यममार्गे सुखदायकधर्माः (Dharmas that Grant Ease on the Path to Yama)

Verse 1

व्यास उवाच । कृतपापा नरा यांति दुःखेन महतान्विताः । यममार्गे सुखं यैश्च तान्धर्मान्वद मे प्रभो

व्यास म्हणाले—पापी नर महान दुःखाने भारलेले यममार्गाने जातात. हे प्रभो, ज्या धर्मांनी यमपथावरही सुख-कल्याण मिळते ते मला सांगा।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यमविचारतः । शुभाशुभमथो वक्ष्ये तान्धर्म्मान्सुखदायकान्

सनत्कुमार म्हणाले—केलेले कर्म निःसंशयपणे, कोणताही अपवाद न ठेवता, भोगावेच लागते। आता मी शुभ-अशुभ कर्मांशी संबंधित, सुख-कल्याण देणारे धर्म सांगतो।

Verse 3

अत्र ये शुभकर्म्माणः सौम्यचित्ता दयान्विताः । सुखेन ते नरा यांति यममार्गं भयावहम्

येथे जे शुभ कर्म करतात, ज्यांचे चित्त सौम्य आहे आणि जे दयायुक्त आहेत, ते भयावह यममार्गावरही सुखाने पुढे जातात।

Verse 4

यः प्रदद्याद् द्विजेन्द्राणामुपानत्काष्ठपादुके । स नरोऽश्वेन महता सुखं याति यमालयम्

जो श्रेष्ठ द्विजांना (ब्राह्मणांना) उपानत, चप्पल किंवा काष्ठपादुका दान देतो, तो नर महान अश्वावर आरूढ होऊन सुखाने यमालयास जातो।

Verse 5

छत्रदानेन गच्छंति यथा छत्रेण देहिनः । शिबिकायाः प्रदानेन तद्रथेन सुखं व्रजेत्

छत्रदानाने जसे देहधारी छत्राच्या आश्रयाने चालतात, तसेच दात्यास तेच संरक्षण लाभते। आणि शिबिका (पालखी) दान केल्याने तो रथसुख प्राप्त करून सुखाने पुढे जातो।

Verse 6

शय्यासनप्रदानेन सुखं याति सुविश्रमम् । आरामच्छायाकर्तारो मार्गे वा वृक्षरोपकाः । व्रजन्ति यमलोकं च आतपेऽति गतक्लमाः

शय्या व आसन दान केल्याने मनुष्य सुख व उत्तम विश्रांती प्राप्त करतो। जे आरामस्थान व छाया निर्माण करतात किंवा मार्गावर वृक्षारोपण करतात, ते उन्हातील श्रम दूर होऊन पुण्यफलासह यमलोकास जातात।

Verse 7

यांति पुष्पगयानेन पुष्पारामकरा नराः । देवायतनकर्तारः क्रीडंति च गृहोदरे

जे नर पुष्प-उद्यान करतात ते पुष्प-विमानाने गमन करतात; आणि जे देवालये बांधतात ते दिव्य प्रासादांत क्रीडा-आनंद करतात।

Verse 8

कर्तारश्च तथा ये च यतीनामाश्रमस्य च । अनाथमण्डपानां तु क्रीडंति च गृहोदरे

आणि जे यतींच्या आश्रमाचे कर्ते व पालनकर्ते आहेत, तसेच जे अनाथांच्या मंडप-आश्रयाशी संबंधित आहेत—तेही गृहस्थजीवनाच्या मर्यादेत राहून क्रीडा-आनंद करतात।

Verse 9

देवाग्निगुरुविप्राणां मातापित्रोश्च पूजकाः । पूज्यमाना नरा यांति कामुकेन यथासुखम्

जे पुरुष देव, अग्नी, गुरु, विप्र तसेच आपल्या माता-पित्यांची पूजा करतात—आणि स्वतःही पूजिले जातात—ते अभिलषित फल प्राप्त करून यथोचित सुखानुसार इच्छेप्रमाणे विचरतात।

Verse 10

द्योतयंतो दिशस्सर्वा यांति दीपप्रदायिनः । प्रतिश्रयप्रदानेन सुखं यांति निरामयाः

दीपदान करणारे सर्व दिशा उजळवीत पुढे जातात. आश्रयदानाने, धर्माला आधार देणाऱ्या पुण्यामुळे, शिवप्रसन्नतेसाठी ते सुख पावतात व निरोगी राहतात.

Verse 11

विश्राम्यमाणा गच्छंति गुरुशुश्रूषका नराः । आतोद्यविप्रदातारस्सुखं यांति स्वके गृहे

गुरुशुश्रूषेत तत्पर असलेले पुरुष जणू विश्रांती घेत घेत शांतपणे प्रस्थान करतात; आणि जे ब्राह्मणांना वाद्ये दान देतात ते सुखाने आपल्या घरी परततात.

Verse 12

सर्वकामसमृद्धेन यथा गच्छंति गोप्रदाः । अत्र दत्तान्नपानानि तान्याप्नोति नरः पथि

जसे गोदान करणारे सर्व कामनांनी समृद्ध होऊन प्रवास करतात, तसेच मनुष्य परलोकाच्या पथावर येथे दिलेले अन्न-पानच प्राप्त करतो.

Verse 13

पादशौचप्रदानेन सजलेन पथा व्रजेत् । पादाभ्यंगं च यः कुर्यादश्वपृष्ठेन गच्छति

पाय धुण्यासाठी जलदान केल्याने मनुष्य जलयुक्त (शीतल) मार्गाने जातो. आणि जो पादाभ्यंग—पायांची मालिश करतो, तो अश्वपृष्ठावर आरूढ झाल्याचे पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 14

पादशौचं तथाभ्यंगं दीपमन्नं प्रतिश्रयम् । यो ददाति सदा व्यास नोपसर्पति तं यमः

हे व्यास! जो सदैव पादप्रक्षालनाचे साधन, अभ्यंगासाठी तेल, दीप, अन्न व आश्रय दान करतो, त्याच्या जवळ यम येत नाही।

Verse 15

हेमरत्नप्रदानेन याति दुर्गाणि निस्तरन् । रौप्यानडुत्स्रग्दानेन यमलोकं सुखेन सः

सुवर्ण व रत्नांचे दान केल्याने मनुष्य दुर्गम संकटे पार करतो; आणि रौप्यभूषित वृषभ मुक्त करून दान दिल्यास तो सुखाने यमलोकास पोहोचतो।

Verse 16

इत्येवमादिभिर्दानैस्सुखं यांति यमालयम् । स्वर्गे तु विविधान्भोगान्प्राप्नुवंति सदा नराः

अशा व अशाच प्रकारच्या दानांनी लोक सुखाने यमालयास जातात; आणि पुढे स्वर्गात नानाविध भोग सदैव प्राप्त करतात।

Verse 17

सर्वेषामेव दानानामन्नदानं परं स्मृतम् । सद्यः प्रीतिकरं हृद्यं बलबुद्धिविवर्धनम्

सर्व दानांमध्ये अन्नदान श्रेष्ठ मानले आहे। ते तत्क्षणी आनंद देणारे, हृदयास प्रिय, आणि बल व बुद्धी वाढविणारे आहे।

Verse 18

नान्नदानसमं दानं विद्यते मुनिसत्तम । अन्नाद्भवंति भूतानि तदभावे म्रियंति च

हे मुनिश्रेष्ठ, अन्नदानासारखे दुसरे कोणतेही दान नाही। अन्नामुळेच प्राणी उत्पन्न होतात, आणि त्याच्या अभावाने मरतातही।

Verse 19

रक्तं मांसं वसा शुक्रं क्रमादन्नात्प्रवर्धते । शुक्राद्भवंति भूतानि तस्मादन्नमयं जगत्

अन्नापासून क्रमाने रक्त, मांस, वसा व शुक्र उत्पन्न होऊन वाढतात। शुक्रापासून देहधारी जीव जन्मतात; म्हणून हे जग अन्नमय आहे।

Verse 20

हेमरत्नाश्वनागेन्द्रैर्नारीस्रक्चंदनादिभिः । समस्तैरपि संप्राप्तैर्न रमंति बुभुक्षिताः

सोने, रत्ने, उत्तम घोडे, गजराज, स्त्रिया, हार, चंदन इत्यादी सर्व काही विपुल मिळाले तरीही जे भुकेले आहेत ते रममाण होत नाहीत।

Verse 21

गर्भस्था जायमानाश्च बालवृद्धाश्च मध्यमाः । आहारमभिकांक्षंति देवदानवराक्षसाः

गर्भस्थ, जन्माला येणारे, बाल, वृद्ध व मध्यम—देव, दानव आणि राक्षस सर्वच आहाराची आकांक्षा करतात।

Verse 22

क्षुधा निश्शेषरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः । स चान्नौषधिलेपेन नश्यतीह न संशयः

सर्व रोगांमध्ये क्षुधेला श्रेष्ठतम व्याधी म्हटले आहे; आणि ती येथे अन्न, औषध व लेप-चिकित्सेने निःसंशय नष्ट होते।

Verse 23

नास्ति क्षुधासमं दुःखं नास्ति रोगः क्षुधासमः । नास्त्यरोगसमं सौख्यं नास्ति क्रोधसमो रिपुः

भुकेसारखे दुःख नाही, भुकेसारखा रोग नाही। निरोगतेसारखे सुख नाही, आणि क्रोधासारखा शत्रू नाही।

Verse 24

अतएव महत्पुण्यमन्नदाने प्रकीर्तितम् । तथा क्षुधाग्निना तप्ता म्रियंते सर्वदेहिनः

म्हणूनच अन्नदान हे महापुण्य म्हणून सांगितले आहे; कारण क्षुधेच्या अग्नीने तप्त होऊन सर्व देहधारी प्राणी खरोखरच नष्ट होतात।

Verse 25

अन्नदः प्राणदः प्रोक्तः प्राणदश्चापि सर्वदः । तस्मादन्नप्रदानेन सर्वदानफलं लभेत्

अन्न देणारा प्राण देणारा असे म्हटले आहे; आणि प्राण देणारा सर्व काही देणारा होय। म्हणून अन्नप्रदानाने सर्व दानांचे फळ मिळते।

Verse 26

यस्यान्नपानपुष्टाङ्गः कुरुते पुण्यसंचयम् । अन्नप्रदातुस्तस्यार्द्धं कर्तुश्चार्द्धं न संशयः

ज्याचे शरीर दुसऱ्याच्या अन्न-पानाने पुष्ट होऊन पुण्यसंचय करीत असते, त्या पुण्याचा अर्धा भाग अन्नदात्याचा व अर्धा भाग कर्त्याचा—यात संशय नाही.

Verse 27

त्रैलोक्ये यानि रत्नानि भोगस्त्रीवाहनानि च । अन्नदानप्रदस्सर्वमिहामुत्र च तल्लभेत्

त्रैलोक्यात जी रत्ने, भोग, उत्तम स्त्रिया व वाहने आहेत—अन्नदान करणारा ते सर्व इहलोकी व परलोकी प्राप्त करतो.

Verse 28

धर्म्मार्थकाममोक्षाणां देहः परमसाधनम् । तस्मादन्नेन पानेन पालयेद्देहमात्मनः

धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष साधण्यासाठी देह हे परम साधन आहे; म्हणून अन्न व पानाने आपल्या देहाचे पालन-रक्षण करावे.

Verse 29

अन्नमेव प्रशंसंति सर्वमेव प्रतिष्ठितम् । अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति

ते अन्नाचीच स्तुती करतात, कारण सर्व काही अन्नावरच प्रतिष्ठित आहे; अन्नदानासारखे दान ना पूर्वी झाले, ना पुढे होईल.

Verse 30

अन्नेन धार्य्यते सर्वं विश्वं जगदिदं मुने । अन्नमूर्जस्करं लोके प्राणा ह्यन्ने प्रतिष्ठिताः

हे मुने! हे संपूर्ण विश्व—हे चराचर जगत—अन्नानेच धारण होते. लोकी अन्नच बल-तेज देणारे आहे, कारण प्राण अन्नातच प्रतिष्ठित आहेत.

Verse 31

दातव्यं भिक्षवे चान्नं ब्राह्मणाय महात्मने । कुटुंबं पीडयित्वापि ह्यात्मनो भूतिमिच्छता

जो स्वतःचे खरे कल्याण इच्छितो, त्याने भिक्षुकाला व महात्मा ब्राह्मणाला अन्नदान करावे—त्यासाठी कुटुंबावर ताण पडला तरीही.

Verse 32

विददाति निधिश्रेष्ठं यो दद्यादन्नमर्थिने । ब्राह्मणायार्तरूपाय पारलौकिकमात्मनः

जो गरजूला—विशेषतः संकटात असलेल्या ब्राह्मणाला—अन्नदान करतो, तो आपल्या परलोकासाठी श्रेष्ठतम निधी प्राप्त करतो.

Verse 33

अर्चयेद्भूतिमन्विच्छन्काले द्विजमुपस्थितम् । श्रांतमध्वनि वृत्त्यर्थं गृहस्थो गृहमागतम्

कल्याण-समृद्धीची इच्छा असलेला गृहस्थ, योग्य वेळी, प्रवासाने थकलेला व उपजीविकेसाठी घरी आलेला द्विज (ब्राह्मण) उपस्थित झाला तर त्याचा सत्कार करावा.

Verse 34

अन्नदः पूजयेद्व्यासः सुशीलस्तु विमत्सरः । क्रोधमुत्पतितं हित्वा दिवि चेह महत्सुखम्

जो अन्नदान करतो, व्याससदृश ज्ञानीचा पूजन-सन्मान करतो, सुशील व मत्सररहित राहतो आणि उठताच क्रोध त्यागतो—तो इहलोकी व स्वर्गलोकी महान सुख प्राप्त करतो.

Verse 35

नाभिनिंदेदधिगतं न प्रणुद्यात्कथंचन । अपि श्वपाके शुनि वा नान्नदानं प्रणश्यति

योग्य रीतीने प्राप्त झालेले ज्ञान निंदू नये, आणि कधीही ते नाकारू नये. कुत्र्याला किंवा श्वपाक (चांडाळ) याला अन्न दिले तरी अन्नदानाचे पुण्य नष्ट होत नाही.

Verse 36

श्रांतायादृष्टपूर्वाय ह्यन्नमध्वनि वर्तते । यो दद्यादपरिक्लिष्टं स समृद्धिमवाप्नुयात

मार्गावर थकलेल्या आणि अपरिचित (अतिथी) व्यक्तीसाठी अन्न हेच प्रवासातील खरे आधार आहे. जो कोणताही त्रास न देता शुद्ध भावाने अन्नदान करतो, तो समृद्धी प्राप्त करतो।

Verse 37

पितॄन्देवांस्तथा विप्रानतिथींश्च महामुने । यो नरः प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत्

हे महामुने, जो मनुष्य पितर, देव, ब्राह्मण आणि अतिथी यांना अन्नाने तृप्त करतो, त्याचे पुण्यफळ महान असते. श्रद्धेने केलेले अन्नदान पाशबंधन शिथिल करते आणि शिवानुग्रहाकडे जीवाची गती समर्थ करते।

Verse 38

अन्नं पानं च शूद्रेऽपि ब्राह्मणे च विशिष्यते । न पृच्छेद्गोत्रचरणं स्वाध्यायं देशमेव च

अन्न व पान सत्काराने द्यावे—ग्राहक शूद्र असो वा ब्राह्मण. अतिथीचे गोत्र, वेदशाखा, स्वाध्याय किंवा देश याविषयी चौकशी करू नये।

Verse 39

भिक्षितो ब्राह्मणेनेह दद्यादन्नं च यः पुमान् । स याति परमं स्वर्गं यावदाभूतसंप्लवम्

या लोकी ब्राह्मणाने मागितल्यावर जो पुरुष अन्न देतो, तो परम स्वर्गाला जातो आणि सर्वभूतांच्या प्रलयापर्यंत तेथे वास करतो।

Verse 40

अन्नदस्य च वृक्षाश्च सर्वकामफलान्विताः । भवंतीह यथा विप्रा हर्षयुक्तास्त्रिविष्टपे

अन्नदान करणाऱ्यास येथे वृक्षही सर्व कामनांचे फल देणारे होतात; जसे हर्षयुक्त विप्र त्रिविष्टप स्वर्गलोकी परलोकी समृद्ध होतात।

Verse 41

अन्नदानेन ये लोकास्स्वर्गे विरचिता मुने । अन्नदातुर्महादिव्यास्ताञ्छृणुष्व महामुने

हे मुने, अन्नदानाने स्वर्गात जे लोक रचले जातात, ते अन्नदात्याचे महादिव्य धाम आहेत—हे महामुने, ते ऐक।

Verse 42

भवनानि प्रकाशंते दिवि तेषां महात्मनाम् । नानासंस्थानरूपाणि नाना कामान्वितानि च

स्वर्गात त्या महात्म्यांची दिव्य घरे तेजाने प्रकाशतात। ती नानाविध रचना-रूपांनी युक्त असून अनेक इच्छित भोगांनी संपन्न असतात।

Verse 43

सर्वकामफलाश्चापि वृक्षा भवनसंस्थिताः । हेमवाप्यः शुभाः कूपा दीर्घिकाश्चैव सर्वशः

भवनाभोवती सर्व कामनांचे फळ देणारे वृक्ष होते। सर्वत्र शुभ कूप, दीर्घिका आणि सुवर्णमयी वापीही पसरलेल्या होत्या।

Verse 44

घोषयंति च पानानि शुभान्यथ सहस्रशः । भक्ष्यभोज्यमयाश्शैला वासांस्याभरणानि च

हजारो शुभ पेये तेथे जणू स्वतःच घोष करीत होती। भक्ष्य-भोज्यांनी बनलेले पर्वत होते, तसेच वस्त्रे व आभूषणेही होती।

Verse 45

क्षीरं स्रवंत्यस्सरितस्तथैवाज्यस्य पर्वताः । प्रासादाः पाण्डुराभासाश्शय्याश्च कनकोज्ज्वलाः

तेथे नद्या क्षीर प्रवाहित करीत आणि घृताचे पर्वतही होते। प्रासाद पांडुर तेजाने दीप्त होते, आणि शय्या सुवर्णासारख्या उज्ज्वल होत्या।

Verse 46

तानन्नदाश्च गच्छंति तस्मादन्नप्रदो भवेत् । यदीच्छेदात्मनो भव्यमिह लोके परत्र च

अन्न देणारे त्या शुभ अवस्थांना प्राप्त होतात; म्हणून अन्नप्रदाता व्हावे। जो इहलोकी व परलोकी स्वतःचे कल्याण इच्छितो, त्याने निश्चयाने अन्नदान करावे।

Verse 47

एते लोकाः पुण्यकृतामन्नदानां महाप्रभाः । तस्मादन्नं विशेषेण दातव्यं मानवैर्ध्रुवम्

हे लोक अन्नदान करणाऱ्या पुण्यवानांचे—अतिशय तेजस्वी व महाप्रभ आहेत; म्हणून मनुष्यांनी विशेषत्वाने व निश्चयाने अन्नदान करावे।

Verse 48

अन्नं प्रजापतिस्साक्षादन्नं विष्णुस्स्वयं हरः । तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति

अन्न हे साक्षात् प्रजापती; अन्न हे विष्णू; आणि अन्न हे स्वयं हर (शिव) आहे. म्हणून अन्नदानासारखे दान ना कधी झाले, ना पुढे होईल।

Verse 49

कृत्वापि सुमहत्पापं यः पश्चादन्नदो भवेत् । विमुक्तस्सर्वपापेभ्यस्स्वर्गलोकं स गच्छति

अतिमहापाप केले तरी जो नंतर अन्नदाता होतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन स्वर्गलोकास जातो।

Verse 50

अन्नपानाश्वगोवस्त्रशय्याच्छत्रासनानि च । प्रेतलोके प्रशस्तानि दानान्यष्टौ विशेषतः

अन्न-पान, घोडा, गाय, वस्त्र, शय्या, छत्र आणि आसन—ही आठ दाने प्रेतलोकी विशेषतः प्रशंसित व अत्यंत हितकारी मानली आहेत.

Verse 51

एवं दानविशेषेण धर्मराजपुरं नरः । यस्माद्याति विमानेन तस्माद्दानं समाचरेत्

या विशेष दानामुळे मनुष्य धर्मराजाच्या पुरीस विमानाने जातो; म्हणून असे दान प्रयत्नपूर्वक करावे.

Verse 52

एतदाख्यानमनघमन्नदानप्रभावतः । यः पठेत्पाठयेदन्यान्स समृद्धः प्रजायते

अन्नदानाच्या प्रभावाने हे निष्कलंक आख्यान फलदायी आहे; जो याचे पठण करतो किंवा इतरांकडून करवितो, तो समृद्ध होऊन जन्मास येतो.

Verse 53

शृणुयाच्छ्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्यो महामुने । अक्षय्यमन्नदानं च पितॄणामुपतिष्ठति

हे महामुने! श्राद्धकाळी जो स्वतः ऐकतो आणि ब्राह्मणांना ऐकवितो, त्याच्यासाठी अन्नदान अक्षय होते व पितरांच्या तृप्ती-आधाररूपाने स्थिर राहते.