ब्रह्माण्डदान-प्रशंसा तथा ब्रह्माण्ड-प्रमाण-वर्णनम् (Praise of the Gift of the Cosmic Egg and Description of the Brahmāṇḍa’s Measure)

Verse 1

व्यास उवाच । येनैकेन हि दत्तेन सर्वेषां प्राप्यते फलम् । दानानां तन्ममाख्या हि मानुषाणां हितार्थतः

व्यास म्हणाले—ज्या एका दानाने सर्व दानांचे पूर्ण फळ मिळते, ते मी मानवांच्या हितासाठी आता सांगतो।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । शृणु कालेः प्रदत्ताद्वै फलं विंदंति मानवाः । एकस्मादपि सर्वेषां दानानां तद्वदामि ते

सनत्कुमार म्हणाले—ऐक; योग्य काळी दिलेले दानच माणसांना खरे फळ देते. सर्व दानांपैकी एका दानातूनही जो फल मिळतो, तो मी तुला सांगतो।

Verse 3

दानानामुत्तमं दानं ब्रह्माण्डं खलु मानवैः । दातव्यं मुक्तिकामैस्तु संसारोत्तारणाय वै

सर्व दानांमध्ये उत्तम दान म्हणजे ब्रह्मांडदानच. म्हणून मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांनी संसारातून तरण्यासाठी निश्चयाने दान करावे।

Verse 4

ब्रह्मांडे सकलं दत्तं यत्फलं लभते नरः । तदेकभावादाप्नोति सप्तलोकाधिपो भवेत्

संपूर्ण ब्रह्मांडातील सर्व काही दान केल्याने जो फल मिळतो, तोच शिवावर एकनिष्ठ भाव ठेवून मिळतो. अशा एकाग्रतेने तो सात लोकांचा अधिपती होतो।

Verse 5

यावच्चन्द्रदिवाकरौ नभसि वै यावत्स्थिरा मेदिनी । तावत्सोऽपि नरः स्वबांधवयुतस्स्ववर्गौकसामोकसि । सर्वेष्वेव मनोनुगेषु ककुभिर्ब्रह्माण्डदः क्रीडते । पश्चाद्याति पदं सुदुर्लभतरं देवैर्मुदे माधवम्

जोपर्यंत आकाशात चंद्र व सूर्य आहेत आणि पृथ्वी स्थिर आहे, तोपर्यंत तो पुरुष आपल्या बांधवांसह आपल्या स्वर्गलोकांत क्रीडा करीत, मुक्तीसदृश आनंद भोगतो. मनोवांछित सर्व दिशा-प्रदेशांत तो ब्रह्मांडदानकर्ता जसा, तसा निर्बंध विहार करतो. नंतर देवांच्या आनंदासाठी तो अत्यंत दुर्लभ असे पद—माधवाचे परम धाम—प्राप्त करतो।

Verse 6

व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि ब्राह्माण्डं यत्प्रमाणं यदात्मकम् । यदाधारं यथाभूतं येन मे प्रत्ययो भवेत्

व्यास म्हणाले—हे भगवन्! ब्रह्मांडाचे प्रमाण, त्याचे स्वरूप आणि ज्यावर ते आधारले आहे ते सर्व जसे वास्तव आहे तसे मला सांगा, ज्यायोगे माझ्या अंतःकरणात दृढ निश्चय उत्पन्न होईल।

Verse 7

सनत्कुमार उवाच । मुने शृणु प्रवक्ष्यामि यदुत्सेधं तु विस्तरम् । ब्रह्माण्डं तत्तु संक्षेपाच्छ्रुत्वा पापात्प्रमुच्यते

सनत्कुमार म्हणाले—हे मुने, ऐक; मी ब्रह्मांडाची उंची व विस्तार सांगतो. याचे संक्षिप्त श्रवण केले तरी मनुष्य पापातून मुक्त होतो.

Verse 8

यत्तत्कारणमव्यक्तं व्यक्तं शिवमनामयम् । तस्मात्संजायते ब्रह्मा द्विधाभूताद्धि कालतः

जे अव्यक्त कारणतत्त्व आहे आणि जे व्यक्तरूपाने अनामय शिव आहेत—त्यांच्यापासूनच ब्रह्मा उत्पन्न होतो; कारण काळाच्या प्रभावाने ते एक तत्त्व द्विरूप होते.

Verse 9

ब्राह्माण्डं सृजति ब्रह्मा चतुर्द्दशभवात्मकम् । तद्वच्मि क्रमतस्तात समासाच्छृणु यत्नतः

ब्रह्मा चौदा लोकांनी युक्त असे ब्रह्मांड निर्माण करतो. हे तात, मी ते क्रमाने संक्षेपाने सांगतो; तू प्रयत्नपूर्वक सावध होऊन ऐक.

Verse 10

पातालानि तु सप्तैव भुवनानि तथोर्द्ध्वतः । उच्छ्रायो द्विगुणस्तस्य जलमध्ये स्थितस्य च

पाताळे तर सातच आहेत आणि वरही तसेच लोक आहेत. जलाच्या मध्यभागी स्थित त्या प्रदेशाचा उंच विस्तार द्विगुण सांगितला आहे.

Verse 11

तस्याधारः स्थितो नागस्स च विष्णुः प्रकीर्तितः । ब्रह्मणो वचसो हेतोर्बिभर्ति सकलं त्विदम्

त्याचा आधार महानाग आहे; तोच विष्णू म्हणूनही कीर्तित आहे. ब्रह्माच्या वचनाच्या प्रभावाने तो हे सर्व जग धारण करतो.

Verse 12

शेषस्यास्य गुणान् वक्तुं न शक्ता देवदानवाः । योनंतः पठ्यते सिद्धैर्देवर्षिगणपूजितः

या परमेश्वराचे गुण पूर्णपणे सांगण्यास देव व दानवही समर्थ नाहीत। सिद्धगण त्याचे पठण करतात—ज्याची आदि व अंत अगम्य आहे; तो देवर्षिगणांनी पूजिला जातो।

Verse 13

शिरःसाहस्रयुक्तस्स सर्वा विद्योतयन्दिशः । फणामणिसहस्रेण स्वस्तिकामलभूषणः

तो सहस्र शिरांनी युक्त होऊन सर्व दिशा उजळवीत होता। फण्यांवरील सहस्र मणिरत्नांनी शोभित, स्वस्तिकचिन्हे व कमलसदृश भूषणांनी विभूषित होता।

Verse 14

मदाघूर्णितनेत्रोऽसौ साग्निश्श्वेत इवाचलः । स्रग्वी किरीटी ह्याभाति यस्सदैवैक कुंडलः

त्याचे नेत्र दिव्य मदाने घूर्णित होते; तो जणू अग्निदीप्त श्वेत पर्वतासारखा भासत होता। गळ्यात माळ व शिरी मुकुट धारण करून, तो सदैव एकाच कुंडलाने शोभून तेजस्वी दिसत होता।

Verse 15

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां ब्रह्माण्डकथने पाताललोकवर्णनं नाम पंचदशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील पंचम उमा-संहितेत, ब्रह्माण्डकथनांतर्गत ‘पाताळलोकवर्णन’ नामक पंधरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 16

लांगलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन्मुसलमुत्तमम् । योऽर्च्यते नागकन्याभिस्स्वर्णवर्णाभिरादरात्

ज्याचा अग्रहस्त नांगरावर आसक्त आहे आणि जो उत्तम मुसळ धारण करतो, तो सुवर्णवर्ण नागकन्यांकडून आदराने पूजिला जातो.

Verse 17

संकर्षणात्मको रुद्रो विषानलशिखोज्ज्वलः । कल्पांते निष्क्रमन्ते यद्वक्त्रेभ्योऽग्निशिखा मुहुः । दग्ध्वा जगत्त्रयं शान्ता भवंतीत्यनुशुश्रुम

संकर्षणस्वरूप रुद्र विष व अग्नीच्या ज्वाळांनी उज्ज्वल आहे. कल्पांती त्याच्या मुखांतून वारंवार अग्निशिखा निघतात; त्रिलोकी दग्ध करून त्या शिखा मग शांत होतात—असे आम्ही ऐकले आहे.

Verse 18

आस्ते पातालमूलस्थस्स शेषः क्षितिमण्डलम् । बिभ्रत्स्वपृष्ठे भूतेशश्शेषोऽशेषगुणार्चितः

पाताळाच्या मुळाशी तो शेष वास करतो, जो आपल्या पाठीवर संपूर्ण पृथ्वीमंडळ धारण करतो. तो शेष—भूतांचा ईश्वर—असंख्य गुणांनी पूज्य आहे.

Verse 19

तस्य वीर्यप्रभावश्च साकांक्षैस्त्रिदशैरपि । न हि वर्णयितुं शक्यः स्वरूपं ज्ञातुमेव वा

त्याचे पराक्रम व प्रभाव वर्णन करणे तर दूरच; जाणण्याची आकांक्षा असलेल्या त्रिदश देवांनाही ते शक्य नाही, तसेच त्याचे स्वरूपही यथार्थ जाणता येत नाही.

Verse 20

आस्ते कुसुममालेव फणामणिशिलारुणा । यस्यैषा सकला पृथ्वी कस्तद्वीर्यं वदिष्यति

फण्यावरील मणिरत्नांच्या लालिमा जशी, तसा अरुण प्रभू; त्याच्यावर ही सारी पृथ्वी पुष्पमाळेसारखी विसावली आहे. अशा महादेवाचे पराक्रम कोण खरेखुरे सांगू शकेल?

Verse 21

यदा विजृम्भतेऽनंतो मदाघूर्णितलोचनः । तदा चलति भूरेषा साद्रितोयाधिकानना

जेव्हा मदाने फिरणाऱ्या नेत्रांचा अनंत (शेष) जांभई देत विस्तारतो, तेव्हा ही पृथ्वी—पर्वत, जलराशी आणि विशाल अरण्यांसह—कंपून हालू लागते।

Verse 22

दशसाहस्रमेकैकं पातालं मुनि सत्तम । अतलं वितलं चैव सुतलं च रसातलम्

हे मुनिश्रेष्ठ! प्रत्येक पाताळ दहा सहस्र (योजन) विस्ताराचे आहे—अतल, वितल, सुतल आणि रसातल।

Verse 23

तलं तलातलं चाग्र्यं पातालं सप्तमं मतम् । भूमेरधस्सप्त लोका इमे ज्ञेया विचक्षणैः

तल, तलातल आणि अन्य श्रेष्ठ अधोलोक; आणि पाताळ हे सातवे मानले आहे. पृथ्वीच्या खाली हे सात लोक आहेत—विवेकी जनांनी ते जाणावे।

Verse 24

उच्छ्रायो द्विगुणश्चैषां सर्वेषां रत्नभूमयः । रत्नवन्तोऽथ प्रासादा भूमयो हेमसंभवाः

त्या सर्वांची उंची दुप्पट होती; भूमी रत्नमयी होती. प्रासाद रत्नांनी विभूषित होते आणि तळभाग सुवर्णनिर्मित होते.

Verse 25

तेषु दानवदैतेया नागानां जातयस्तथा । निवसंति महानागा राक्षसा दैत्यसंभवाः

तेथे दानव-दैत्य तसेच नागांच्या विविध जाती निवास करतात. महानागही तेथे राहतात आणि दैत्यांपासून उत्पन्न राक्षसही.

Verse 26

प्राह स्वर्गसदोमध्ये पातालानीति नारदः । स्वर्लोकादति रम्याणि तेभ्योऽसावागतो दिवि

स्वर्गसभेच्या मध्यात नारद म्हणाला—“पाताळलोक आहेत; ते स्वर्लोकापेक्षाही अधिक रम्य आहेत।” हे ऐकून तो त्या लोकांतून वर येऊन दिव्य स्वर्गात आला।

Verse 27

नानाभूषणभूषासु मणयो यत्र सुप्रभाः । आह्लादकानि शुभ्राणि पातालं केन तत्समम्

तेथे नानाविध भूषणांनी अलंकृत अशा स्थानी उत्तम प्रभेचे मणिरत्न झळाळतात। ते आनंददायक व उज्ज्वल शुभ्र आहेत—त्या पाताळासारखे दुसरे काय असेल?

Verse 28

पाताले कस्य न प्रीतिरितश्चेतश्च शोभितम् । देवदानवकन्याभिर्विमुक्तस्याभिजायते

पाताळात कोणाला प्रीती होणार नाही? तेथे मनही इकडे-तिकडे मोहून शोभित होते. देव व दानवांच्या कन्यांमुळे, संयमातून मुक्त झालेल्याच्या ठायीही आसक्ती उत्पन्न होते.

Verse 29

दिवार्करश्मयो यत्र न भवंति विधो निशि । न शीतमातपो यत्र मणितेजोऽत्र केवलम्

त्या लोकात दिवसा सूर्यकिरणांचा दाह होत नाही, आणि रात्री चंद्रप्रकाशही नसतो. तेथे ना शीत ना ताप; केवळ मण्यांचे निर्मळ तेजच विराजते.

Verse 30

भक्ष्यभोज्यान्नपानानि भुज्यंते मुदितैर्भृशम् । यत्र न जायते कालो गतोऽपि मुनिसत्तम

तेथे आनंदित लोक भरपूर प्रमाणात भक्ष्य-भोज्य, अन्न व पान यांचा उपभोग घेतात. हे मुनिश्रेष्ठा, त्या स्थानी काळाचा उदयच होत नाही—जरी तो गेलेला असला तरी.

Verse 31

पुंस्कोकिलरुतं यत्र पद्मानि कमलाकराः । नद्यस्सरांसि रम्याणि ह्यन्योन्यविचराणि च

जिथे नर-कोकिळांचा मधुर कूजन निनादतो आणि कमळतळ्यांत पद्मे फुललेली असतात. तिथे रम्य नद्या व सरोवरे परस्पर मिसळत वाहत असतात.

Verse 32

भूषणान्यतिशुभ्राणि गंधाढ्यं चानुलेपनम् । वीणावेणुमृदंगानां स्वना गेयानि च द्विज

अतिशय उज्ज्वल भूषणे आहेत आणि सुगंधाने परिपूर्ण अनुलेपन आहे. हे द्विज, तिथे वीणा, वेणू व मृदंग यांचे नाद आणि गेय गीतेही आहेत.

Verse 33

दैत्योरगैश्च भुज्यंते पाताले वै सुखानि च । तपसा समवाप्नोति दानवैस्सिद्धमानवैः

पाताळात दैत्य व उरगही खरोखर सुख भोगतात. पण तीच प्राप्ती दानव आणि सिद्ध-मानव तपस्येने मिळवतात.