Lokapramāṇa–Grahamaṇḍala–Dhruvaloka-vyavasthā (Cosmic Measures and the Arrangement of the Heavenly Spheres)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । रविचन्द्रमसोर्यावन्मयूखा भासयंति हि । तावत्प्रमाणा पृथिवी भूलोकस्स तु गीयते

सनत्कुमार म्हणाले—जितपत सूर्य व चंद्र यांच्या किरणांनी प्रकाश पडतो, तितपतच पृथ्वीचे प्रमाण आहे; तोच प्रदेश ‘भूलोक’ म्हणून गाईला जातो.

Verse 2

भूमेर्योजनलक्षे तु संस्थितं रविमण्डलम् । योजनानां सहस्राणि सदैव परिसंख्यया

पृथ्वीपासून एक लक्ष योजन अंतरावर रविमंडळ स्थित आहे; त्याचा विस्तार सदैव हजारो योजनांच्या परिमाणाने मोजला जातो।

Verse 3

शशिनस्तु प्रमाणाय जगतः परिचक्षते । रवेरूर्ध्वं शशी तस्थौ लक्षयोजनसंख्यया

ते चंद्राला जगताच्या क्रमाचे मापन-मानक म्हणतात; आणि सूर्याच्या वर चंद्र एक लक्ष योजनांच्या संख्येने स्थित आहे असे सांगितले जाते।

Verse 4

ग्रहाणां मण्डलं कृत्स्नं शशेरुपरि संस्थितम् । सनक्षत्रं सहस्राणि दशैव परितोपरि

चंद्राच्या वर सर्व ग्रहांचे संपूर्ण मंडल स्थित आहे; आणि त्याहूनही वर सर्व बाजूंनी दहा सहस्र नक्षत्रसमूह विराजमान आहे।

Verse 5

बुधस्तस्मादथो काव्यस्तस्माद्भौमस्य मण्डलम् । बृहस्पतिस्तदूर्ध्वं तु तस्योपरि शनैश्चरः

बुधाच्या वर शुक्र; शुक्राच्या वर भौम (मंगळ) चे मंडल. त्याच्या वर बृहस्पती, आणि बृहस्पतीच्या वर शनैश्चर स्थित आहे।

Verse 6

सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षेणैकेन संस्थितम् । ऋषिभ्य तु सहस्राणां शतादूर्ध्वं ध्रुवः स्थितः

त्या प्रदेशापासून एक लक्ष योजन दूर सप्तर्षिमंडळ स्थित आहे। त्या ऋषींपेक्षा एक लक्ष योजन वर ध्रुव विश्वधुरीसारखा अचल स्थिर आहे।

Verse 7

मेढीभूतस्स यस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः । भूर्भुवःस्वरिति ज्ञेयं भुव ऊर्ध्वं ध्रुवादवाक्

त्या ज्योतीचक्राचा जो मेढी (धुरीस्तंभ) झाला आहे, तोच त्याचा स्थिर ध्रुव होय। भूः, भुवः, स्वः अशी त्रिलोकी जाणावी; भुवर्लोक ध्रुवाच्या खालीही आणि वरही स्थित आहे।

Verse 8

एकयोजनकोटिस्तु यत्र ते कल्पवासिनः । ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकस्सप्तैते ब्रह्मणस्सुताः

जिथे एक कोटी योजनांचा विस्तार आहे, तिथे कल्पपर्यंत वसणारे जीव राहतात। ध्रुवाच्या वर महर्लोक आहे; तेथे ब्रह्म्याचे सात पुत्र निवास करतात।

Verse 9

सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः । कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पंचशिखस्तथा

सनक, सनंदन, तिसरे सनत्कुमार व सनातन; तसेच कपिल व आसुरी; आणि वोढु व पंचशिख—हे सर्व पूज्य ऋषी या उपदेशात स्मरणीय आहेत.

Verse 10

उपरिष्टात्ततश्शुक्रो द्विलक्षाभ्यंतरे स्थितः । द्विलक्षयोजनं तस्मादधः सोमसुतः स्मृतः

त्याच्या वर दोन लक्ष योजनांच्या अंतरात शुक्र स्थित आहे; आणि त्यापासून दोन लक्ष योजन खाली सोमपुत्र बुध (ग्रह) असे सांगितले आहे.

Verse 11

द्विलक्षयोजनं तस्मादूर्ध्वं भौमस्स्थितो मुने । द्विलक्षयोजनं तस्मादूर्ध्वं जीवः स्थितो गुरु

हे मुने, त्यापासून दोन लक्ष योजन वर भौम (मंगळ) स्थित आहे; आणि त्यापासून दोन लक्ष योजन वर गुरु जीव (बृहस्पति) वास करतो.

Verse 12

द्विलक्षयोजनं जीवादूर्ध्वं सौरिर्व्यवस्थितः । एते सप्तग्रहाः प्रोक्तास्स्वस्वराशिव्यवस्थिता

जीव (बृहस्पति) पासून दोन लक्ष योजन वर सौरि (शनि) व्यवस्थित आहे. हे सात ग्रह सांगितले आहेत, जे आपापल्या राशींमध्ये स्थित आहेत.

Verse 13

रुद्रलक्षैर्योजनतस्सप्तोर्ध्वमृषयः स्थिताः । विश्वलक्षैर्योजनतो ध्रुवस्थितिरुदाहृता

रुद्रलक्ष (एक लक्ष) योजन उंचीवर वर सप्तऋषी स्थित आहेत; आणि विश्वलक्ष (दहा लक्ष) योजन उंचीवर ध्रुवाचे स्थान सांगितले आहे.

Verse 14

चतुर्गुणोत्तरे चार्द्धे जनलोकात्तपः स्मृतम् । वैराजा यत्र देवा वै स्थिता दाहविवर्जिताः

जनलोकापेक्षा चारपट उंच असलेल्या ऊर्ध्वार्धात तपोलोक असे सांगितले आहे। तेथे वैराज नावाचे देव स्थिर आहेत, दाह-तापाच्या क्लेशापासून रहित।

Verse 15

षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको व्यवस्थितः । ब्रह्मलोकः स विज्ञेयो वसंत्यमलचेतसः

तपोलोकापेक्षा सहापट उत्कृष्ट असा सत्यलोक स्थित आहे. तोच ब्रह्मलोक म्हणून जाणावा, जिथे निर्मळ चित्ताचे जन वास करतात।

Verse 16

सत्यधर्मरताश्चैव ज्ञानिनो ब्रह्मचारिणः । यद्गामिनोऽथ भूलोकान्निवसंति हि मानवाः

भूलोकात असे मनुष्य वास करतात जे सत्य व धर्मात रत आहेत—ज्ञानी, ब्रह्मचर्यात स्थित—आणि ज्यांचे जीवन त्या (उच्च) मार्ग-लक्ष्याकडे प्रवृत्त आहे।

Verse 17

भुवर्लोके तु संसिद्धा मुनयो देवरूपिणः । स्वर्गलोके सुरादित्या मरुतो वसवोऽश्विनौ

भुवर्लोकात देवस्वरूप सिद्ध मुनी वास करतात. स्वर्गलोकात देवगण—आदित्य, मरुत, वसु आणि दोन्ही अश्विन—विराजमान आहेत।

Verse 18

विश्वेदेवास्तथा रुद्रास्साध्या नागाः खगादयः । नवग्रहास्ततस्तत्र ऋषयो वीतकल्मषाः

तेथे विश्वेदेव, रुद्र, साध्य, नाग, खग इत्यादी उपस्थित होते। नवग्रहही तेथे होते आणि कल्मषरहित ऋषिगणही एकत्र उभे होते।

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां लोकवर्णनंनामैकोनविंशोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीशिवमहापुराणाच्या पाचव्या भागातील—उमासंहितेतील—“लोकवर्णन” नावाचा एकोणिसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 20

दधिवृक्षफलं यद्वद्वृत्तिश्चोर्ध्वमधस्तथा । एतदंडकटाहेन सर्वतो वै समावृतम्

जसे दधिवृक्षाचे फळ गोल असून त्याची वक्रता वर-खाली पसरलेली असते, तसेच हे (लोकसमूह) ब्रह्मांडाच्या कढईसारख्या कवचाने सर्व बाजूंनी पूर्णपणे वेढलेले आहे।

Verse 21

दशगुणेन पयसा सर्वतस्तत्समावृतम् । वह्निना वायुना चापि नभसा तमसा तथा

तो (ब्रह्मांडीय विस्तार) दहापट वाढलेल्या जलाने सर्व बाजूंनी वेढलेला होता; तसेच अग्नी, वायू, आकाश आणि तम (अंधार) यांनीही तो आच्छादित होता।

Verse 22

भूतादिनापि महता दिग्गुणोत्तरवेष्टितः । महांतं च समावृत्य प्रधानं पुरुषः स्थितः

भूतादि महान तत्त्वाने व दिशागुणांच्या उच्चतर आवरणाने वेढलेला पुरुष, महत् तत्त्वालाही आच्छादून, प्रधान (आदिप्रकृती) यावर स्थित राहतो।

Verse 23

अनंतस्य न तस्यास्ति संख्यापि परमात्मनः । तेनानंत इति ख्यातः प्रमाणं नास्ति वै यतः

त्या परमात्म्याची ना संख्या आहे ना परिमाण. म्हणून तो ‘अनंत’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; कारण त्याला मोजण्याचे कोणतेही प्रमाण नाही।

Verse 24

हेतुभूतस्समस्तस्य प्रकृतिस्सा परा मुने । अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च

हे मुने, ती परा प्रकृती सर्वाची कारणभूता आहे. तिच्यापासून असंख्य अंडे (ब्रह्मांडे) उत्पन्न होतात—हजारो-हजार आणि दहा-हजारोही।

Verse 25

ईदृशानां प्रभूतानि तस्मादव्यक्तजन्मनः । दारुण्यग्निस्तिले तैलं पयस्सु च यथा घृतम्

अव्यक्त उत्पत्तीच्या त्या परम तत्त्वापासून असंख्य प्रकट रूपे उत्पन्न होतात—जसे लाकडात अग्नी, तिळात तेल आणि दुधात तूप अंतर्निहित असते।

Verse 26

तथासौ परमात्मा वै सर्वं व्याप्यात्मवेदनः । आदिबीजात्प्रसुवते ततस्तेभ्यः परेण्डजाः

अशा रीतीने तो परमात्मा—स्वप्रकाश चैतन्यस्वरूप—सर्वत्र व्यापून आहे। आदिबीजापासून तो सृष्टी उत्पन्न करतो; आणि त्यांच्यापासून पुढे उच्च अंडज प्राणी जन्मतात।

Verse 27

तेभ्यः पुत्रास्तथान्येषां बीजान्यन्यानि वै ततः । महदादयो विशेषांतास्तद्भवंति सुरादयः

त्यांच्यापासून पुत्र उत्पन्न झाले; आणि नंतर इतरांपासून आणखी अन्य बीज-तत्त्वेही उत्पन्न झाली. त्या स्रोतापासून महत् इत्यादींपासून विशेषांपर्यंतचे विकार, तसेच देवगण व अन्य प्राणी प्रकट होतात।

Verse 28

बीजाद्वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस्तरोः । सूर्य्यकांतमणेः सूर्य्याद्यद्वद्वह्निः प्रजायते

जसे बीजातून अंकुर फुटला तरी वृक्षाचा क्षय होत नाही, आणि जसे सूर्यकांत मणीतून सूर्यकिरणांनी अग्नी उत्पन्न होतो; तसेच परमेश्वरापासून प्रकट होणाऱ्या सृष्टीने भगवान् शिवाचा कणभरही ह्रास होत नाही।

Verse 29

तद्वत्संजायते सृष्टिः शिवस्तत्रः न कामयेत् । शिवशक्तिसमायोगे देवाद्याः प्रभवंति हि

त्याच प्रकारे सृष्टी उत्पन्न होते; शिव एकट्याने तिची इच्छा करीत नाहीत। शिव-शक्तीच्या संयोगानेच देवादी सर्व प्राणी खरोखर प्रकट होतात।

Verse 30

तथा स्वकर्मणैकेन प्ररोहमुपयांति वै । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्राश्च स शिवः परिगीयते

तसेच, आपल्या एकाच स्वकर्माने ते आपापल्या कार्यात प्रवृत्त होतात—ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्रगण; आणि तोच शिव म्हणून परिगीत आहे।

Verse 31

तस्मादुद्धरते सर्वं यस्मिंश्च लयमेष्यति । कर्ता क्रियाणां सर्वासां स शिवः परिगीयते

म्हणून ज्याच्यापासून हे सर्व प्रकट होते आणि ज्याच्यात शेवटी लीन होते। सर्व क्रियांचा कर्ता म्हणून तोच प्रभु शिव परिगीत आहे।

Verse 32

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ छिंधि मे संशयं महत् । सन्ति लोका हि ब्रह्मांडादुपरिष्टान्न वा मुने

व्यास म्हणाले—हे सनत्कुमार, हे सर्वज्ञ! माझा महान् संशय छेदून टाका. हे मुने, ब्रह्मांडरूपी अंड्याच्या वरही लोक आहेत काय, की नाहीत?

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । ब्रह्मांडादुपरिष्टाच्च संति लोका मुनीश्वर । ताञ्छृणु त्वं विशेषेण वच्मि तेऽहं समागतः

सनत्कुमार म्हणाले—हे मुनीश्वर, ब्रह्मांडाच्या वरही निश्चयच लोक आहेत. ते विशेष रीतीने ऐक; मी तुला सांगण्यासाठीच येथे आलो आहे.

Verse 34

विधिलोकात्परो लोको वैकुंठ इति विश्रुतः । विराजते महादीप्त्या यत्र विष्णुः प्रतिष्ठितः

विधिलोकाच्या (ब्रह्मलोकाच्या) पलीकडे ‘वैकुंठ’ नावाचा लोक प्रसिद्ध आहे. तो महातेजाने उजळून निघतो; तेथे भगवान विष्णू प्रतिष्ठित आहेत.

Verse 35

तस्योपरिष्टात्कौमारो लोको हि परमाद्भुतः । सेनानीः शंभुतनयो राजते यत्र सुप्रभः

त्याच्या वर कौमार लोक आहे, तो परम अद्भुत आहे. तेथे देवसेनेचा सेनापती, शंभुपुत्र स्कंद, अत्यंत तेजस्वी होऊन विराजतो.

Verse 36

ततः परमुमालोको महादिव्यो विरा जते । यत्र शक्तिर्विभात्येका त्रिदेवजननी शिवा

त्यानंतर परम उमा-लोक महादिव्य होऊन विराजतो. तेथे एकमेव शक्तीच प्रकाशते—शिवा, त्रिदेवांची जननी, कल्याणी माता.

Verse 37

परात्परा हि प्रकृती रजस्सत्त्वतमोमयी । निर्गुणा च स्वयं देवी निर्विकारा शिवात्मिका

प्रकृती परात्परा आहे, रज-सत्त्व-तमोमयी; तरीही तीच देवी स्वस्वरूपात निर्गुण, निर्विकार आणि शिवात्मिका आहे.

Verse 38

तस्योपरिष्टाद्विज्ञेयश्शिवलोकस्सनातनः । अविनाशी महादिव्यो महाशोभान्वितस्सदा

त्याच्या वर सनातन शिवलोक जाणावा—तो अविनाशी, परम दिव्य आणि सदैव महान शोभेने युक्त आहे.

Verse 39

विराजते परं ब्रह्म यत्र शंभुर्महेश्वरः । त्रिदेवजनकस्वामी सर्वेषां त्रिगुणात्परः

जिथे परम ब्रह्म तेजस्वीपणे विराजते—तोच शंभु महेश्वर। तो त्रिदेवांचा जनक-स्वामी असून सर्वांसाठी त्रिगुणांच्या पलीकडे आहे।

Verse 40

तत ऊर्ध्वं न लोकाश्च गोलोकस्तत्समीपतः । गोमातरस्सुशीलाख्यास्तत्र संति शिवप्रिया

त्याच्या वर पुढे कोणतेही लोक नाहीत; त्याच्या जवळच गोलोक आहे। तेथे ‘सुशीला’ नावाच्या गोमाता वास करतात, ज्या शिवाला अत्यंत प्रिय आहेत।

Verse 41

तत्पालः कृष्णनामा हि राजते शंकराज्ञया । प्रतिष्ठितश्शिवेनैव शक्त्या स्वच्छन्दचारिणा

त्याचा पालक ‘कृष्ण’ नावाने प्रसिद्ध असून शंकराच्या आज्ञेने तो तेजस्वी आहे। स्वच्छंदचारिणी शक्तीद्वारे स्वयं शिवानेच त्याची प्रतिष्ठा केली आहे।

Verse 42

शिवलोकोऽद्भुतो व्यास निराधारो मनोहरः । अतिनिर्वचनीयश्च नानावस्तुविराजितः

हे व्यास! शिवलोक अद्भुत आहे—स्वयंसिद्ध, निराधार व परम मनोहर। तो वाणीने पूर्ण अवर्णनीय असून नाना दिव्य तत्त्वांनी शोभून दिसतो.

Verse 43

शिवस्तु तदधिष्ठाता सर्वदेवशिरोमणिः । विष्णुब्रह्महरैस्सेव्यः परमात्मा निरञ्जनः

त्या परम तत्त्वाचा अधिष्ठाता शिवच आहे—सर्व देवांचा शिरोमणी। विष्णू, ब्रह्मा आदीही ज्यांची उपासना करतात; ते निरंजन परमात्मा आहेत.

Verse 44

इति ते कथिता तात सर्वब्रह्मांडसंस्थितिः । तदूर्ध्वं लोकसंस्थानं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

हे तात! अशा रीतीने मी तुला सर्व ब्रह्मांडांची संपूर्ण रचना सांगितली. आता त्याच्या वरच्या लोकांची व्यवस्था—आणखी काय ऐकू इच्छितोस?