्न करू लागला—असे आम्ही ऐकले आहे।

Verse 17

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशति सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमिने

त्याने दहा (कन्या) धर्माला, तेरा कश्यपाला, सत्तावीस सोमाला आणि चार अरिष्टनेमीला दिल्या।

Verse 18

द्वे चैवं ब्रह्मपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तदा । द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु

तसेच दोन ब्रह्मपुत्राला, तेव्हा दोन अंगिरसाला, आणि दोन विद्वान कृशाश्वाला दिल्या; आता त्यांच्या नावांचे माझ्याकडून श्रवण कर।

Verse 19

अरुंधती वसुर्य्यामिर्लम्बा भानुर्मरुत्वती । संकल्पा च मुहूर्ता च संध्या विश्वा च वै मुने

हे मुने! अरुंधती, वसुर्यामि, लम्बा, भानु, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, संध्या आणि विश्वा—ही नावेही सांगितली आहेत।

Verse 20

धर्मपत्न्यो मुने त्वेतास्तास्वपत्यानि मे शृणु । विश्वेदेवास्तु विश्वायास्साध्यान्साध्या व्यजायत

हे मुने, या धर्माच्या पत्न्या आहेत; आता त्यांच्यापासून झालेल्या संततीचे वर्णन ऐक. विश्वा हिच्यापासून विश्वदेव उत्पन्न झाले आणि साध्या हिच्यापासून साध्य नामक देवगण प्रकट झाले।

Verse 21

मरुत्वत्यां मरुत्वंतो वसोस्तु वसवस्तथा । भानोस्तु भानवस्सर्वे मुहूर्तायां मुहूर्तजाः

मरुत्वतीपासून मरुत्वंत जन्मले; आणि वसूपासून तसेच वसु-गण. भानूपासून सर्व भानव जन्मले; व मुहूर्तापासून मुहूर्तज देवता उत्पन्न झाले.

Verse 22

लम्बायाश्चैव घोषोऽथ नागवीथी च यामिजा । पृथिवी विषमस्तस्यामरुन्धत्यामजायत

लम्बापासून घोष जन्मला, तसेच नागवीथी व यामिजा. अरुंधतीपासून पृथिवी आणि विषम उत्पन्न झाले.

Verse 23

संकल्पायास्तु सत्यात्मा जज्ञे संकल्प एव हि । अयादया वसोः पुत्रा अष्टौ ताञ्छृणु शौनक

संकल्पापासून सत्यात्मा—संकल्पच जन्मला. आणि अया इत्यादींपासून वसूचे आठ पुत्र जन्मले; हे शौनक, ते ऐक.

Verse 24

अयो धुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवाऽष्टा च नामतः

अयो, ध्रुव, सोम, धर, अनिल, अनल, प्रत्यूष आणि प्रभास—हे नावाने अष्ट वसु सांगितले आहेत।

Verse 25

अयस्य पुत्रो वैतण्डः श्रमः शांतो मुनिस्तथा । ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकभावनः

अयाचा पुत्र वैतण्ड; तसेच श्रम, शांत आणि मुनि हेही (उल्लेखिले आहेत)। ध्रुवाचा पुत्र भगवान् काल—जो लोकांचे पालन करणारा आहे।

Verse 26

सोमस्य भगवान्वर्चा वर्चस्वी येन जायते । धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा

सोमापासून ते दिव्य तेज उत्पन्न होते ज्यामुळे मनुष्य तेजस्वी होतो; धरापासून द्रविण हा पुत्र जन्मतो, तसेच हुतहव्यवह—यज्ञाहुती वाहणारा।

Verse 27

मनोहरायाश्शिशिरः प्राणोऽथ रमणस्तथा । अनिलस्य शिवा भार्य्या यस्याः पुत्राः पुरोजवः

मनोहराचे पुत्र शिशिर, प्राण आणि रमण होते. ती अनिल (वायुदेव) याची शिवा—कल्याणी पत्नी झाली; आणि तिचे पुत्र पुरोजव अत्यंत वेगवान होते।

Verse 28

अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु । अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे श्रियावृते

वायूचे दोन पुत्र खरोखरच अगम्य गतीचे होते. आणि अग्निजन्य कुमार शरकांड्यांच्या तेजस्वी, श्रीयुक्त गुच्छात प्रकट झाला.

Verse 29

तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठतः । अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्तिकेय इति स्मृतः

त्याच्यापासून शाख व विशाख उत्पन्न झाले आणि त्यांच्या पाठीमागे नैगमेयही झाला. परंतु कृत्तिकांचा पुत्र ‘कार्तिकेय’ या नावाने स्मरणात आहे.

Verse 30

प्रत्यूषस्य त्वभूत्पुत्र ऋषिर्नाम्ना तु देवलः । द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि प्रजावन्तौ मनीषिणौ

प्रत्युषाचा देवल नावाचा एक ऋषी पुत्र झाला. देवलाचेही दोन पुत्र होते; ते दोघेही प्रजावंत व मनीषी होते.

Verse 31

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सर्गवर्णनं नामैकऽत्रिंशोध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पाचव्या ग्रंथात—उमासंहितेत—“सर्गवर्णन” नावाचा एकतीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 32

प्रभासस्य तु सा भार्य्या वसूनामष्टमस्य च । विश्वकर्मा महाभाग तस्य जज्ञे प्रजापतिः

ती वसूंमधील आठव्या प्रभासाची पत्नी झाली; आणि त्या महाभाग्यवानापासून विश्वकर्मा नावाचा प्रजापती जन्मला।

Verse 33

कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्द्धकिः । भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः

तो सहस्र शिल्पांचा कर्ता, देवांचा दिव्य वास्तुकार आहे; सर्व भूषणांचा रचयिता—आणि शिल्पकारांमध्ये श्रेष्ठ आहे।

Verse 34

यस्सर्वासां विमानानि देवतानां चकार ह । मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः

त्यानेच सर्व देवतांची विमाने घडविली; आणि त्या महात्म्याच्या शिल्पामुळे मनुष्यही उपजीविका चालवितात।

Verse 36

सरूपायां प्रसूतस्य स्त्रियां रुद्रश्च कोटिशः । तत्रैकादशमुख्यास्तु तन्नामानि मुने शृणु

त्या स्त्रीच्या सरूपा गर्भातून असंख्य कोटी रुद्र उत्पन्न झाले; परंतु त्यांतील अकरा मुख्य मानले जातात—हे मुने, त्यांची नावे ऐक।

Verse 37

अजैकपादहिर्बुध्न्यस्त्वष्टा रुद्रश्च वीर्यवान् । हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजितः

अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, त्वष्टा आणि पराक्रमी रुद्र; तसेच हर, बहुरूपी व अपराजित त्र्यंबक—ही (भगवान् शिवाची) पूज्य रूपे व नावे आहेत.

Verse 38

वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपर्दी रैवतस्तथा । एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः

वृषाकपि, शंभू, कपर्दी तसेच रैवत—हेच एकादश रुद्र सांगितले आहेत; ते त्रिभुवनाचे ईश्वर आहेत.

Verse 39

शतं त्वेवं समाख्यातं रुद्राणाममितौजसाम् । शृणु कश्यपपत्नीनां नामानि मुनिसत्तम

अशा रीतीने मी तुला अमित तेजस्वी रुद्रांची शंभर नावे सांगितली. आता, हे मुनिश्रेष्ठा, कश्यपाच्या पत्न्यांची नावे ऐक.