स्वायम्भुव-मन्वन्तर-वंशवर्णनम् (Genealogy of Svāyambhuva Manu and the Dhruva Episode)
या अध्यायात सूत स्वायंभुव मन्वंतरातील वंशपरंपरा व ध्रुवचरित्र संक्षेपाने सांगतो. धर्म व तप यांच्या बळावर प्रजापती (आपव) आणि शतरूपा यांचा प्रादुर्भाव होऊन सृष्टीतील प्रजा व व्यवस्था केवळ जैविक उत्पत्तीने नव्हे, तर शिस्तबद्ध धर्माचरणाने स्थिर होते, हे प्रतिपादित होते. स्वायंभुव मनूचा मन्वंतर हा मोजता येणारा कालखंड म्हणून उल्लेख करून प्रियव्रत, उत्तानपाद इत्यादी वंशजांचे वर्णन येते. सुनीतीचा धर्माशी संबंध दाखवून ध्रुवाच्या वंशातील नैतिक अधिष्ठान सूचित केले आहे. ध्रुव अरण्यात तीन हजार दिव्यवर्षे कठोर तप करून ‘अव्यय स्थान’ मागतो; ब्रह्मा सप्तर्षींसमक्ष त्याला अचल, श्रेष्ठ पद देतो. संदेश असा की धर्मयुक्त दीर्घ तपाने स्थिर लौकिक-आध्यात्मिक सिद्धी मिळते; बाह्य ध्रुवताऱ्याचे स्थैर्य अंतःकरणातील योगस्थैर्याचे प्रतीक ठरते.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । संसृष्टासु प्रजास्वेव आपवोऽथ प्रजाप्रतिः । लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपामयो निजाम्
सूत म्हणाले—अशा रीतीने प्रजा निर्माण झाल्यावर, प्रजापती आपव यांनी त्या पुरुषासाठी त्याचीच पत्नी—अनेक रूपांनी युक्त शतरूपा—प्राप्त करून दिली।
Verse 2
आपवस्य महिम्ना तु दिवमावृत्य तिष्ठतः । धर्मेणैव महात्मा स शतरूपाप्यजायत
आपवाच्या महिमेमुळे तो स्वर्गालाही व्यापून उभा राहिला; आणि केवळ धर्माच्या बळावर तो महात्मा शतरूपा म्हणूनही (शत रूपांनी) जन्मला।
Verse 3
सा तु वर्षशतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् । भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत
तिने पूर्ण शंभर वर्षे अत्यंत दुश्चर तप केले आणि तपोदीप्त त्या पुरुषस्वरूप प्रभूला पतीरूपाने शरण जाऊन प्राप्त केले।
Verse 4
स वै स्वायंभुवो जज्ञे पुरुषो मनुरुच्यते । तस्यैकसप्ततियुगं मन्वंतरमिहोच्यते
तो स्वायंभुव पुरुष उत्पन्न झाला; तो ‘मनु’ म्हणून ओळखला जातो. त्याचा एक मन्वंतर येथे एकाहत्तर युगांचा सांगितला आहे.
Verse 5
वैराजात्पुरुषाद्वीरा शतरूपा व्यजायत । प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरकायामजायताम्
वैराज पुरुषापासून वीर्यवती शतरूपा जन्मली; आणि वीरकापासून दोन वीर पुत्र—प्रियव्रत व उत्तानपाद—जन्मले.
Verse 6
काम्या नाम महाभागा कर्दमस्य प्रजापतेः । काम्यापुत्रास्त्रयस्त्वासन्सम्राट्साक्षिरविट्प्रभुः
कर्दम प्रजापतीची महाभागा पत्नी काम्या नावाची होती. काम्येला तीन पुत्र होते—सम्राट, साक्षी आणि अविट्प्रभु।
Verse 7
उत्तानपादोऽजनयत्पुत्राञ्छक्रसमान्प्रभुः । ध्रुवं च तनयं दिव्यमात्मानंदसुवर्चसम्
प्रभू उत्तानपादाने इंद्रासमान पराक्रमी पुत्रांना जन्म दिला; तसेच ध्रुव नावाचा दिव्य पुत्रही उत्पन्न केला, ज्याची कांति आत्मानंदातून प्रकट होत होती।
Verse 8
धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सुनीतिर्नाम विश्रुता । उत्पन्ना चापि धर्म्मेण धुवस्य जननी तथा
धर्मापासून सुश्रोणी, ‘सुनीती’ नावाची प्रसिद्ध कन्या उत्पन्न झाली; आणि ती धर्मापासूनच जन्मलेली ध्रुवाचीही जननी झाली।
Verse 9
ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि कानने । तपस्तेपे स बालस्तु प्रार्थयन्स्थानमव्ययम्
अरण्यात बालक ध्रुवाने तीन हजार दिव्य वर्षे तप केले आणि अविनाशी पदाची प्रार्थना केली।
Verse 10
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतस्स्थानमात्मसमं प्रभुः । अचलं चैव पुरतस्सप्तर्षीणां प्रजापतिः
त्याच्यावर प्रसन्न होऊन प्रभु प्रजापती ब्रह्म्याने त्याला स्वतःसमान पद दिले; आणि सप्तर्षींच्या समोर अचल आसन-स्थानही प्रदान केले।
Verse 11
तस्मात्पुष्टिश्च धान्यश्च ध्रुवात्पुत्रौ व्यजायताम् । पुष्टिरेवं समुत्थायाः पञ्चपुत्रानकल्मषान्
म्हणून ध्रुवापासून पुष्टी आणि धान्य असे दोन पुत्र झाले. आणि पुष्टीने कालक्रमे पाच निष्कलंक पुत्रांना जन्म दिला।
Verse 12
रिपुं रिपुंजयं विप्रं वृकलं वृषतेजसम् । रिपोरेवं च महिषी चाक्षुषं सर्वतोदिशम्
तो ‘रिपु’—अधर्माचा शत्रू, ‘रिपुंजय’—शत्रूंवर विजय मिळविणारा, ‘विप्र’—ब्रह्मर्षी; ‘वृकल’—लांडग्यासारखा पराक्रमी, ‘वृषतेजस्’—धर्मवृषभाच्या तेजाने दीप्त. तसेच ‘रिपोरेवा’—वैर्यशक्तींनाही दमन करणारा, ‘महिषी’—महाबल, आणि ‘चाक्षुष’—सर्व दिशांना पाहणारा आहे।
Verse 13
अजीजनत्पुष्करिण्यां वरुणं चाक्षुषो मनुः । मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः
पुष्करिणीपासून चाक्षुष मनूने वरुणाला उत्पन्न केले. आणि नड्वलापासून ‘मनोरज’ नावाचे दहा पुत्र जन्मले; ते सर्व महातेजस्वी व सामर्थ्यवान होते।
Verse 14
कन्यायां हि मुनिश्रेष्ठ वैश्यजन्म प्रजायतेः । पुरुर्मासः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवित्कविः
हे मुनिश्रेष्ठ! त्या कन्येपासून वैश्यवर्णात एक पुत्र जन्मला—पुरूर्मास, जो शतद्युम्न या नावानेही प्रसिद्ध होता; तो तपस्वी, सत्यज्ञ आणि कवी-ऋषी होता।
Verse 15
अग्निष्टोमोऽतिरात्रश्चातिमन्युस्सुयशा दश । पूरोरजनयत्पुत्रान्षडाग्नेयी महाप्रभान्
अग्नेयीच्या योगे पूरूपासून सहा महाप्रभावी पुत्र उत्पन्न झाले—अग्निष्टोम, अतिरात्र, अतिमन्यु आणि सुयशा इत्यादी, नाम-यशाने प्रसिद्ध।
Verse 16
अङ्गं सुमनसं ख्यातिं सृतिमंगिरसं गयम् । अङ्गात्सुनीथा भार्य्या वै वेनमेकमसूयत
राजा अङ्गापासून सुमनस, ख्याति, सृति, अङ्गिरस आणि गय हे उत्पन्न झाले. आणि अङ्गाची पत्नी सुनीथा हिच्यापासून खरोखर एकच पुत्र—वेन—जन्मला.
Verse 17
अपचारेण वेनस्य कोपस्तेषां महानभूत् । हुंकारेणैव तं जघ्नुर्मुनयो धर्मतत्पराः
वेनाच्या अपचारामुळे त्या मुनिंना महान क्रोध आला. धर्मतत्पर ऋषींनी केवळ ‘हुँ’ अशा हुंकारानेच त्याला ठार केले.
Verse 18
अथ प्रजार्थमृषयः प्रार्थिताश्च सुनीथया । सारस्वतास्तदा तस्य ममंथुर्दक्षिणं करम्
मग प्रजावृद्धीसाठी सुनीथेच्या प्रेरणेने सारस्वत ऋषींनी त्या वेळी त्याचा उजवा हात मंथन केला—संतती-प्रवाहासाठी हे पवित्र कर्म होते।
Verse 19
वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव ततः पृथुः । स धन्वी कवची जातस्तेजसादित्यसन्निभः
वेनाच्या हाताचे मंथन झाल्यावर त्यातून पृथु उत्पन्न झाला. तो धनुष्यधारी व कवचधारी होता; त्याचे तेज सूर्याप्रमाणे होते।
Verse 20
अवतारस्य विष्णोर्हि प्रजापालनहे तवे । धर्मसंरक्षणार्थाय दुष्टानां दंडहेतवे
खरोखरच भगवान विष्णूचा अवतार प्रजापालन व शासनासाठी होतो—धर्मसंरक्षणासाठी आणि दुष्टांना दंड देण्यासाठी।
Verse 21
पृथुर्वैन्यस्तदा पृध्वीमरक्षत्क्षत्रपूर्वजः । राजसूयाभिषिक्तानामाद्यस्स वसुधापतिः
तेव्हा वेनपुत्र पृथु—क्षत्रिय वंशात जन्मलेला—याने पृथ्वीचे रक्षण केले. राजसूयाने अभिषिक्त राजांमध्ये तो प्रथम, आद्य वसुधापती होता.
Verse 22
तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ । तेनेयं गौर्मुनिश्रेष्ठ दुग्धा सर्वहिताय वै
त्यातूनच दोन निपुण जन उत्पन्न झाले—सूत आणि मागध. म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठा, ही गौ खरोखर सर्वांच्या हितासाठी दुहिली गेली आहे.
Verse 23
सर्वेषां वृत्तिदश्चाभूद्देवर्षिसुर रक्षसाम् । मनुष्याणां विशेषेण शतयज्ञकरो नृपः
तो देवर्षी, देव आणि राक्षस यांसह सर्वांच्या उपजीविका व आचरणाचा नियामक झाला. आणि मनुष्यांमध्ये विशेषतः तो राजा ‘शतयज्ञकर्ता’ म्हणून प्रसिद्ध झाला.
Verse 24
पृथोः पुत्रौ तु जज्ञाते धर्मज्ञौ भुवि पार्थिवौ । विजिताश्वश्च हर्यक्षो महावीरौ सुविश्रुतौ
पृथूचे दोन पुत्र जन्मले—पृथ्वीवर धर्मज्ञ राजे—विजिताश्व आणि हर्यक्ष; दोघेही महावीर व सुविख्यात होते.
Verse 25
शिखंडिनी चाजनयत्पुत्रं प्राचीनबर्हिषम् । प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिवीतलचारिणः
शिखंडिनीने प्राचीनबर्हिष नावाचा पुत्र प्रसविला। त्याच्या कुशाच्या टोकांवर प्राचीनता होती आणि तो पृथ्वीवर विचरत असे।
Verse 26
समुद्रतनया तेन धर्मतस्सुविवाहिता । रेजेऽधिकतरं राजा कृतदारो महाप्रभुः
त्यानंतर समुद्रकन्येचा त्याच्याशी धर्मानुसार उत्तम विवाह झाला। विधिपूर्वक पत्नी प्राप्त करून तो महाप्रभु राजा अधिकच तेजस्वी झाला।
Verse 27
समुद्रतनयायास्तु दश प्राचीनबर्हिषः । बभूवुस्तनया दिव्या बहुयज्ञकरस्य वै
समुद्रकन्येपासून बहुयज्ञकर्ता प्राचीनबर्हिष याचे दहा दिव्य पुत्र झाले।
Verse 28
सर्वे प्राचेतसा नाम्ना धनुर्वेदस्य पारगाः । अपृथग्धर्माचरणास्तेऽतप्यंत महत्तपः
ते सर्व ‘प्राचेतस’ या नावाने प्रसिद्ध, धनुर्वेदात पारंगत होते. एकत्र धर्माचरण करीत त्यांनी अत्यंत महान तप केले.
Verse 29
दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः । रुद्रगीतं जपंतश्च शिवध्यानपरायणाः
दहा सहस्र वर्षे ते समुद्रजलात शयन करून राहिले. ‘रुद्रगीत’ जपत जपत ते शिवध्यानात पूर्ण तल्लीन होते.
Verse 30
तपश्चरत्सु पृथिव्यामभवंश्च महीरुहाः । अरक्ष्यमाणायां पृथ्व्यां बभूवाथ प्रजाक्षयः
तपस्वी पृथ्वीवर तप करीत असता सर्वत्र वृक्ष-वनस्पती उगवली. पण पृथ्वी अरक्षित व अनियंत्रित राहिल्याने प्रजांचा क्षय होऊ लागला.
Verse 31
तान्दृष्ट्वा तु निवृत्तास्ते तपसो लब्धसद्वराः । चुक्रुधुर्मुनिशार्दूल दग्धुकामा स्तपोबलाः
परंतु त्यांना पाहताच, निवृत्त झालेले ते तपस्वी—तपाने श्रेष्ठ वर मिळविलेले—हे मुनिशार्दूल, क्रुद्ध झाले आणि तपोबलाने त्यांना दग्ध करण्याची इच्छा करू लागले।
Verse 32
प्राचेतसा मुखेभ्यस्ते प्रासृजन्नग्निमारुतौ । वृक्षानुन्मूल्य वायुस्तानदहद्धव्यवाहनः
मग त्या प्राचेतसांच्या मुखांतून अग्नी आणि वायू प्रकट झाले। वायूने वृक्ष उपटून टाकले आणि हव्यवाहन अग्नीने त्यांना जाळून टाकले।
Verse 33
वृक्षक्षयं ततो दृष्ट्वा किंचिच्छेषेषु शाखिषु । उपगम्याब्रवीदेतान्राजा सोमः प्रतापवान्
मग वृक्षांचा नाश पाहून आणि काही शाखांमध्ये थोडेसेच उरले आहे असे जाणून, प्रतापवान राजा सोम त्यांच्याजवळ गेला व त्यांना म्हणाला।
Verse 34
सोम उवाच । कोपं यच्छत राजानस्सर्वे प्राचीनबर्हिषः । अनुभूतानुकन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी
सोम म्हणाला—हे प्राचीनबर्हिषाचे वंशज राजांनो, तुम्ही सर्वांनी क्रोध आवरा। ही वरवर्णिनी कन्या वृक्षांपासून उत्पन्न झालेले फळ आधीच भोगून झाली आहे।
Verse 35
भविष्यं जानता सा तु धृता गर्भेण वै मया । भार्य्या वोऽस्तु महाभागास्सोमवंशविवर्द्धिनी
भविष्य जाणून मीच तिला गर्भवती केले. हे महाभागांनो! ती तुमची पत्नी होवो—जी सोमवंश वाढविणारी आहे.
Verse 36
अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः । सृष्टिकर्ता महातेजा ब्रह्मपुत्रः पुरातनः
हिच्यापासून ‘दक्ष’ नावाचा विद्वान प्रजापती जन्मेल—महातेजस्वी, प्राचीन ब्रह्मपुत्र, सृष्टीकार्यकर्ता.
Verse 37
युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चानेन तेजसा । ब्रह्मतेजोमयो भूपः प्रजा संवर्द्धयिष्यति
तुमच्या तेजाच्या अंशाने आणि माझ्या या तेजाने तो नृप ब्रह्मतेजाने दीप्त होऊन प्रजांचे पालन व संवर्धन करील.
Verse 38
ततस्सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः । भार्य्यां धर्मेण तां प्रीत्या वृक्षजां वरवर्णिनीम्
त्यानंतर सोमाच्या वचनाने त्या प्रचेतांनी धर्मानुसार व प्रेमपूर्वक त्या वृक्षजाता, उत्तम वर्णाची स्त्री पत्नी म्हणून स्वीकारली।
Verse 39
तेभ्यस्तस्यास्तु संजज्ञे दक्षो नाम प्रजापतिः । सोऽपि जज्ञे महातेजास्सोमस्यांशेन वै मुने
त्यांच्यापासून दक्ष नावाचा प्रजापती उत्पन्न झाला. हे मुने, तोही सोमाच्या अंशाने अत्यंत तेजस्वी होऊन जन्मला।
Verse 40
अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदः । संसृज्य मनसा दक्षो मैथुनीं सृष्टिमारभत्
स्थावर व जंगम, द्विपद व चतुष्पद असे सर्व जीव मनाने निर्माण करून, दक्षाने पुढे स्त्री–पुरुष संयोगाने होणाऱ्या मैथुनी सृष्टीचा आरंभ केला.
Verse 41
वीरणस्य सुतां नाम्ना वीरणीं स प्रजापतेः । उपयेमे सुविधिना सुधर्मेण पतिव्रताम्
प्रजापती वीरण याची कन्या, पतिव्रता वीरणी हिला त्याने योग्य विधी व धर्म्य रीतिने विवाह करून स्वीकारले.
Verse 42
हर्य्यश्वानयुतं तस्यां सुतान्पुण्यानजीजनत् । ते विरक्ता बभूवुश्च नारदस्योपदेशतः
तिच्यापासून त्याने ‘हर्यश्व’ नावाचे पुण्यवान पुत्र उत्पन्न केले; परंतु नारदांच्या उपदेशाने ते वैराग्यशील झाले.
Verse 43
तच्छुत्वा स पुनर्दक्षस्सुबलाश्वानजीजनत् । नामतस्तनयांस्तस्यां सहस्रपरिसंख्यया
हे ऐकून दक्षाने पुन्हा सुबलापासून नावानिशी प्रसिद्ध असे एकूण हजार पुत्र उत्पन्न केले.
Verse 44
तेऽपि भ्रातृपथा यातास्तन्मुनेरुपदेशतः । नागमन्पितृसान्निध्यं विरक्ता भिक्षुमार्गिणः
त्या मुनीच्या उपदेशानुसार तेही भावांच्या मार्गाने निघाले। वैराग्य धारण करून भिक्षुमार्ग स्वीकारला आणि पित्याच्या सान्निध्यात ते पुन्हा परतले नाहीत।
Verse 45
तच्छ्रुत्वा शापमाक्रुद्धो मुनये दुस्सहं ददौ । कुत्रचिन्न लभस्वेति संस्थितिं कलहप्रिय
तो शाप ऐकून कलहप्रिय तो क्रुद्ध झाला आणि मुनिला दु:सह शाप दिला—“तुला कुठेही स्थिर निवास लाभो नये।”
Verse 46
सांत्वितोऽथ विधात्रा हि स पश्चादसृजत्स्त्रियः । महाज्वालास्वरूपेण गुणैश्चापि मुनीश्वरः
नंतर विधात्याने (ब्रह्माने) सांत्वन केलेला तो मुनिश्रेष्ठ पुढे स्त्रियांची सृष्टी करू लागला—महाज्वालेसारख्या स्वभावाच्या व विविध गुणांनी युक्त।
Verse 47
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । द्वे चैवं ब्रह्मपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तदा
मग त्याने दहा (कन्या) धर्माला दिल्या, तेराजणी कश्यपाला; तसेच दोन ब्रह्मपुत्राला आणि त्या वेळी दोन अंगिरसाला दिल्या।
Verse 48
द्वे कृशाश्वाय विदुषे मुनये मुनिसत्तम । शिष्टास्सोमाय दक्षोऽपि नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः
हे मुनिश्रेष्ठ! प्रभु प्रजापती दक्षाने विद्वान मुनी कृशाश्वाला दोन कन्या दिल्या; आणि उरलेल्या नक्षत्रनावाने प्रसिद्ध कन्याही सोम (चंद्रदेव) यांस अर्पण केल्या।
Verse 49
ताभ्यो दक्षस्य पुत्रीभ्यो जाता देवासुरादयः । बहवस्तनया ख्यातास्तैस्सर्वैः पूरितं जगत्
दक्षाच्या त्या कन्यांपासून देव, असुर इत्यादी अनेक प्रजा उत्पन्न झाल्या. त्यांच्या असंख्य संतती प्रसिद्ध झाली आणि त्या सर्वांनी जग भरून गेले।
Verse 50
ततः प्रभृति विप्रेन्द्र प्रजा मैथुनसंभवाः । संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते
त्या वेळेपासून, हे विप्रश्रेष्ठा, प्रजा मैथुनातून उत्पन्न होऊ लागली. परंतु पूर्वींची सृष्टी संकल्पाने, दर्शनाने आणि स्पर्शाने झाली—असे सांगितले जाते.
Verse 51
शौनक उवाच । अंगुष्ठाद्ब्रह्मणो जज्ञे दक्षश्चोक्तस्त्वया पुरा । कथं प्राचेतसत्वं हि पुनर्लेभे महातपाः
शौनक म्हणाले—आपण पूर्वी सांगितले की दक्ष ब्रह्माच्या अंगठ्यापासून जन्मला. मग तो महातपस्वी पुन्हा प्राचेतसत्व (प्रचेतांचा पुत्रभाव) कसा प्राप्त झाला?
Verse 52
एतं मे संशयं सूत प्रत्याख्यातुं त्वमर्हसि । चित्रमेतत्स सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः
हे सूत, माझा हा संशय दूर करण्यास आपण योग्य आहात. हे खरोखरच अद्भुत आहे—सोम श्वशुरत्वाला कसा पोहोचला?
Verse 53
सूत उवाच । उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु वर्तते । कल्पेकल्पे भवंत्येते सर्वे दक्षादयो मुने
सूत म्हणाले—सर्व भूतांमध्ये सृष्टी व लय हे नित्य चालू असतात. हे मुने, प्रत्येक कल्पात दक्ष इत्यादी सर्वजण पुन्हा प्रकट होतात.
Verse 54
इमां विसृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात्सचराचराम् । प्रजावानायुषा पूर्णस्स्वर्गलोके महीयते
दक्षाने प्रकट केलेली ही सृष्टी—चराचरांसह—जो यथार्थ जाणतो, तो संततिसंपन्न, पूर्णायुष्य होतो आणि स्वर्गलोकी सन्मानित होतो.
Frequently Asked Questions
The chapter presents a compact cosmo-genealogical argument: dharma and tapas generate legitimate cosmic order (Śatarūpā’s emergence; Manu’s epoch), culminating in Dhruva’s austerity and Brahmā’s grant of an imperishable “sthāna,” demonstrating tapas as a lawful means to stable attainment.
“Sthāna” (station) and “acala” (immovable) function as symbols of yogic fixation: the mind made steady through tapas becomes ‘stellar’—i.e., established beyond fluctuation. The Manvantara frame adds the rahasya that inner discipline participates in cosmic time-order rather than opposing it.
No discrete iconographic manifestation (mūrti/avatāra) of Śiva or Gaurī is foregrounded in the sampled verses; instead, Śiva-tattva is indirectly taught through dharma–tapas causality and the doctrine that steadfast austerity yields an enduring spiritual-cosmic status.