पानीयदान-प्रपादान-वापीकूपतडाग-निर्माण-प्रशंसा (Praise of Water-Gift and the Construction of Wells and Tanks)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । पानीयदानं परमं दानानामुत्तमं सदा । सर्वेषां जीवपुंजानां तर्पणं जीवनं स्मृतम्

सनत्कुमार म्हणाले—पाणीदान परम आहे, सदैव दानांमध्ये उत्तम. सर्व जीवसमूहांचे तर्पण पाण्यानेच होते; तेच जीवन मानले आहे.

Verse 2

प्रपादानमतः कुर्यात्सुस्नेहादनिवारितम् । जलाश्रयविनिर्माणं महानन्दकरं भवेत्

म्हणून स्नेहयुक्त भक्तीने, कोणताही अडथळा वा संकोच न ठेवता, जलस्थानी पादपीठ (पाय ठेवण्याचा कट्टा) करावा। जलाश्रय/प्याऊचे निर्माण महान आनंद व पुण्य देणारे ठरते.

Verse 3

इह लोके परे वापि सत्यं सत्यं न संशयः । तस्माद्वापीश्च कूपांश्च तडागान्कारयेन्नरः

या लोकी असो वा परलोकी—हे सत्य आहे, सत्यच; यात संशय नाही. म्हणून मनुष्याने बावडी, विहीर आणि तळे बांधून घ्यावीत.

Verse 4

अर्द्धं पापस्य हरति पुरुषस्य विकर्मणः । कूपः प्रवृत्तपानीयः सुप्रवृत्तस्य नित्यशः

जो पुरुष विकर्मात पडला आहे, त्याचे अर्धे पाप प्रवाही पिण्याच्या पाण्याचा विहीर दूर करते; आणि जो सदैव धर्मनिष्ठ आहे, त्याच्यासाठी तीच विहीर नित्य पुण्यकारक ठरते.

Verse 5

सर्वं तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये । गावः पिबंति विप्राश्च साधवश्च नरास्सदा

ज्याने खोदलेल्या जलाशयात सदैव गायी, विप्र, साधू आणि लोक पाणी पितात, तो आपल्या सर्व वंशाचा उद्धार करतो.

Verse 6

निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्यवारितम् । सुदुर्गं विषमं कृच्छ्रं न कदाचिदवाप्यते

ज्याच्याकडे उन्हाळ्याच्या काळात पिण्याचे पाणी अडथळ्याविना उपलब्ध असते, तो कधीही अतिदुर्गम, विषम व क्लेशदायक दुःखमार्गाला प्राप्त होत नाही.

Verse 7

तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां ये गुणाः स्मृता । त्रिषु लोकेषु सर्वत्र पूजितो यस्तडागवान्

आता मी बांधलेल्या तळ्यांचे जे गुण स्मरणात सांगितले आहेत ते वर्णन करतो. ज्याच्याकडे धर्मार्थ तळे आहे तो त्रैलोक्यात सर्वत्र पूजिला जातो.

Verse 8

अथवा मित्रसदने मैत्रं मित्रार्तिवर्जितम् । कीर्तिसंजननं श्रेष्ठं तडागानां निवेशनम्

किंवा मित्राच्या घरी मित्रांना दुःख न देणारी मैत्री प्रस्थापित करावी. पण सर्वश्रेष्ठ म्हणजे तळ्यांची स्थापना; कारण ती उत्तम कीर्ती उत्पन्न करते.

Verse 9

धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलमाहुर्मनीषिणः । तडागं सुकृते येन तस्य पुण्यमनन्तकम्

मनीषी म्हणतात की तळे हे धर्म, अर्थ व काम यांचे फल देणारे आहे. जो सुकृत्याने तळे करतो, त्याचे पुण्य अनंत होते.

Verse 10

चतुर्विधानां भूतानां तडागः परमाश्रयः । तडागादीनि सर्वाणि दिशन्ति श्रियमुत्तमाम्

चार प्रकारच्या जीवांसाठी तळे हे परम आश्रय आहे. तळे इत्यादी जलकार्य उत्तम श्री व कल्याण देतात.

Verse 11

देवा मनुष्या गन्धर्वाः पितरो नागराक्षसाः । स्थावराणि च भूतानि संश्रयंति जलाशयम्

देव, मनुष्य, गंधर्व, पितर, नाग व राक्षस—तसेच स्थावर जीवही—जलाशयाचा आश्रय घेतात.

Verse 12

इति श्रीशिवमहापुराणे पंचम्यामुमासंहितायां तपोमाहात्म्यवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम ग्रंथातील उमासंहितेत ‘तपोमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा बारावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 13

शरत्काले तु सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति । गोसहस्रफलं तस्य भवेन्नैवात्र संशयः

शरद ऋतूत ज्याच्या तळ्यात पाणी टिकून राहते, त्याला सहस्र गोदानाइतके पुण्य मिळते—यात संशय नाही।

Verse 14

हेमन्ते शिशिरे चैव सलिलं यस्य तिष्ठति । स वै बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम्

हेमंत व शिशिर ऋतूत ज्याच्याकडे पाणी साठवून राहते, त्याला बहुसुवर्णयुक्त यज्ञाचे फळ मिळते।

Verse 15

वसंते च तथा ग्रीष्मे सलिलं यस्य तिष्ठति । अतिरात्राश्वमेधानां फलमाहुर्मनीषिणः

वसंत तसेच ग्रीष्म ऋतूतही ज्याच्या जलाशयात पाणी टिकते, त्याला अतिरात्र व अश्वमेध यज्ञांचे फळ मिळते असे मनीषी सांगतात।

Verse 16

मुने व्यासाथ वृक्षाणां रोपणे च गुणाञ्छृणु । प्रोक्तं जलाशयफलं जीवप्रीणनमुत्तमम्

हे मुनी व्यास! आता वृक्षारोपणाचेही गुण ऐक. जलाशय निर्माणाचे फळ परम श्रेष्ठ सांगितले आहे; कारण ते सर्व जीवांना उत्तम रीतीने तृप्त व पोषित करते।

Verse 17

अतीतानागतान्सर्वान्पितृवंशांस्तु तारयेत् । कांतारे वृक्षरोपी यस्तस्माद्वृक्षांस्तु रोपयेत्

जो निर्जन अरण्यात वृक्ष लावतो, तो गेलेले व येणारे असे सर्व पितृवंश तारतो; म्हणून निश्चयाने वृक्ष लावावेत।

Verse 18

तत्र पुत्रा भवंत्येते पादपा नात्र संशयः । परं लोकं गतस्सोऽपि लोकानाप्नोति चाक्षयान्

तेथे हे वृक्षच त्याचे पुत्र होतात—यात संशय नाही. आणि तो परलोकास गेल्यावरही अक्षय लोक प्राप्त करतो।

Verse 19

पुष्पैस्सुरगणान्सर्वान्फलैश्चापि तथा पितॄन् । छायया चातिथीन्सर्वान्पूजयंति महीरुहाः

फुलांनी ते महावृक्ष सर्व देवगणांचे, फळांनी पितरांचे, आणि सावलीने सर्व अतिथींचे पूजन करतात—अशा रीतीने ते दानरूपाने नित्य यज्ञ करीत असतात।

Verse 20

किन्नरोरगरक्षांसि देवगंधर्वमानवाः । तथैवर्षिगणाश्चैव संश्रयंति महीरुहान्

किन्नर, नाग व राक्षस; तसेच देव, गंधर्व व मानव—आणि ऋषिगणही—महावृक्षांचा आश्रय घेतात।

Verse 21

पुष्पिताः फलवंतश्च तर्पयंतीह मानवान् । इह लोके परे चैव पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः

जे धर्मकर्म पुष्पित होऊन फलवंत होतात व या लोकी मानवांना तृप्त करतात, ते धर्मानुसार इहलोकी व परलोकीही ‘पुत्र’ म्हणून स्मरणात राहतात।

Verse 22

तडागकृद्वृक्षरोपी चेष्टयज्ञश्च यो द्विजः । एते स्वर्गान्न हीयंते ये चान्ये सत्यवादिनः

जो द्विज तळे/तडाग करतो, वृक्षारोपण करतो आणि श्रद्धेने यज्ञकर्म करतो—असे जन स्वर्गातून ढळत नाहीत; तसेच इतर सत्यवादीही ढळत नाहीत।

Verse 23

सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः । सत्यमेव परो यज्ञस्सत्यमेव परं श्रुतम्

सत्यच परम ब्रह्म आहे, सत्यच परम तप आहे; सत्यच श्रेष्ठ यज्ञ आहे, आणि सत्यच परम श्रुती (वेदवाणी) आहे।

Verse 24

सत्यं सुप्तेषु जागर्ति सत्यं च परमं पदम् । सत्येनैव धृता पृथ्वी सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम्

सत्य झोपलेल्या जीवांतही जागृत असते, आणि सत्यच परम पद आहे; सत्यानेच पृथ्वी धारण केली आहे, आणि सत्यातच सर्व काही प्रतिष्ठित आहे।

Verse 25

ततो यज्ञश्च पुण्यं च देवर्षिपितृपूजने । आपो विद्या च ते सर्वे सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्

सत्यातूनच यज्ञ व पुण्य उत्पन्न होतात, जे देव-ऋषी-पितरांच्या पूजनात प्रकट होतात; आप (जल) व विद्या देखील—हे सर्व, खरे तर सर्व काही—सत्यातच प्रतिष्ठित आहे।

Verse 26

सत्यं यज्ञस्तपो दानं मंत्रा देवी सरस्वती । ब्रह्मचर्य्यं तथा सत्यमोंकारस्सत्यमेव च

सत्यच यज्ञ, सत्यच तप, सत्यच दान आहे। सत्यच मंत्र आहे आणि सत्यच देवी सरस्वती आहे। ब्रह्मचर्यही सत्य आहे; पवित्र ओंकारही खरे तर सत्यच आहे।

Verse 27

सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः । सत्येनाग्निर्निर्दहति स्वर्गस्सत्येन तिष्ठति

सत्यामुळे वारा वाहतो, सत्यामुळे सूर्य तापतो. सत्यामुळे अग्नी प्रज्वलित होऊन दहन करतो; आणि स्वर्गही सत्यामुळेच स्थिर राहतो.

Verse 28

पालनं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम् । सत्येन वहते लोके सर्वमाप्नोत्यसंशयम्

सत्यपालन हे सर्व वेदांचे सार जपणे आहे आणि सर्व तीर्थांत स्नान केल्यासारखे आहे. सत्यामुळेच लोकव्यवस्था चालते; सत्याने मनुष्य निःसंशय सर्व काही प्राप्त करतो.

Verse 29

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । लक्षाणि क्रतवश्चैव सत्यमेव विशिष्यते

हजार अश्वमेध यज्ञ आणि सत्य यांना तराजूत ठेवून तोलले; लाखो क्रतूंशी तुलना केली तरी सत्यच अधिक श्रेष्ठ व भारी ठरते.

Verse 30

सत्येन देवाः पितरो मानवोरगराक्षसाः । प्रीयंते सत्यतस्सर्वे लोकाश्च सचराचराः

सत्यामुळे देव, पितर, मनुष्य, नाग आणि राक्षसही प्रसन्न होतात. खरे तर सत्यामुळेच सर्व लोक—चराचर—तृप्त व स्थिर राहतात.

Verse 31

सत्यमाहुः परं धर्मं सत्यमाहुः परं पदम् । सत्यमाहुः परं ब्रह्म तस्मात्सत्यं सदा वदेत्

सत्यालाच परम धर्म म्हणतात, सत्यालाच परम पद म्हणतात। सत्य हेच परम ब्रह्म; म्हणून सदैव सत्य बोलावे।

Verse 32

मुनयस्सत्यनिरतास्तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् । सत्यधर्मरतास्सिद्धास्ततस्स्वर्गं च ते गताः

सत्यात रत असलेल्या त्या मुनींनी अत्यंत कठोर तप केले। सत्यधर्मात स्थिर होऊन सिद्ध झाले आणि नंतर ते स्वर्गास गेले।

Verse 33

अप्सरोगणसंविष्टैर्विमानैःपरिमातृभिः । वक्तव्यं च सदा सत्यं न सत्याद्विद्यते परम्

अप्सरागणांनी भरलेल्या विमानांनी व पूज्य मातृदेवींनी वेढलेले असतानाही सदैव सत्यच बोलावे; कारण सत्यापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही.

Verse 34

अगाधे विपुले सिद्धे सत्यतीर्थे शुचिह्रदे । स्नातव्यं मनसा युक्तं स्थानं तत्परमं स्मृतम्

त्या अगाध, विशाल व सिद्ध अशा सत्यतीर्थात—पवित्र सरोवरासह—मन एकाग्र करून स्नान करावे. ते स्थान परम मानले जाते.

Verse 35

आत्मार्थे वा परार्थे वा पुत्रार्थे वापि मानवाः । अनृतं ये न भाषंते ते नरास्स्वर्गगामिनः

स्वतःच्या हितासाठी, परहितासाठी किंवा पुत्राच्या हितासाठीही—जे मनुष्य असत्य बोलत नाहीत, ते निश्चयच स्वर्गगामी होतात.

Verse 36

वेदा यज्ञास्तथा मंत्रास्संति विप्रेषु नित्यशः । नोभांत्यपि ह्यसत्येषु तस्मात्सत्यं समाचरेत्

वेद, यज्ञ आणि मंत्र हे ब्राह्मणांत नित्य वास करतात; पण असत्य आचरणाऱ्यांत तेही शोभत नाहीत. म्हणून सत्याचे दृढ आचरण करावे।

Verse 37

व्यास उवाच । तपसो मे फलं ब्रूहि पुनरेव विशेषतः । सर्वेषां चैव वर्णानां ब्राह्मणानां तपोधन

व्यास म्हणाले—हे तपोधन! तपाचे फळ मला पुन्हा विशेषतः सविस्तर सांगावे—सर्व वर्णांचे, आणि विशेष करून ब्राह्मणांचे।

Verse 38

सनत्कुमार उवाच । प्रवक्ष्यामि तपोऽध्यायं सर्व कामार्थसाधकम् । सुदुश्चरं द्विजातीनां तन्मे निगदतः शृणु

सनत्कुमार म्हणाले—मी तपस्येचा तो अध्याय सांगतो, जो सर्व धर्मोचित कामना व पुरुषार्थ साधतो. द्विजांस तो अत्यंत दुश्चर आहे; माझे कथन ऐका.

Verse 39

तपो हि परमं प्रोक्तं तपसा विद्यते फलम् । तपोरता हि ये नित्यं मोदंते सह दैवतैः

तप हे परम असे सांगितले आहे; तपानेच त्याचे फळ मिळते. जे नित्य तपात रत असतात, ते देवांसह दिव्य आनंदात रमतात.

Verse 40

तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः । तपसा प्राप्यते कामस्तपस्सर्वार्थसाधनम्

तपाने स्वर्ग मिळतो, तपाने यश मिळते. तपाने इच्छित भोगही मिळतात; तप हेच सर्वार्थसाधन आहे.

Verse 41

तपसा मोक्षमाप्नोति तपसा विंदते महत् । ज्ञानविज्ञानसंपत्तिः सौभाग्यं रूपमेव च

तपाने मोक्ष मिळतो, तपाने महान फल प्राप्त होते. तपाने ज्ञान-विज्ञानाची संपत्ती, सौभाग्य आणि उत्तम रूपही मिळते.

Verse 42

नानाविधानि वस्तूनि तपसा लभते नरः । तपसा लभते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति

तपाने मनुष्य नानाविध सिद्धी व वस्तू मिळवतो. तपाने मन जे खरेच इच्छिते ते सर्व प्राप्त होते.

Verse 43

नातप्ततपसो यांति ब्रह्मलोकं कदाचन । नातप्ततपसां प्राप्यश्शंकरः परमेश्वरः

ज्यांनी तप केले नाही, ते कधीही ब्रह्मलोकास जात नाहीत. तपशून्यांसाठी परमेश्वर शंकरही अप्राप्य आहेत.

Verse 44

यत्कार्यं किंचिदास्थाय पुरुषस्तपते तपः । तत्सर्वं समवाप्नोति परत्रेह च मानवः

मनुष्य ज्या कोणत्याही हेतूने तप करतो, ते सर्व तो प्राप्त करतो—या लोकीही आणि परलोकीही.

Verse 45

सुरापः पारदारी च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । तपसा तरते सर्वं सर्वतश्च विमुंचति

सुरा पिणारा, परस्त्रीगामी, ब्रह्महत्यारा किंवा गुरुतल्पगामीही—तपाच्या बळाने सर्व पापांवर तरून जातो आणि सर्व बाजूंनी बंधनमुक्त होतो.

Verse 46

अपि सर्वेश्वरः स्थाणुर्विष्णु श्चैव सनातनः । ब्रह्मा हुताशनः शक्रो ये चान्ये तपसान्विताः

सर्वेश्वर स्थाणु, सनातन विष्णु, ब्रह्मा, हुताशन (अग्नी), शक्र (इंद्र) आणि तपस्यायुक्त इतर सर्व—हे सर्वही परम शिवाच्या अधीन आहेत।

Verse 47

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । तपसा दिवि मोदंते समेता दैवतैस्सह

ऊर्ध्वरेतस (ब्रह्मचर्यनिष्ठ) अठ्ठ्याऐंशी हजार मुनी तपस्येच्या बळावर स्वर्गात देवतांसह एकत्र आनंद भोगतात।

Verse 48

तपसा लभ्यते राज्यं स च शक्रस्सुरेश्वरः । तपसाऽपालयत्सर्वमहन्यहनि वृत्रहा

तपस्येने राज्य मिळते; त्याच तपोबळाने शक्र (इंद्र) देवांचा अधिपती झाला. वृत्रहन् इंद्र तपस्येनेच दिवसेंदिवस सर्वांचे पालन-रक्षण करीत राहिला।

Verse 49

सूर्य्याचन्द्रमसौ देवौ सर्वलोकहिते रतौ । तपसैव प्रकाशंते नक्षत्राणि ग्रहास्तथा

सूर्य आणि चंद्र—हे दोन्ही देव—सर्व लोकांच्या हितासाठी तत्पर आहेत. ते तपस्येनेच प्रकाशमान होतात; तसेच नक्षत्रे व ग्रहही।

Verse 50

न चास्ति तत्सुखं लोके यद्विना तपसा किल । तपसैव सुखं सर्वमिति वेदविदो विदुः

या लोकी तपस्येशिवाय खरे सुख नाही. वेदज्ञ सांगतात की तपस्येनेच सर्व सुख प्राप्त होते।

Verse 51

ज्ञानं विज्ञानमारोग्यं रूपवत्त्वं तथैव च । सौभाग्यं चैव तपसा प्राप्यते सर्वदा सुखम्

तपस्येने ज्ञान, विज्ञान, आरोग्य, रूपसंपन्नता आणि सौभाग्य प्राप्त होते; आणि त्या तपानेच नेहमी सुख मिळते।

Verse 52

तपसा सृज्यते विश्वं ब्रह्मा विश्वं विनाश्रमम् । पाति विष्णुर्हरोऽप्यत्ति धत्ते शेषोऽखिलां महीम्

तपाच्या सामर्थ्याने ब्रह्मा हे सुव्यवस्थित विश्व निर्माण करतात; विष्णू त्याचे पालन करतात; हर (शिव) काळानुसार त्याचा संहार करतात; आणि शेष संपूर्ण पृथ्वी धारण करतो।

Verse 53

विश्वामित्रो गाधिसुतस्तपसैव महामुने । क्षत्रियोऽथाभवद्विप्रः प्रसिद्धं त्रिभवेत्विदम्

हे महामुने, गाधिपुत्र विश्वामित्राने केवळ तपस्येच्या सामर्थ्याने क्षत्रियजन्म असूनही ब्राह्मणत्व प्राप्त केले—हे त्रिलोकी प्रसिद्ध आहे।

Verse 54

इत्युक्तं ते महाप्राज्ञ तपोमाहात्म्यमुत्तमम् । शृण्वध्ययनमाहात्म्यं तपसोऽधिकमुत्तमम्

हे महाप्राज्ञ, अशा रीतीने मी तुला तपस्येचे परम माहात्म्य सांगितले. आता अध्ययनाचे माहात्म्य ऐक, जे तपापेक्षाही अधिक उत्तम आहे।