Svagati-varṇana (Description of the Supreme State / One’s True Attainment)

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे पंचम्यामुमासंहितायां कृष्णोपमन्युसंवादे स्वगतिवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम भागातील उमासंहितेत, कृष्ण-उपमन्यु संवादात ‘स्वगतिवर्णन’ नावाचा हा प्रथम अध्याय आहे।

Verse 2

ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाप्राज्ञ व्यासशिष्यन मोऽस्तु ते । चतुर्थी कोटिरुद्राख्या श्राविता संहिता त्वया

ऋषी म्हणाले—हे सूतपुत्र, हे महाप्राज्ञ, व्यासशिष्य! तुला नमस्कार असो. तू आम्हाला ‘कोटिरुद्र’ नावाची चौथी संहिता श्रवण करून दिलीस।

Verse 3

अथोमासंहितान्तःस्थ नानाख्यानसमन्वितम् । ब्रूहि शंभोश्चरित्रं वै साम्बस्य परमात्मनः

आता उमासंहितेत अंतर्भूत, नानाविध आख्यानांनी युक्त, परमात्मा साम्ब—शंभूचे चरित्र कृपया सांगा।

Verse 4

सूत उवाच । महर्षयश्शौनकाद्याः शृणुत प्रेमतः शुभम् । शांकरं चरितं दिव्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परम्

सूत म्हणाले—हे शौनकादि महर्षींनो, प्रेमपूर्वक हे शुभ वृत्तांत ऐका. हे शंकरांचे दिव्य चरित्र परम असून भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देणारे आहे.

Verse 5

इतीदृशं पुण्यप्रश्नं पृष्टवान्मुनिसत्तमः । व्यासस्सनत्कुमारं वै शैवं सच्चरितं जगौ

अशा प्रकारे पुण्यप्रद प्रश्न विचारून मुनिश्रेष्ठ व्यासांनी सनत्कुमारांना शैव सत्य-पावन चरित्र सांगितले.

Verse 6

सनत्कुमार उवाच । वासुदेवाय यत्प्रोक्तमुपमन्युमहर्षिणा । तदुच्यते मया व्यास चरितं हि महेशितुः

सनत्कुमार म्हणाले—हे व्यास, महर्षि उपमन्युंनी वासुदेवाला जे सांगितले, तेच महेश्वराचे चरित्र मी आता तुला सांगतो.

Verse 7

पुरा पुत्रार्थमगमत्कैलासं शंकरालयम् । वसुदेवसुतः कृष्णस्तपस्तप्तुं शिवस्य हि

पूर्वी पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने वसुदेवसुत श्रीकृष्ण शंकराचे धाम कैलास येथे गेला आणि भगवान शिवाच्या कृपेसाठी तपश्चर्या करू लागला।

Verse 8

अत्रोपमन्युं संदृष्ट्वा तपंतं शृंग उत्तमे । प्रणम्य भक्त्या स मुनिं पर्यपृच्छत्कृताञ्जलिः

तेथे उत्तम शिखरावर तपश्चर्या करणाऱ्या मुनि उपमन्यूंना पाहून त्याने भक्तीने प्रणाम केला; मग हात जोडून नम्रतेने प्रश्न विचारला।

Verse 9

श्रीकृष्ण उवाच । उपमन्यो महाप्राज्ञ शैवप्रवर सन्मते । पुत्रार्थमगमं तप्तुं तपोऽत्र गिरिशस्य हि

श्रीकृष्ण म्हणाले—महाप्राज्ञ, शैवांमध्ये श्रेष्ठ व सन्मती उपमन्यु पुत्रप्राप्तीसाठी येथे तप करण्यास आला; कारण हे गिरिश (शिव) यांचे पवित्र स्थान आहे।

Verse 10

ब्रूहि शंकरमाहात्म्यं सदानन्दकरं मुने । यच्छ्रुत्वा भक्तितः कुर्य्यां तप ऐश्वरमुत्तमम्

हे मुने, सदानंद देणारे शंकरांचे माहात्म्य सांगावे; ते ऐकून मी भक्तिभावाने परमेश्वरनिष्ठ, उत्तम ऐश्वर्यदायक तप करू शकेन।

Verse 11

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य वासुदेवस्य धीमतः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा ह्युपमन्युस्स्मरञ्छिवम्

सनत्कुमार म्हणाले—त्या धीमान वासुदेवाचे वचन असे ऐकून, प्रसन्नचित्त उपमन्युने शिवाचे स्मरण करीत प्रत्युत्तर दिले।

Verse 12

उपमन्युरुवाच । शृणु कृष्ण महाशैव महिमानं महेशितुः । यमद्राक्षमहं शंभोर्भक्तिवर्द्धनमुत्तमम्

उपमन्यु म्हणाले—हे कृष्ण, महाशैव! महेश्वराची महिमा ऐक. शंभूविषयी मी स्वतः जे पाहिले, ते भक्तिवर्धक उत्तम वृत्तांत मी सांगतो।

Verse 13

तपःस्थोऽहं समद्राक्षं शंकरं च तदायुधान् । परिवारं समस्तं च विष्ण्वादीनमरादिकान्

तपश्चर्येत स्थित असताना मी शंकरांना त्यांच्या आयुधांसह पाहिले; तसेच त्यांचा समस्त परिवार आणि विष्णू आदी देव व अन्य दिव्य गणही पाहिले।

Verse 14

त्रिभिरंशैश्शोभमानमजस्रसुखमव्ययम् । एकपादं महादंष्ट्रं सज्वालकवलैर्मुखैः

त्याने एक अद्भुत रूप पाहिले—त्रिभागांनी शोभमान, अखंड सुखमय व अव्यय; एकपाद, महादंष्ट्रयुक्त, आणि ज्वालामय ग्रास गिळणाऱ्या मुखांनी युक्त।

Verse 15

द्विसहस्रमयूखानां ज्योतिषाऽतिविराजितम् । सर्वास्त्रप्रवराबाधमनेकाक्षं सहस्रपात्

तो दोन हजार किरणांसारख्या तेजाने परम उज्ज्वल होता। सर्वश्रेष्ठ अस्त्रांनीही अबाध्य, अनेक नेत्रांचा व सहस्र पादांचा—सर्वव्यापी, सर्वरक्षक प्रभूचा आविष्कार होता।

Verse 16

यश्च कल्पान्तसमये विश्वं संहरति ध्रुवम् । नावध्यो यस्य च भवेत्त्रैलौक्ये सचराचरे

जो कल्पांतकाळी प्रलयसमयी संपूर्ण विश्वाचा निश्चित संहार करतो—त्रैलोक्यात, चराचरसहित, त्याला कोणीही पराभूत वा वध करू शकत नाही।

Verse 17

महेश्वरभुजोत्सृष्टं त्रैलोक्यं सचराचरम् । निर्ददाह द्रुतं कृत्स्नं निमेषार्द्धान्न संशयः

महेश्वराच्या भुजेतून सोडले गेलेले चराचरसहित त्रैलोक्य संपूर्ण, अर्ध निमेषातच वेगाने दग्ध झाले—यात संशय नाही।

Verse 18

तपःस्थो रुद्रपार्श्वस्थं दृष्टवानहमव्यम् । गुह्यमस्त्रं परं चास्य न तुल्यमधिकं क्वचित्

तपश्चर्येत असताना मी रुद्राच्या पार्श्वस्थ अव्यय प्रभूचे दर्शन घेतले. त्याची परम गुह्य दिव्य अस्त्र-शक्तीही मला दिसली; कुठेही तिच्यासमान नाही, अधिक तर नाहीच।

Verse 19

यत्तच्छूलमिति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः । विजयाभिधमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रनाशकम्

तेच शस्त्र शूलिन (भगवान शिव) यांचे ‘त्रिशूल’ म्हणून सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे. ‘विजया’ नावाचे ते अत्यंत उग्र असून सर्व शस्त्रास्त्रांचा नाश करणारे आहे।

Verse 20

दारयेद्यन्महीं कृत्स्नां शोषयेद्यन्महोदधिम् । पातयेदखिलं ज्योतिश्चक्रं यन्नात्र संशयः

ती शक्ति संपूर्ण पृथ्वी विदीर्ण करील, महासागर शोषून टाकील आणि अखिल ज्योति-चक्र पाडून देईल—यात संशय नाही।

Verse 21

यौवनाश्वो हतो येन मांधाता सबलः पुरा । चक्रवर्ती महातेजास्त्रैलोक्यविजयो नृपः

ज्याने पूर्वी राजा यौवनाश्वाचा वध केला; आणि ज्याच्यामुळे बलवान मांधाता महातेजस्वी चक्रवर्ती झाला—त्रैलोक्यविजयी म्हणून प्रसिद्ध नृप।

Verse 22

दर्पाविष्टो हैहयश्च निः क्षिप्तो लवणासुरः । शत्रुघ्नं नृपतिं युद्धे समाहूय समंततः

दर्पाने ग्रस्त हैहय आणि लवणासुर हाकलले गेले; मग लवणासुराने सर्व बाजूंनी राजा शत्रुघ्नाला युद्धासाठी आव्हान दिले।

Verse 23

तस्मिन्दैत्ये विनष्टे तु रुद्रहस्ते गतं तु यत् । तच्छूलमिति तीक्ष्णाग्रं संत्रासजननं महत्

तो दैत्य नष्ट झाल्यावर जे रुद्राच्या हस्ती आले, ते तीक्ष्णाग्र व महान् भय उत्पन्न करणारे ‘शूल’ म्हणून प्रसिद्ध झाले।

Verse 24

त्रिशिखां भृकुटीं कृत्वा तर्जयंतमिव स्थितम् । विधूम्रानलसंकाशं बालसूर्यमिवोदितम्

त्रिशिखा धारण करून, भृकुटी करून, तो जणू तर्जना करीत उभा होता. त्याची प्रभा धूररहित अग्नीप्रमाणे, उदयास आलेल्या बालसूर्यासारखी होती.

Verse 25

सूर्य्य हस्तमनिर्द्देश्यं पाशहस्तमिवांतकम् । परशुं तीक्ष्णधारं च सर्पाद्यैश्च विभूषितम्

ते अवर्णनीय तेजस्वी होते, जणू सूर्यच त्यांच्या हस्तात; आणि हस्तात पाश धारण केलेल्या यमासारखे. त्यांच्या हातात तीक्ष्णधार परशुही होता, आणि सर्पादि अलंकारांनी ते विभूषित होते.

Verse 26

कल्पान्तदहनाकारं तथा पुरुषविग्रहम् । यत्तद्भार्गवरामस्य क्षत्रियान्तकरं रणे

जी शक्ति कल्पान्ताच्या अग्नीसारखी दाहक रूपाची आहे आणि जी पुरुषदेहही धारण करते—तीच रणात भार्गव रामरूपाने, क्षत्रियांचा संहार करणारी, प्रकट झाली.

Verse 27

रामो यद्बलमाश्रित्य शिवदत्तश्च वै पुरा । त्रिःसप्तकृत्वो नक्षत्रं ददाह हृषितो मुनिः

प्राचीन काळी त्या बलाचा आश्रय घेऊन राम आणि शिवदत्त—अंतःकरणी हर्षित होऊन—एकवीस वेळा नक्षत्रमंडळ दग्ध केले, असे मुनि म्हणाले.

Verse 28

सुदर्शनं तथा चक्रं सहस्रवदनं विभुम् । द्विसहस्रभुजं देवमद्राक्षं पुरुषाकृतिम्

मी त्या सर्वव्यापी, महान् देवाला पुरुषाकारात पाहिले—दीप्तिमान व मनोहर—सुदर्शन चक्र धारण करणारा, सहस्र मुखांचा आणि द्विसहस्र भुजांचा.

Verse 29

द्विसहस्रेक्षणं दीप्तं सहस्रचरणाकुलम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशं त्रैलोक्यदहनक्षमम्

ते तेजाने दीप्त होते; त्याला दोन हजार नेत्र आणि हजार चरणांनी ते व्यापलेले होते. कोटी सूर्यांसारखे प्रकाशमान, त्रैलोक्य दहन करण्यास समर्थ होते.

Verse 30

वज्रं महोज्ज्वलं तीक्ष्णं शतपर्वप्रनुत्तमम् । महाधनुः पिनाकं च सतूणीरं महाद्युतिम्

त्याने वज्र धारण केले—अतिशय उज्ज्वल, तीक्ष्ण, ‘शतपर्व’ म्हणून स्तुत श्रेष्ठतम; तसेच महाधनुष्य पिनाकही, तूणीरासह, महाद्युतीने दीप्त.

Verse 31

शक्तिं खङ्गं च पाशं च महादीप्तं समांकुशम् । गदां च महतीं दिव्यामन्यान्यस्त्राणि दृष्टवान्

त्याने शक्ति, खड्ग, पाश, महादीप्त अंकुश आणि एक महान दिव्य गदा—तसेच इतर अनेक अस्त्रेही पाहिली.

Verse 32

तथा च लोकपालानामस्त्राण्येतानि यानि च । अद्राक्षं तानि सर्वाणि भगवद्रुद्रपार्श्वतः

तसेच लोकपालांची जी जी अस्त्रे होती, ती सर्व मी भगवन् रुद्राच्या पार्श्वभागी स्थित पाहिली।

Verse 33

सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहः । विमानं दिव्यमास्थाय हंसयुक्तं मनोनुगम्

देवाच्या डाव्या बाजूस लोकपितामह ब्रह्मा, हंसयुक्त मनोवेगी दिव्य विमानावर आरूढ होऊन विराजमान झाला।

Verse 34

वामपार्श्वे तु तस्यैव शंखचक्रगदाधरः । वैनतेयं समास्थाय तथा नारायणः स्थितः

त्यांच्या वामपार्श्वास वैनतेय (गरुड)ावर आरूढ, शंख-चक्र-गदा धारण करणारे नारायण विराजमान होते।

Verse 35

स्वायंभुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथा । शक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समं ययुः

स्वायंभुव आदि मनू, भृगु आदि ऋषी तसेच शक्र (इंद्र) आदि देवता—सर्वजण एकत्र समभावाने पुढे निघाले।

Verse 36

स्कंदश्शक्तिं समादाय मयूरस्थस्सघंटकः । देव्यास्समीपे संतस्थौ द्वितीय इव पावकः

शक्ती धारण करून, मयूरावर आरूढ व घंटकांनी शोभित स्कंद देवीच्या समीप उभा राहिला—जणू दुसराच पावक।

Verse 37

नंदी शूलं समादाय भवाग्रे समवस्थितः । सर्वभूतगणाश्चैवं मातरो विविधाः स्थिताः

नंदीने शूल धारण करून भव (शिव) यांच्या अग्रभागी स्थान घेतले. तसेच सर्व भूतगण व विविध मातृका तेथे उभ्या होत्या।

Verse 38

तेऽभिवाद्य महेशानं परिवार्य्य समंततः । अस्तुवन्विविधैः स्तोत्रैर्महादेवं तदा सुराः

तेव्हा देवांनी महेशानास प्रणाम करून, सर्व बाजूंनी वेढून, महादेवाची विविध स्तोत्रांनी स्तुती केली।

Verse 39

यत्किंचित्तु जगत्यस्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽथवा । तत्सर्वं भगवत्पार्श्वे निरीक्ष्याहं सुविस्मितः

या जगतात जे काही दिसते किंवा ऐकिवात येते, ते सर्व भगवंताच्या पार्श्वभागी उपस्थित पाहून मी अत्यंत विस्मित झालो।

Verse 40

सुमहद्धैर्य्यमालंब्य प्रांजलिर्विविधैः स्तवैः । परमानन्दसंमग्नोऽभूवं कृष्णाहमद्ध्वरे

अतिशय धैर्य धारण करून, मी हात जोडून विविध स्तोत्रांनी (प्रभूची) स्तुती केली; आणि त्या यज्ञकर्मात मी—कृष्ण—परमानंदात पूर्णतः मग्न झालो।

Verse 41

संमुखे शंकरं दृष्ट्वा बाष्पगद्गदया गिरा । अपूजयं सुविधिवदहं श्रद्धासमन्वितः

शंकरांना समोरासमोर पाहून, अश्रूंनी गद्गद झालेल्या वाणीने, मी श्रद्धायुक्त होऊन विधिपूर्वक त्यांची पूजा केली।

Verse 42

भगवानथ सुप्रीतश्शंकरः परमेश्वरः । वाण्या मधुरया प्रीत्या मामाह प्रहसन्निव

तेव्हा परमेश्वर भगवान शंकर अत्यंत प्रसन्न होऊन, मधुर वाणीने प्रेमपूर्वक मला बोलले, जणू मंद हसत होते।

Verse 43

न विचालयितुं शक्यो मया विप्र पुनः पुनः । परीक्षितोसि भद्रं ते भवान्भक्त्यान्वितो दृढः

हे विप्र, मी पुन्हा पुन्हा प्रयत्न करूनही तुला तुझ्या निश्चयातून ढळवू शकलो नाही. तू परीक्षित आहेस—तुझे कल्याण असो—तू दृढ, भक्तियुक्त आहेस.

Verse 44

तस्मात्ते परितुष्टोऽस्मि वरं वरय सुव्रत । दुर्लभं सर्वदेवेषु नादेयं विद्यते तव

म्हणून हे सुव्रत, मी तुझ्यावर पूर्ण प्रसन्न आहे; वर माग. सर्व देवांतही असे काही दुर्मिळ नाही जे तुला देता येणार नाही.

Verse 45

स चाहं तद्वचः श्रुत्वा शंभोः सत्प्रेमसंयुतम् । देवं तं प्रांजलिर्भूत्वाऽब्रुवं भक्तानुकंपिनम्

शंभूची सत्प्रेमयुक्त वाणी ऐकून मीही द्रवित झालो. हात जोडून भक्तांवर कृपा करणाऱ्या त्या देव शिवास मी म्हणालो.

Verse 46

उपमन्युरुवाच । भगवन्यदि तुष्टोऽसि यदि भक्तिः स्थिरा मयि । तेन सत्येन मे ज्ञानं त्रिकालविषयं भवेत्

उपमन्यु म्हणाला—हे भगवन्, आपण प्रसन्न असाल आणि माझी भक्ती आपल्यात स्थिर असेल, तर त्या सत्याच्या बळाने मला त्रिकाल—भूत, वर्तमान, भविष्य—यांचे ज्ञान लाभो.

Verse 47

प्रयच्छ भक्तिं विपुलां त्वयि चाव्यभिचारिणीम् । सान्वयस्यापि नित्यं मे भूरि क्षीरौदनं भवेत्

हे प्रभो, मला तुझ्यात विपुल व अव्यभिचारी भक्ती प्रदान कर; आणि माझ्या कुलपरिवारासह नेहमी भरपूर क्षीरान्न (दूधभात) लाभो।

Verse 48

ममास्तु तव सान्निध्यं नित्यं चैवाश्रमे विभो । तव भक्तेषु सख्यं स्यादन्योन्येषु सदा भवेत्

हे विभो, या आश्रमात मला नित्य तुझे सान्निध्य लाभो. आणि तुझ्या भक्तांमध्ये सख्य असो—एकमेकांमध्ये सदैव सौहार्द व ऐक्य नांदो.

Verse 49

एवमुक्तो मया शंभुर्विहस्य परमेश्वरः । कृपादृष्ट्या निरीक्ष्याशु मां स प्राह यदूद्वह

मी असे बोलताच परमेश्वर शंभू हसले. कृपादृष्टीने मला पाहून त्यांनी त्वरित म्हटले—हे यदुवंशश्रेष्ठा।

Verse 50

श्रीशिव उवाच । उपमन्यो मुने तात वर्ज्जितस्त्वं भविष्यसि । जरामरणजैर्दोषैस्सर्वकामान्वितो भव

श्रीशिव म्हणाले—हे मुनी उपमन्यू, प्रिय वत्सा, जरा व मरणातून उत्पन्न होणाऱ्या दोषांपासून तू मुक्त होशील; आणि सर्व शुभ कामनांनी युक्त होशील।

Verse 51

मुनीनां पूजनीयश्च यशोधनसमन्वितः । शीलरूपगुणैश्वर्यं मत्प्रसादात्पदेपदे

तू मुनींना पूजनीय होशील आणि यश व धनाने संपन्न राहशील. माझ्या कृपेने प्रत्येक पावलावर तुझ्यात सदाचार, सुंदर रूप, उत्तम गुण आणि आध्यात्मिक ऐश्वर्य नांदेल।

Verse 52

क्षीरोदसागरस्यैव सान्निध्यं पयसां निधेः । तत्र ते भविता नित्यं यत्रयत्रेच्छसे मुने

हे मुने! क्षीरसागर—दुधाच्या अक्षय निधी—याचे पावन सान्निध्य तुला सदैव लाभेल। तू जिथे जिथे इच्छशील, तिथे तुझे नित्य वास्तव्य होईल।

Verse 53

अमृतात्मकं तु तत्क्षीरं यावत्संयाम्यते ततः । इमं वैवस्वतं कल्पं पश्यसे बन्धुभिस्सह

ते क्षीर अमृतस्वरूप आहे; जितका काळ ते आवरले जाते तितकाच. त्यानंतर तू बंधूंंसह हा वैवस्वत कल्प पाहशील।

Verse 54

त्वद्गोत्रं चाक्षयं चास्तु मत्प्रसादात्सदैव हि । सान्निध्यमाश्रमे तेऽहं करिष्यामि महामुने

माझ्या कृपेने, हे महामुने, तुझे गोत्र सदैव अक्षय राहो. आणि तुझ्या आश्रमात मी निरंतर माझे पावन सान्निध्य ठेवीन.

Verse 55

मद्भक्तिस्तु स्थिरा चास्तु सदा दास्यामि दर्शनम् । स्मृतश्च भवता वत्स प्रियस्त्वं सर्वथा मम

माझ्यावरील तुझी भक्ती स्थिर राहो. मी तुला सदैव माझे दर्शन देईन. आणि जेव्हा जेव्हा तू मला स्मरेल, वत्सा, तेव्हा जाण की तू सर्वथा माझा प्रिय आहेस.

Verse 56

यथाकामसुखं तिष्ठ नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि । सर्वं प्रपूर्णतां यातु चिंतितं नात्र संशयः

जसे तुला हवे तसे सुखाने राहा; व्याकुळ उत्कंठा करणे तुला योग्य नाही. तू जे जे चिंतिले आहेस ते सर्व निश्चितच पूर्णत्वास जाईल—यात संशय नाही.

Verse 57

उपमन्युरुवाच । एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्य्यकोटिसमप्रभः । ममेशानो वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत

उपमन्यु म्हणाला—असे बोलून ते भगवान, कोटी सूर्यांसारखे तेजस्वी, माझे ईशान (शिव) वर देऊन तेथेच अंतर्धान पावले.

Verse 58

एवं दृष्टो मया कृष्ण परिवारसमन्वितः । शंकरः परमेशानो भक्तिमुक्तिप्रदायकः

हे कृष्णा, मी अशा रीतीने शंकर परमेश्वराला त्याच्या दिव्य परिवारासह पाहिले— तो भक्ती देणारा आणि मुक्ती प्रदान करणारा आहे।

Verse 59

शंभुना परमेशेन यदुक्तं तेन धीमता । तदवाप्तं च मे सर्वं देवदेवसमाधिना

शंभु परमेश्वर त्या धीमानाने जे सांगितले, ते सर्व देवदेवाच्या समाधि-प्रसादाने मला यथार्थपणे प्राप्त झाले।

Verse 60

प्रत्यक्षं चैव तै जातान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा । ऋषीन्विद्याधरांश्चैव पश्य सिद्धान्व्यवस्थितान्

पाहा— प्रत्यक्ष— जे उत्पन्न झाले ते गंधर्व व अप्सरा; तसेच ऋषी व विद्याधर; आणि येथे आपल्या स्थानात स्थित सिद्धांनाही पाहा।

Verse 61

पश्य वृक्षान्मनोरम्यान्स्निग्धपत्रान्सुगंधिनः । सर्वर्तुकुसुमैर्युक्तान्सदापुष्पफलन्वितान्

हे मनोहर वृक्ष पाहा— स्निग्ध पानांचे, सुगंधित— सर्व ऋतूंच्या कुसुमांनी युक्त आणि सदैव पुष्प-फलांनी संपन्न।

Verse 62

सर्वमेतन्महाबाहो शंकरस्य महात्मनः । प्रसादाद्देवदेवस्य विश्वं भावसमन्वितम

हे महाबाहो! हे सर्व देवाधिदेव महात्मा शंकराच्या प्रसादानेच हे सर्व आहे; त्यांच्या अनुग्रहाने संपूर्ण विश्व दिव्य भाव व पावन संकल्पाने व्यापून धारण झालेले आहे।

Verse 63

ममास्ति त्वखिलं ज्ञानं प्रसादाच्छूलपाणिनः । भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं जानामि तत्त्वतः

शूलपाणि भगवान् शिवांच्या प्रसादाने सर्व ज्ञान माझे आहे. भूत, वर्तमान आणि भविष्य—हे सर्व मी तत्त्वतः जाणतो.

Verse 64

तमहं दृष्टवान्देवमपि देवाः सुरेश्वराः । यं न पश्यंत्यनाराध्य कोऽन्यो धन्यतरो मया

मी त्या परमदेवाचे दर्शन केले आहे—ज्याला देवांचेही अधिपती देव आराधना केल्यावाचून पाहू शकत नाहीत. माझ्याहून अधिक धन्य कोण असेल?

Verse 65

षड्विंशकमिति ख्यातं परं तत्त्वं सनातनम् । एवं ध्यायंति विद्वांसौ महत्परममक्षरम्

ते परम, सनातन तत्त्व ‘षड्विंशक’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. विद्वान त्या महान्, परम, अविनाशी—शिव—याचे ध्यान करतात.

Verse 66

सर्व तत्त्वविधानज्ञः सर्वतत्त्वार्थदर्शनः । स एव भगवान्देवः प्रधानपुरुषेश्वरः

तो सर्व तत्त्वांच्या विधानाचा ज्ञाता आणि प्रत्येक तत्त्वार्थाचा द्रष्टा आहे. तोच भगवान् देव—प्रधान व पुरुष यांचा ईश्वर—आहे.

Verse 67

यो निजाद्दक्षिणात्पार्श्वाद्ब्रह्माणं लोककारणम् । वामादप्यसृजद्विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरः

त्या ईश्वराने आपल्या उजव्या पार्श्वातून लोकप्रकटीचे कारण असलेल्या ब्रह्म्याला उत्पन्न केले आणि डाव्या पार्श्वातून लोकसंरक्षणासाठी विष्णूलाही सृजिले.

Verse 68

कल्पान्ते चैव संप्राप्तेऽसृजद्रुद्रं हृदः प्रभुः । ततस्समहरत्कृत्स्नं जगत्स्थावरजंगमम्

कल्पांत आला तेव्हा प्रभूने आपल्या हृदयातून रुद्राला प्रकट केले; आणि मग रुद्राने स्थावर-जंगम सहित संपूर्ण जगत् संहारात विलीन करून घेतले।

Verse 69

युगांते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः । कालो भूत्वा महादेवो ग्रसमानस्स तिष्ठति

युगाच्या अंतकाळी महादेव स्वतः काळरूप होतात; संवर्तक अग्नीप्रमाणे ते उभे राहून सर्व भूतांना ग्रासीत राहतात।

Verse 70

सर्वज्ञस्सर्वभूतात्मा सवर्भूतभवोद्भवः । आस्ते सर्वगतो देवो दृश्यस्सर्वैश्च दैवतैः

तो सर्वज्ञ आहे, सर्व भूतांचा अंतरात्मा आहे, आणि सर्व प्राण्यांच्या भव-उद्भवाचा मूळ स्रोत आहे। तो सर्वव्यापी देव सर्वत्र वास करतो आणि सर्व देवतांना प्रत्यक्ष दिसतो।

Verse 71

अतस्त्वं पुत्रलाभाय समाराधय शंकरम् । शीघ्रं प्रसन्नो भविता शिवस्ते भक्तवत्सलः

म्हणून पुत्रलाभासाठी तू भक्तिभावाने शंकराची आराधना कर. भक्तवत्सल शिव तुझ्यावर लवकरच प्रसन्न होतील।