सृष्टिवर्णनम् (Cosmogony and the Roles of the Trimūrti)

Verse 1

शौनक उवाच । श्रुतं मे महदाख्यानं यत्त्वया परिकीर्तितम् । सनत्कुमारकालेयसंवादं परमार्थदम्

शौनक म्हणाले—तुम्ही कीर्तिलेला तो महान आख्यान मी ऐकला आहे; सनत्कुमार आणि कालेय यांचा तो संवाद परमार्थ देणारा आहे.

Verse 2

अतोहं श्रोतुमिच्छामि यथा सर्गस्तु ब्रह्मणः । समुत्पन्नं तु मे ब्रूहि यथा व्यासाच्च ते श्रुतम्

म्हणून मला ऐकायचे आहे की ब्रह्माचा सर्ग कसा उत्पन्न झाला. तुम्ही व्यासांकडून जसे ऐकले तसेच मला स्पष्ट सांगावे.

Verse 3

सूत उवाच । मुने शृणु कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् । कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतविस्तराम्

सूत म्हणाले—हे मुने, सर्व पापांचा नाश करणारी ही दिव्य कथा ऐक. माझ्याकडून सांगितली जाणारी ही कथा अद्भुत, बहुअर्थपूर्ण आणि श्रुतीपरंपरेत विस्तृत आहे.

Verse 4

यश्चैनां पाठयेत्तां च शृणुयाद्वाऽप्यभीक्ष्णशः । स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

जो या (पवित्र उपदेशाचा) पाठ करवितो आणि जो वारंवार ते ऐकतो—स्ववंश-धर्माची परंपरा धारण करून—तो स्वर्गलोकी मान्य व महिमावंत होतो.

Verse 5

प्रधानं पुरुषो यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानपुरुषो भूत्वा निर्ममे लोकभावनः

ज्याला ‘प्रधान’ आणि ज्याला ‘पुरुष’ म्हणतात ते नित्य असून व्यक्त-अव्यक्त अशा उभयस्वरूपाचे आहेत. लोकभावन प्रभू प्रधान-पुरुष एकरूप होऊन सृष्टीची निर्मिती करतो.

Verse 6

स्रष्टारं सर्वभूतानां नारायणपरायणम् । तं वै विद्धि मुनिश्रेष्ठ ब्रह्माणममितौजसम्

हे मुनिश्रेष्ठा! जाण, अमित तेजस्वी ब्रह्मा सर्व भूतांचा स्रष्टा आहे आणि तो नारायणालाच परम आश्रय मानणारा आहे.

Verse 7

यस्मादकल्पयत्कल्पान्तमग्राश्शुचयो यतः । भवंति मुनिशार्दूल नमस्तस्मै स्वयम्भुवे

हे मुनिशार्दूला! त्या स्वयम्भू प्रभूला नमस्कार, ज्याच्यापासून कल्पान्तीही पवित्र व अग्रगण्य जन प्रकट होतात; त्याच्यापासूनच ऋषी उत्पन्न होतात.

Verse 8

तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च । नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि भूयः सर्गमनुत्तमम्

त्या हिरण्यगर्भाला—जो परम पुरुष आणि ईश्वरही आहे—नमस्कार करून मी पुन्हा अनुपम सर्गाचे (सृष्टीतत्त्वाचे) वर्णन करीन.

Verse 9

ब्रह्मा स्रष्टा हरिः पाता संहर्ता च महेश्वरः । तस्य सर्गस्य नान्योऽस्ति काले काले तथा गते

ब्रह्मा स्रष्टा, हरि (विष्णू) पाळणारा आणि महेश्वर (शिव) संहारकर्ता आहे. असा सर्गाचा आवर्ती चक्र काळो-काळी सरला तरी, यांशिवाय अन्य परम कर्ता नाही.

Verse 10

सोऽपि स्वयंभूर्भगवान्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत्

तो स्वयंभू भगवान् विविध प्रजा निर्माण करण्याची इच्छा धरून, प्रथम जलांची सृष्टी केली; आणि त्या जलांत आपले वीर्य-तेज प्रवाहित केले।

Verse 11

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः

‘आप’ यांना ‘नारा’ असे म्हटले आहे; जल हे खरेच ‘नर’ची संतती मानले गेले. आदिकाळी तीच त्याची अयन-शय्या होती; म्हणून तो ‘नारायण’ म्हणून स्मरला जातो।

Verse 12

हिरण्यवर्णमभवत्तदंडमुदकेशयम् । तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयंभूरिति विश्रुतः

ते अंड स्वर्णवर्ण झाले आणि जलांवर स्थित राहिले। त्यातच स्वयं ब्रह्मा उत्पन्न झाले; म्हणून ते ‘स्वयंभू’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत।

Verse 13

हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम् । तदंडमकरोद्द्वैधं दिवं भूमि च निर्ममे

भगवान हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) त्या महाअंडात पूर्ण एक वर्ष वास करून, नंतर ते अंडे दोन भागांत फोडले; आणि त्यातूनच स्वर्ग व पृथ्वी निर्माण केली।

Verse 14

अधोऽथोर्द्ध्वं प्रयुक्तानि भुवनानि चतुर्द्दश । तयोश्शकलयोर्मध्य आकाशममृजत्प्रभुः

मग प्रभूंनी खाली व वर असले चौदा भुवन यथास्थानी स्थापिले; आणि त्या दोन खंडांच्या मध्ये आकाशाचा विस्तार निर्माण केला।

Verse 15

अप्सु पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश्च दशधा दिवि । तत्र काले मनो वाचं कामक्रोधावथो रतिम्

जेव्हा पृथ्वी जलात प्लावित होईल आणि आकाशातील दिशा जणू दहाप्रकारे विभागल्या जातील, तेव्हा (योगी) मन व वाणी, तसेच काम, क्रोध आणि रति-आसक्ती यांचेही संयमन करावे।

Verse 16

मरीचिमत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम । वसिष्ठं तु महतेजास्सोऽसृजत्सप्त मानसान्

तेव्हा त्या महातेजस्वी ब्रह्म्याने मनोबलाने सात मानसऋषी—मरीचि, अत्रि, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु आणि वसिष्ठ—यांची सृष्टी केली।

Verse 17

सप्त बह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः । ततोऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रान्क्रोधसमुद्भवान्

पुराणात निश्चयाने सांगितले आहे की हे सात ब्रह्मा आहेत। त्यानंतर ब्रह्म्याने पुन्हा क्रोधातून उत्पन्न झालेले रुद्र निर्माण केले।

Verse 18

सनत्कुमारं च ऋषिं सर्वेषामपि पूर्वजम् । सप्त चैते प्रजायंते पश्चाद्रुद्राश्च सर्वतः

आणि सर्वांचा आद्य पूर्वज असा ऋषी सनत्कुमार प्रकट झाला। हे सात प्रथम उत्पन्न झाले; त्यानंतर सर्व दिशांनी रुद्र प्रकट झाले।

Verse 19

अतस्सनत्कुमारस्तु तेजस्संक्षिप्य तिष्ठति । तेषां सप्तमहावंशा दिव्या देवर्षिपूजिताः

म्हणून सनत्कुमार आपले तेज संक्षिप्त करून अंतर्मुख होऊन स्थिर राहतात। त्यांच्या त्या पवित्र परंपरेतून सात महान दिव्य वंश उत्पन्न झाले, ज्यांची देवर्षीही पूजा करतात।

Verse 20

प्रजायन्ते क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । विद्युतोऽशनि मेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च

तेव्हा महर्षींनी अलंकृत अशा क्रियाशील व प्रबळ शक्ती प्रकट होतात; तसेच विद्युत्, वज्र, मेघ, रोहित तेज आणि इंद्रधनुष्यही उत्पन्न होते।

Verse 21

पयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यं च ससर्ज ह । ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

आदौ त्याने जलांची निर्मिती केली आणि पर्जन्य-मेघही सृष्टीला आणला. यज्ञसिद्धीसाठी त्याने ऋक्, यजुः आणि साम ही वेदमंत्ररचना केली।

Verse 22

पूज्यांस्तैरयजन्देवानित्येवमनुशुश्रुम । मुखाद्देवानजनयत्पितॄंश्चैवाथ वक्षसः । प्रजनाच्च मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममेऽसुरान्

आम्ही असेच ऐकले आहे की त्यांनी देवांना पूज्य मानून यजन केले। त्याच्या मुखातून देव, वक्षस्थळातून पितर; प्रजनशक्तीतून मनुष्य आणि जघनातून असुर निर्माण झाले।

Verse 23

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे । आपवस्य प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः

प्रजापती ब्रह्मा जेव्हा प्रजासृष्टी करीत होते, तेव्हा त्यांच्या अंगांपासूनच उच्च-नीच असे विविध प्रकारचे जीव उत्पन्न झाले।

Verse 24

सृज्यमानाः प्रजाश्चैव नावर्द्धन्त यदा तदा । द्विधा कृत्वात्मनो देहं स्त्री चैव पुरुषोऽभवत्

जेव्हा सृज्यमान प्रजा वाढत नव्हत्या, तेव्हा त्याने आपल्या देहाचे दोन भाग करून तो स्त्री आणि पुरुष—दोन्ही रूपांनी प्रकट झाला।

Verse 25

ससृजेऽथ प्रजास्सर्वा महिम्ना व्याप्य विश्वतः । विराजमसृजद्विष्णुस्स सृष्टः पुरुषो विराट्

मग त्याने आपल्या महिमेने सर्व विश्व व्यापून सर्व प्रजांची सृष्टी केली. विष्णूंनी विराज निर्माण केला, आणि त्या सृष्टीतून विश्वरूप विराट् पुरुष प्रकट झाला.

Verse 26

द्वितीयं तं मनुं विद्धि मनोरन्तरमेव च । स वैराजः प्रजास्सर्वास्ससर्ज पुरुषः प्रभुः

त्याला दुसरा मनु म्हणून जाण, आणि मनूचा तोच मन्वंतरही. तो वैराज प्रभु-पुरुष सर्व प्रजांची सृष्टी करणारा झाला.

Verse 27

नारायणविसर्गस्य प्रजास्तस्याप्ययोनिजः । आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रजावांश्चाभवत्ततः

नारायणाच्या त्या विसर्गातून उत्पन्न झालेल्या प्रजांमध्ये एक अयोनिजही प्रकट झाला. पुढे तो दीर्घायुषी, कीर्तिमान, धन्य आणि प्रजावान झाला.

Verse 28

इत्येवमादिसर्गस्ते वर्णितो मुनिसत्तम । आदिसर्गं विदित्वैवं यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्

हे मुनिश्रेष्ठा! अशा रीतीने तुला आदिसर्गाचे वर्णन सांगितले. हे यथार्थ जाणून साधक आपली इष्टगती प्राप्त करतो.

Verse 29

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायामादिसर्गवर्णनं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील पाचव्या उमा-संहितेत ‘आदिसर्गवर्णन’ नावाचा एकोणतीसावा अध्याय समाप्त झाला.