Bhu-maṇḍala-varṇanam (Description of the Earth-Maṇḍala, the Seven Continents, and Meru)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । पाराशर्य्य सुसंक्षेपाच्छृणु त्वं वदतो मम । मण्डलं च भुवस्सम्यक् सप्तद्वीपादिसंयुतम्

सनत्कुमार म्हणाले—हे पाराशर्य, माझे संक्षिप्त वचन सावधपणे ऐक. मी सप्तद्वीपादिसंयुक्त भुवः-मंडळाचे यथार्थ वर्णन करीन.

Verse 2

जंबू प्लक्षश्शाल्मलिश्च कुशः क्रौञ्चश्च शाककः । पुष्पकस्सप्तमस्सर्वे समुद्रैस्सप्तभिर्वृताः

जंबू, प्लक्ष, शाल्मली, कुश, क्रौञ्च व शाकद्वीप—आणि सातवा पुष्पक—हे सातही द्वीप सात समुद्रांनी सर्वतोमुखी वेढलेले आहेत।

Verse 3

लवणेक्षुरसौ सर्पिर्दविदुग्धजलाशयाः । जम्बुद्वीपस्समस्तानामेतेषां मध्यतः स्थितः

परितः असले समुद्र लवणजल, इक्षुरस, तूप, दही व दूध यांचे आहेत. या सर्वांच्या अगदी मध्यभागी जंबूद्वीप स्थित आहे।

Verse 4

तस्यापि मेरुः कालेयमध्ये कनकपर्वतः । प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्योजनैस्तस्य चोच्छ्रयः

त्या प्रदेशात मेरुपर्वत ‘कनकपर्वत’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; तो सोळा योजनांपर्यंत अधोभागी प्रविष्ट आहे—हीच त्याची गाडलेली खोली मानली जाते।

Verse 5

चतुरशीतिमानैस्तैर्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः । भूमिपृष्ठस्थशैलोऽयं विस्तरस्तस्य सर्वतः

हा पर्वत चौर्‍याऐंशी (माप) विस्ताराचा असून शिखरावर बत्तीस (माप) इतका पसरलेला आहे. तो भूमिपृष्ठावर उभा राहून सर्व दिशांनी विस्तारित आहे।

Verse 6

मूले षोडशसाहस्रः कर्णिकाकार संस्थितः । हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्चास्य दक्षिणे

याच्या मुळाशी ‘षोडशसाहस्र’ नावाचा पर्वत कमळाच्या कर्णिकेसारखा स्थित आहे. याच्या दक्षिणेस हिमवान, हेमकूट आणि निषध हे पर्वत आहेत।

Verse 7

नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः । दशसाहस्रिकं ह्येते रत्नवंतोऽरुणप्रभाः

उत्तर भागात नील, श्वेत आणि शृंगी नावाचे वर्ष-पर्वत आहेत। हे दहा सहस्र योजन विस्ताराचे, रत्नसमृद्ध व अरुण प्रभेने दीप्तिमान आहेत।

Verse 8

सहस्रयोजनोत्सेधास्तावद्विस्तारिणश्च ते । भारतं प्रथमं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम्

त्यांची उंची सहस्र योजन आणि विस्तारही सहस्र योजन आहे। पहिले वर्ष ‘भारत’ म्हणून ओळखले जाते; त्यानंतर ‘किंपुरुष’ असे म्हटले आहे।

Verse 9

हरिवर्षं ततो ऽन्यद्वै मेरोर्दक्षिणतो मुने । रम्यकं चोत्तरे पार्श्वे तस्यांशे तु हिरण्मयम्

हे मुने, मेरूच्या दक्षिणेस ‘हरिवर्ष’ नावाचे दुसरे वर्ष आहे. त्याच्या उत्तर बाजूस ‘रम्यक’ असून त्याच विभागात ‘हिरण्मय’ नावाचा देश आहे।

Verse 10

उत्तरे कुरवश्चैव यथा वै भारतं तथा । नवसाहस्रमेकैकमेतेषां मुनिसत्तम

हे मुनिश्रेष्ठ, उत्तरे कुरुही आहेत, जसे भारत आहे तसेच. यांपैकी प्रत्येकाचे परिमाण नऊ सहस्र योजन असे सांगितले आहे।

Verse 11

इलावृतं तु तन्मध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः । मेरोश्चतुर्द्दिशं तत्र नवसाहस्रमुच्छ्रितम्

इलावृताच्या मध्यभागी उंच मेरू पर्वत स्थित आहे। तेथे मेरूच्या चारही दिशांना नऊ सहस्र योजन उंचीपर्यंत (परिवेष्टित प्रदेश) उन्नत आहे।

Verse 12

इलावृतमृषिश्रेष्ठ चत्वारश्चात्र पर्वताः । विष्कंभा रचिता मेरोर्योजिताः पुनरुच्छ्रिताः

हे ऋषिश्रेष्ठ! इलावृतात चार पर्वत आहेत. ते मेरूचे आधारस्तंभ (विष्कंभ) म्हणून रचलेले, मेरूला जोडलेले आणि पुन्हा उंच उभे राहिलेले आहेत.

Verse 13

पूर्वे हि मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः । विपुलः पश्चिमे भागे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः

पूर्वेस मंदर नावाचा पर्वत आहे, दक्षिणेस गंधमादन. पश्चिम भागी विपुल, आणि उत्तरेस सुपार्श्व स्थित आहे.

Verse 14

कदंबो जंबुवृक्षश्च पिप्पलो वट एव च । एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः

कदंब, जंबूवृक्ष, पिंपळ आणि वटही—हे पर्वतध्वजासारखे वृक्ष अकराशे योजन उंच होते.

Verse 15

जम्बूद्वीपस्य नाम्नो वै हेतुं शृणु महामुने । विराजंते महावृक्षास्तत्स्वभावं वदामि ते

हे महामुने! ‘जंबूद्वीप’ या नावाचे खरे कारण ऐक. तेथे महावृक्ष तेजाने शोभतात; त्यांचा स्वभाव मी तुला सांगतो.

Verse 16

महागज प्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि च । पतंति भूभृतः पृष्ठे शीर्य्यमाणानि सर्वतः

त्या जंबूवृक्षाची फळे महागजाएवढी विशाल आहेत; ती पिकून फुटली की पृथ्वीच्या पाठीवर सर्व दिशांनी कोसळतात।

Verse 17

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां ब्रह्माण्डकथने जम्बूद्वीपवर्षवर्णनं नाम सप्तदशोध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील पाचव्या ग्रंथातील उमासंहितेत ब्रह्माण्डकथनांतर्गत ‘जम्बूद्वीपवर्षवर्णन’ नावाचा सतरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 18

न स्वेदो न च दौर्गंध्यं न जरा चेन्द्रियग्रहः । तस्यास्तटे स्थितानान्तु जनानां तन्न जायते

त्या पवित्र तीरावर राहणाऱ्या लोकांना ना घाम येतो, ना दुर्गंधी; ना जरा येते, ना इंद्रियांचा त्रास होतो।

Verse 19

तीरमृत्स्नां च सम्प्राप्य मुखवायुविशोषिताम् । जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्

नदीकाठची माती मिळवून मुखाच्या वाऱ्याने वाळविली असता ती ‘जांबूनद’ नावाचे सुवर्ण होते—सिद्धांच्या सिद्ध-भूषणास योग्य.

Verse 20

भद्राश्वं पूर्वतो मेरोः केतुमालं च पश्चिमे । वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठ तयोर्मध्य इलावृतम्

हे मुनिश्रेष्ठ! मेरूच्या पूर्वेस भद्राश्व आणि पश्चिमेस केतुमाल आहे. ही दोन वर्षे; त्यांच्या मध्यभागी इलावृत स्थित आहे.

Verse 21

वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनः । विभ्राजं पश्चिमे तद्वदुत्तरे नन्दनं स्मृतम्

पूर्वेस चैत्ररथ वन आहे, दक्षिणेस गंधमादन. पश्चिमेस विभ्राज आहे, तसेच उत्तरेस नंदन असे स्मरणात आहे.

Verse 22

अरुणोदं महाभद्रं शीतोदं मानसं स्मृतम् । सरांस्येतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्वशः

अरुणोद, महाभद्र, शीतोद आणि मानस—ही चार सरोवरे स्मरणात आहेत; सर्व प्रकारे ती देवांच्या भोग्य, दिव्य विहारस्थाने आहेत.

Verse 23

शीतांजनः कुरुंगश्च कुररो माल्यवांस्तथा । चैकैकप्रमुखा मेरोः पूर्वतः केसराचलाः

मेरूच्या पूर्वेस केसराचल नावाची उपपर्वतरांग आहे; प्रत्येकाचा स्वतंत्र प्रमुख शिखर आहे—शीतांजन, कुरुंग, कुरर आणि माल्यवान।

Verse 24

त्रिकूटश्शिशिरश्चैव पतंगो रुचकस्तथा । निषधः कपिलायाश्च दक्षिणे केसराचलाः

दक्षिणेस त्रिकूट व शिशिर, पतंग व रुचक; तसेच निषध—आणि दक्षिण प्रदेशात कपिलाचे केसराचलही प्रसिद्ध आहेत।

Verse 25

सिनी वासः कुसुंभश्च कपिलो नारदस्तथा । नागादयश्च गिरयः पश्चिमे केसराचलाः

पश्चिमेस सिनीवास, कुसुंभ, कपिल आणि नारद; तसेच नाग इत्यादी पर्वत आहेत—तेथेच केसराचलाची पर्वतरांगही वसलेली आहे।

Verse 26

शंखचूडोऽथ ऋषभो हंसो नाम महीधरः । कालंजराद्याश्च तथा उत्तरे केसराचलाः

शंखचूड नावाचा पर्वत आहे; त्यानंतर ऋषभ व हंस नावाचे पर्वत आहेत. तसेच कालंजर इत्यादीही आहेत; आणि उत्तरेस केसराचल पर्वत आहेत.

Verse 27

मेरोरुपरि मध्ये हि शातकौंभं विधेः पुरम् । चतुर्द्दशसहस्राणि योजनानि च संख्यया

मेरूच्या शिखरावरील मध्य प्रदेशात विधाता ब्रह्म्याची शातकौम्भ नामक पुरी आहे; तिचा विस्तार संख्येने चौदा सहस्र योजन असा सांगितला आहे।

Verse 28

अष्टानां लोकपालानां परितस्तदनुक्रमात् । यथादिशं यथारूपं पुरोऽष्टावुपकल्पिताः

आठ लोकपालांच्या योग्य क्रमाप्रमाणे, सर्व बाजूंनी त्यांच्या-त्यांच्या दिशेत, त्या दिशेला अनुरूप रूप धारण करून, पुढे आठ व्यवस्था उभारल्या गेल्या।

Verse 29

तस्यां च ब्रह्मणः पुर्य्यां पातयित्वेन्दुमण्डलम् । विष्णुपादविनिष्क्रांता गंगा पतति वै नदी

आणि त्या ब्रह्म्याच्या दिव्य पुरीत, चंद्रमंडळाला स्पर्श करून, विष्णूच्या चरणांतून प्रकट झालेली गंगा नदी खरोखरच खाली प्रवाहित होत अवतरते।

Verse 30

सीता चालकनंदा च चक्षुर्भद्रा च वै क्रमात् । सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्द्धा प्रत्यपद्यत

क्रमाने (प्रवाह-शक्ती) सीता, चालकानंदा आणि चक्षुर्भद्रा—ती (गंगा) तेथे पडून दिशांमध्ये चार रूपांनी विभागली जाऊन स्थिरावली।

Verse 31

सीता पूर्वेण शैलं हि नन्दा चैव तु दक्षिणे । सा चक्षुः पश्चिमे चैव भद्रा चोत्तरतो व्रजेत्

सीता पर्वताच्या पूर्वेस जावो; नंदा निश्चयच दक्षिणेस. सा-चक्षुः पश्चिमेस जावो; आणि भद्रा उत्तरेकडे प्रस्थान करो।

Verse 32

गिरीनतीत्य सकलांश्चतुर्द्दिक्षु महांबुधिम् । सा ययौ प्रयता सूता गंगा त्रिपथगामिनी

सर्व पर्वत ओलांडून, चारही दिशांनी महा-समुद्राकडे, ती पवित्र गंगा—शुद्ध व संयमी—प्रवाहत पुढे गेली, त्रिपथगामिनी।

Verse 33

सुनीलनिषधौ यौ तौ माल्यवद्गन्धमादनौ । तेषां मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः

सुनील-निषध आणि माल्यवत-गंधमादन या पर्वतयुगुलांच्या मध्यभागी मेरू पर्वत आहे, कमळाच्या कर्णिकेसारखा स्थित।

Verse 34

भारतः केतुमालश्च भद्राश्वः कुरवस्तथा । पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादालोकपर्वताः

भारत, केतुमाल, भद्राश्व आणि कुरु—ही लोकपद्माची पाने आहेत; आणि मर्यादा-पर्वत हेच लोकांच्या सीमा दर्शविणारे पर्वत आहेत।

Verse 35

जठरं देवकूटश्च आयामे दक्षिणोत्तरे । गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चिमतो गतौ

उत्तर–दक्षिण विस्तारात जठर व देवकूट हे पर्वत स्थित आहेत; आणि पूर्व–पश्चिम दिशेत गंधमादन व कैलास पसरलेले आहेत।

Verse 36

पूर्वपश्चिमतो मेरोर्निषधो नीलपर्वतः । दक्षिणोत्तरमायातौ कर्णिकांतर्व्यवस्थितौ

मेरूच्या पूर्व-पश्चिमेस निषध व नील पर्वत आहेत. ते दक्षिण-उत्तर दिशेने पसरून (विश्वकमळाच्या) कर्णिकेच्या अंतर्भागात स्थित आहेत.

Verse 37

जठराद्याः स्थिता मेरोर्येषां द्वौ द्वौ व्यवस्थितौ । केसराः पर्वता एते श्वेताद्याः सुमनोरमाः

जठर इत्यादी पर्वत मेरूच्या सभोवती स्थित असून ते दोन-दोन असे जोड्यांनी मांडलेले आहेत। श्वेत इत्यादी हे सुमनोहर पर्वतसमूह ‘केसर’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत।

Verse 38

शैलानामुत्तरे द्रोण्यस्सिद्धचारणसेविताः । सुरम्याणि तथा तासु काननानि पुराणि च

पर्वतांच्या उत्तरेस सिद्ध व चारणांनी सेविलेल्या दऱ्या आहेत. त्या दऱ्यांत अत्यंत रम्य अशी प्राचीन कानने व आदिकालीन वनेही आहेत।

Verse 39

सर्वेषां चैव देवानां यक्षगंधर्वरक्षसाम् । क्रीडंति देवदैतेयाश्शैलप्रायेष्वहर्निशम्

सर्व देव, यक्ष, गंधर्व व राक्षस—तसेच देव व दैत्य—तेथे अहोरात्र, बहुधा पर्वतशिखरांवर, क्रीडा करीत असतात।

Verse 40

धर्मिणामालया ह्येते भौमास्स्वर्गाः प्रकीर्तिताः । न तेषु पापकर्तारो यांति पश्यंति कुत्रचित्

हे धर्मनिष्ठांचे निवासस्थान असल्याने ‘भौम स्वर्ग’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत। तेथे पापकर्मी जात नाहीत; आणि कधीही कुठेही दिसत नाहीत।

Verse 41

यानि किंपुरुषादीनि वर्षाण्यष्टौ महामुने । न तेषु शोको नापत्त्यो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम्

हे महामुने! किंपुरुषादी जी आठ वर्षे आहेत, त्यांत न शोक, न आपत्ती, न उद्वेग; तसेच क्षुधा-भय इत्यादीही नाहीत.

Verse 42

स्वस्थाः प्रजा निरातंकास्सर्वदुःखविवर्जिताः । दशद्वादशवर्षाणां सहस्राणि स्थिरायुषः

प्रजा निरोगी, भय‑चिंतारहित व सर्व दुःखांपासून मुक्त असते. त्यांचे आयुष्य स्थिर व दीर्घ—दहा‑बारा वर्षांच्या सहस्रकांपर्यंत टिकते.

Verse 43

कृतत्रेतादिकाश्चैव भौमान्यंभांसि सर्वतः । न तेषु वर्षते देवस्तेषु स्थानेषु कल्पना

कृत‑त्रेता इत्यादी युगांत पृथ्वीवरील जल सर्वत्र आढळते; तरी त्या प्रदेशांत देव वर्षा करीत नाही—म्हणून ती स्थाने केवळ कल्पित आहेत असे समजावे.

Verse 44

सप्तस्वेतेषु नद्यश्च सुजातास्स्वर्णवा लुकाः । शतशस्संति क्षुद्राश्च तासु क्रीडारता जनाः

या सातांमध्ये सुजात नद्या आहेत; त्यांची वाळू सुवर्णासारखी आहे. शेकडो लहान प्रवाहही आहेत, आणि लोक त्यांच्या काठी क्रीडेत रमतात.