भैरवावतारलीलावर्णनम् (Bhairava-avatāra-līlā-varṇanam) — “Narration of the Divine Play of Bhairava’s Descent”
या अध्यायात नंदीश्वर सनत्कुमारांना ‘परम भैरवी कथा’ सांगतात, जी महादोषांचा नाश करून भक्ती वाढवते. देवाधिदेवांच्या आज्ञेने भैरव महाकाल/कालकालन रूप धारण करून कापालिक व्रत स्वीकारतात; कपाळपाणी व विश्वात्मा म्हणून ते त्रैलोक्यात संचार करतात. भयंकर ब्रह्महत्यादोषही त्यांना जिंकू शकत नाही, आणि केवळ तीर्थपरिक्रमेनेच मोक्ष मिळत नाही—शिवमहिमा हाच मुख्य शुद्धीचा आधार आहे, असे प्रतिपादन होते. पुढे कथा नारायणधामात जाते; भैरव आगमन होताच हरि, देव, ऋषी व दिव्य स्त्रिया दंडवत् प्रणाम व स्तुती करून त्यांच्या पूर्णाकार स्वरूपाची मान्यता देतात. शेवटी लक्ष्मीच्या समुद्रमंथनातील उत्पत्तीचा संदर्भ देत विष्णू प्रसन्न होऊन संबोधन करतात, आणि पुराणपरंपरेत भैरवाची सर्वसम्प्रदायमान्य सत्ता दृढ होते।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ भैरवीमपरां कथाम् । शृणु प्रीत्या महादोषसंहर्त्रीम्भक्तिवर्द्धिनीम्
नंदीश्वर म्हणाले—हे सर्वज्ञ सनत्कुमार, प्रेमाने भैरवीची ही परम कथा ऐक; ती महादोषांचा संहार करते आणि भक्ती वाढवते।
Verse 2
तत्सान्निध्यं भैरवोऽपि कालोऽभूत्कालकालनः । स देवदेववाक्येन बिभ्रत्कापालिकं व्रतम्
त्या दिव्य सान्निध्याच्या प्रभावाने भैरवही काळ झाला—काळाचाही संहारक। आणि देवाधिदेवाच्या आज्ञेने त्याने कापालिक व्रत धारण केले।
Verse 3
कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम् । नात्याक्षीच्चापि तं देवं ब्रह्महत्यापि दारुणा
कपाल हातात धारण करणारा विश्वात्मा शिव त्रिभुवनात संचार करू लागला. तरीही दारुण अशी ब्रह्महत्या देखील त्या देवाला खरोखर दाबू वा जिंकू शकली नाही.
Verse 4
प्रतितीर्थं भ्रमन्वापि विमुक्तो ब्रह्महत्यया । अतः कामारिमहिमा सर्वोपि ह्यवगम्यताम्
प्रत्येक तीर्थस्थानी भ्रमण केले तरी ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्ती मिळते; म्हणून कामारि (शिव) यांची महिमा सर्वांनी जाणून घ्यावी.
Verse 5
प्रमथैः सेव्यमानोऽपि ह्येकदा विहरन्हरः । कापालिको ययौ स्वैरी नारायणनिकेतनम्
प्रमथांनी सेविले जात असतानाही हर (शिव) एकदा स्वैर विहार करीत कापालिकाच्या वेषाने नारायण (विष्णू) यांच्या निकेतनास गेले.
Verse 6
अथायान्तं महाकालं त्रिनेत्रं सर्पकुण्डलम् । महादेवांशसम्भूतं पूर्णाकारं च भैरवम्
तेव्हा त्यांनी महाकाल येताना पाहिला—त्रिनेत्र, सर्पकुंडलांनी विभूषित—महादेवांच्या अंशातून प्रकटलेला, पूर्णाकार भैरव।
Verse 7
पपात दण्डवद्भूमौ तं दृष्ट्वा गरुडध्वजः । देवाश्च मुनयश्चैव देवनार्य्यः समन्ततः
त्यांना पाहताच गरुडध्वज (विष्णु) दंडवत् होऊन भूमीवर पडला; आणि सर्व बाजूंनी देव, मुनी व देव-नार्याही नम्र झाले।
Verse 8
अथ विष्णुः प्रणम्यैनं प्रयातः कमलापतिः । शिरस्यञ्जलिमाधाय तुष्टाव विविधैः स्तवः
मग कमलापती विष्णूंनी त्यांना प्रणाम केला. शिरावर अंजली धरून ते पुढे गेले आणि विविध स्तोत्रांनी शिवाची स्तुती केली।
Verse 9
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायांशत रुद्रसंहितायां भैरवावतारलीलावर्णनं नाम नवमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या तृतीय अंशातील शतरुद्रसंहितेत “भैरवावतार-लीलावर्णन” नावाचा नववा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 10
विष्णुरुवाच । प्रिये पश्याब्जनयने धन्यासि सुभगेऽनघे । धन्योऽहं देवि सुश्रोणि यत्पश्यावो जगत्पतिम्
विष्णू म्हणाले—प्रिये, हे कमलनयने, पाहा। हे शुभे, निष्पापे, तू धन्य आहेस. हे देवि सुश्रोणि, आम्ही जगत्पतीचे दर्शन घेतले, म्हणून मीही धन्य आहे.
Verse 11
अयन्धाता विधाता च लोकानां प्रभुरीश्वरः । अनादिः शरणः शान्तः पुरः षड्विंशसंमितः
तोच लोकांचा धाता व विधाता—त्यांचा प्रभू, ईश्वर. तो अनादी, सर्वांचा शरण, सदा शान्त; छब्बीस तत्त्वांनी मोजल्या जाणाऱ्या ‘पुरा’ (देह-नगर) मध्ये तो वास करतो.
Verse 12
सर्वज्ञः सर्वयोगीशस्सर्वभूतैकनायकः । सर्वभूतान्तरात्मायं सर्वेषां सर्वदः सदा
तो सर्वज्ञ आहे, सर्व योगींचा ईश्वर आहे, सर्व भूतांचा एकमेव नायक आहे। तो सर्वांच्या अंतःकरणात अंतरात्मा म्हणून स्थित असून सदा सर्वांना सर्व देणारा आहे।
Verse 13
ये विनिद्रा विनिश्वासाः शान्ता ध्यानपरायणाः । धिया पश्यंति हृदये सोयं पद्मे समीक्षताम्
जे निद्रेची जडता व श्वासाची चंचलता यांपासून मुक्त, शांत आणि ध्यानपरायण आहेत—ते शुद्ध बुद्धीने हृदयात त्याचे दर्शन घेतात। त्या प्रभूचेच हृदयकमळात चिंतन करावे।
Verse 14
यं विदुर्व्वेदतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः । अरूपो रूपवान्भूत्वा सोऽयमायाति सर्वगः
ज्याला वेदतत्त्वज्ञ आणि स्थिरचित्त योगी जाणतात—तो निराकार असूनही साकार रूप धारण करतो; तोच सर्वव्यापी प्रभू येथे प्रकट होतो.
Verse 15
अहो विचित्रं देवस्य चेष्टितम्परमेष्ठिनः । यस्याख्यां ब्रुवतो नित्यं न देहः सोऽपि देहभृत्
अहो! त्या परमेष्ठी देवाची लीला किती विचित्र आहे. जो नित्य त्याचे नाम जपतो, त्याचा देहबंध उरत नाही—तरीही तो देहधारीसारखा दिसतो.
Verse 16
तं दृष्ट्वा न पुनर्जन्म लभ्यते मानवैर्भुवि । सोयमायाति भगवांस्त्र्यम्बकश्शशिभूषणः
त्याचे दर्शन झाले की पृथ्वीवरील मानवांना पुन्हा जन्म मिळत नाही. पाहा—चंद्रभूषण त्र्यंबक भगवान येथे येत आहेत.
Verse 17
पुण्डरीकदलायामे धन्ये मेऽद्य विलोचने । यद्दृश्यते महादेवो ह्याभ्यां लक्ष्मि महेश्वरः
हे लक्ष्मी! आज माझे नेत्र धन्य झाले, कमळदळासारखे विशाल; कारण याच नेत्रांनी मी साक्षात् महादेव, महेश्वराचे दर्शन घेत आहे।
Verse 18
धिग्धिक्पदन्तु देवानां परं दृष्ट्वा न शंकरम् । लभ्यते यत्र निर्वाणं सर्व दुःखान्तकृत्तु यत्
देवांची ती तथाकथित ‘परम अवस्था’ धिक्कारास पात्र, जर शंकरदर्शनाविना ती मिळत असेल। कारण निर्वाण तर त्यांच्यातच—ते शिव सर्व दुःखांचा अंत करतात।
Verse 19
देवत्वादशुभं किञ्चिद्देवलोके न विद्यते । दृष्ट्वापि सर्वे देवेशं यन्मुक्तिन्न लभामहे
देवत्वामुळे देवलोकात काहीही अशुभ मानले जात नाही; तरीही आम्ही सर्वजण देवाधिदेवाचे दर्शन घेऊनही मुक्ती मिळवत नाही—हीच आमची विडंबना।
Verse 20
एवमुक्त्वा हृषीकेशस्संप्रहृष्टतनूरुहः । प्रणिपत्य महादेवमिदमाह वृषध्वजम्
असे बोलून हृषीकेश (विष्णु) आनंदाने रोमांचित झाले; महादेवांना प्रणाम करून वृषध्वज (शिव) यांना हे म्हणाले।
Verse 21
विष्णुरुवाच । किमिदन्देवदेवेन सर्वज्ञेन त्वया विभो । क्रियते जगतां धात्रा सर्वपापहराव्यय
विष्णु म्हणाले: हे देवदेव! हे सर्वज्ञ विभो! जगतांचे धाता, अव्यय, सर्वपापहर—आपण हे काय करीत आहात?
Verse 22
क्रीडेयन्तव देवेश त्रिलोचन महामते । किङ्कारणं विरूपाक्ष चेष्टितन्ते स्मरार्दन
हे देवेश! हे त्रिलोचन, महामते! हे विरूपाक्ष, स्मरार्दन! आपण क्रीडेत मग्न होतात—तर आपल्या या कृत्याचे कारण काय होते?
Verse 23
किमर्थं भगवञ्छम्भो भिक्षाञ्चरसि शक्तिप । संशयो मे जगन्नाथ एष त्रैलोक्यराज्यद
हे भगवन् शंभो! हे शक्तिपते! आपण भिक्षेसाठी का फिरता? हे जगन्नाथ, माझ्या मनात संशय आहे—आपण तर त्रैलोक्याच्या राज्याचे दाते आहात।
Verse 24
नन्दीश्वर उवाच । एवमुक्तस्ततः शम्भुर्विष्णुना भैरवो हरः । प्रत्युवाचाद्भुतोतिस्स विष्णुं हि विहसन्प्रभुः
नंदीश्वर म्हणाले—विष्णूने असे म्हटल्यावर, भैरवरूप हर शंभू प्रभू हसले आणि विष्णूस अद्भुत वचनांनी प्रत्युत्तर देऊ लागले।
Verse 25
भैरव उवाच । ब्रह्मणस्तु शिरश्छिन्नमंगुल्याग्रनखेन ह । तदघम्प्रतिहन्तुं हि चराम्येतद्व्रतं शुभम्
भैरव म्हणाला—मी बोटाच्या अग्रनखाने ब्रह्म्याचे शिर छिन्न केले; त्या पापाच्या प्रतिकारासाठी आता हे शुभ व्रत मी आचरतो व पाळतो।
Verse 26
नन्दीश्वर उवाच । एवमुक्तो महेशेन भैरवेण रमापतिः । स्मृत्वा किंचिन्नतशिराः पुनरेवमजिज्ञपत्
नंदीश्वर म्हणाला—भैरवरूप महेशाने असे सांगितल्यावर रमापती विष्णूला काहीसे आठवले; मग किंचित् शिर नतमस्तक करून त्याने पुन्हा तसेच विचारले।
Verse 27
विष्णुरुवाच । यथेच्छसि तथा क्रीड सर्वविघ्नोपनोदक । मायया मां महादेव नाच्छादयितुमर्हसि
विष्णू म्हणाले—“हे सर्व विघ्नांचा नाश करणाऱ्या, तुला जसे इच्छित तसे क्रीडा कर; पण हे महादेव, तुझ्या मायेनं मला आच्छादू नकोस.”
Verse 28
नाभीकमलकोशात्तु कोटिशः कमलासनाः । कल्पे कल्पे पुरा ह्यान्सत्यं योगबलाद्विभो
नाभिकमलाच्या कोशातून कोट्यवधी कमलासन (ब्रह्मा) प्रकट होतात. हे विभो, प्रत्येक कल्पात हे खरेच योगबलाने घडते.
Verse 29
त्यज मायामिमान्देव दुस्तरामकृतात्मभिः । ब्रह्मादयो महादेव मायया तव मोहिताः
हे देव, ही माया सोड—असंयत आत्म्यांसाठी जी दुस्तर आहे. हे महादेव, ब्रह्मा इत्यादीही तुझ्या मायेनं मोहित होतात.
Verse 30
यथावदनुगच्छामि चेष्टितन्ते शिवापते । तवैवानुग्रहाच्छम्भो सर्वेश्वर सतांगते
हे शिवापते, हे शंभो! सत्पुरुषांचा आश्रय, सर्वेश्वर! केवळ तुझ्या कृपेनेच मी तुझे आचरण व दिव्य मार्ग यथावत् अनुसरू शकतो.
Verse 31
संहारकाले संप्राप्ते सदेवान्निखिलान्मुनीन् । लोकान्वर्णाश्रमवतो हरिष्यसि यदा हर
हे हर! संहारकाळ आला की तू देवांसह सर्व मुनींना आणि वर्ण-आश्रमयुक्त सर्व लोकांना आपल्या मध्येच लीन करून घेशील.
Verse 32
तदा कृते महादेव पापं ब्रह्मवधादिकम् । पारतन्त्र्यं न ते शम्भो स्वैरं क्रीडत्यतो भवान्
हे महादेव, ते कृत्य झाल्यावर ब्रह्मवधादी पाप उत्पन्न झाले. पण हे शंभो, तुला परतंत्रता नाही; म्हणून तू पूर्ण ऐश्वर्याने स्वैर क्रीडा करतोस.
Verse 33
अर्घीव ब्रह्मणो ह्यस्थ्नां स्रक्कण्ठे तव भासते । तथाद्यनुगता शम्भो ब्रह्महत्या तवानघ
हे शंभो, तुझ्या कंठी जणू ब्रह्माच्या अस्थींची माळ शोभते. आणि हे निष्पाप, आजही ब्रह्महत्येचे लांछन तुझ्यामागे लागल्यासारखे दिसते.
Verse 34
कृत्वापि सुमहत्पापं यस्त्वां स्मरति मानवः । आधारं जगतामीश तस्य पापं विलीयते
अतिमोठे पाप केले तरी जो मनुष्य तुझे स्मरण करतो, हे जगताधार ईश्वरा, त्याचे पाप विरघळून नष्ट होते.
Verse 35
यथा तमो न तिष्ठेत सन्निधावंशुमालिनः । तथैव तव यो भक्तः पापन्तस्य व्रजेत्क्षयम्
जसा सूर्याच्या सान्निध्यात अंधार टिकत नाही, तसाच हे शिवा, जो तुझा भक्त आहे त्याचे पाप नष्ट होऊन क्षय पावते.
Verse 36
यश्चिन्तयति पुण्यात्मा तव पादाम्बुजद्वयम् । ब्रह्महत्याकृतमपि पापन्तस्य व्रजेत्क्षयम्
जो पुण्यात्मा तुझ्या दोन्ही कमलचरणांचे चिंतन करतो, त्याच्यासाठी ब्रह्महत्येने झालेले पापही नष्ट होऊन क्षय पावते.
Verse 37
तव नामानुरक्ता वाग्यस्य पुंसो जगत्पते । अप्यद्रिकूटतुलितं नैनस्तमनुबाधते
हे जगत्पते! ज्याच्या वाणीला तुझ्या नामाची आसक्ती आहे, त्याला पर्वतशिखराएवढे साचलेले पापही बाधत नाही.
Verse 38
परमात्मन्परन्धाम स्वेच्छाभिधृतविग्रह । कुतूहलं तवेशेदं कृपणाधीनतेश्वर
हे परमात्मन्, हे परंधाम! स्वेच्छेने देह धारण करणाऱ्या ईशा, तुझ्यात हे कुतूहल का, जणू तू एखाद्या दीनावर अवलंबून आहेस, हे प्रभो?
Verse 39
अद्य धन्योऽस्मि देवेश यत्र पश्यंति योगिनः । पश्यामि तं जगन्मूर्त्ति परमेश्वरमव्ययम्
हे देवेश! आज मी धन्य झालो, कारण ज्याचे दर्शन योगी करतात, त्या अव्यय परमेश्वराला—जगन्मूर्ती, सर्वव्यापी—मी पाहत आहे.
Verse 40
अद्य मे परमो लाभस्त्वद्य मे मंगलं परम् । तं दृष्ट्वामृत तृप्तस्य तृणं स्वर्गापवर्गकम्
आज मला परम लाभ झाला; आजच माझे सर्वोच्च मंगल पूर्ण झाले. त्याचे दर्शन करून अमृततृप्त झालेल्यास स्वर्ग व मोक्षही तृणासमान वाटतात.
Verse 41
इत्थं वदति गोविंदे विमला पद्मया तया । मनोरथवती नाम भिक्षा पात्रे समर्पिता
गोविंद असे बोलत असता, त्या निर्मळ पद्मेने ‘मनोरथवती’ नावाची पवित्र भिक्षा—धर्म्य अभिलाषा पूर्ण करणारे अन्नदान—भिक्षापात्रात अर्पण केली.
Verse 42
भिक्षाटनाय देवोऽपि निरगात्परया मुदा । अन्यत्रापि महादेवो भैरवश्चात्तविग्रहः
मग देवाधिदेवही परम आनंदाने भिक्षाटनासाठी निघाले; आणि अन्यत्रही महादेवांनी भैरवाचे साकार रूप धारण केले।
Verse 43
दृष्ट्वानुयायिनीं तान्तु समाहूय जनार्दनः । संप्रार्थयद्ब्रह्महत्यां विमुंच त्वं त्रिशूलिनम्
पाठोपाठ येणारी ब्रह्महत्या पाहून जनार्दनाने तिला जवळ बोलावून कळकळीने विनंती केली—“त्रिशूलधारी देवाला सोड, त्यांना मुक्त कर।”
Verse 44
ब्रह्महत्योवाच । अनेनापि मिषेणाहं संसेव्यामुं वृषध्वजम् । आत्मानम्पावयिष्यामि त्वपुनर्भवदर्शनम्
ब्रह्महत्या म्हणाली—“या निमित्तानेही मी वृषध्वज प्रभूंच्या सान्निध्यात येऊन त्यांची सेवा करीन; आणि अपुनर्भवाचे दर्शन देणाऱ्या त्या महादेवांना पाहून मी स्वतःला पवित्र करीन।”
Verse 45
नन्दीश्वर उवाच । सा तत्याज न तत्पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा । तमूचेऽथ हरिं शंभुः स्मेरास्यो भैरवो वचः
नंदीश्वर म्हणाले—मुरारी (विष्णू) बोलावूनही ती त्याच्या पार्श्वातून दूर झाली नाही. तेव्हा स्मितमुख भगवान् भैरवरूप शंभूने हरिला वचन सांगितले।
Verse 46
भैरव उवाच । त्वद्वाक्पीयूषपानेन तृप्तोऽस्मि बहुमानद । स्वभावोऽयं हि साधूनां यत्त्वं वदसि मापते
भैरव म्हणाले—हे बहुमानद! तुझ्या वचनरूपी अमृताचे पान करून मी तृप्त झालो आहे. हे प्रभो! साधूंचा हाच स्वभाव—तू असेच बोलतोस।
Verse 47
वरं वृणीष्व गोविंद वरदोऽस्मि तवानघ । अग्रणीर्मम भक्तानां त्वं हरे निर्विकारवान्
“वर माग, हे गोविंद; हे निष्पाप, मी तुला वर देणारा आहे. हे हरी, तू माझ्या भक्तांमध्ये अग्रणी—अविकार, अचल व दृढ आहेस.”
Verse 48
नो माद्यन्ति तथा भैक्ष्यैर्भिक्षवोऽप्यतिसंस्कृतैः । यथा मानसुधापानैर्ननु भिक्षाटनज्वराः
अतिशय सुसंस्कृत भिक्षाभोजनानेही भिक्षू तितके मत्त होत नाहीत, जितके मनरूपी सुधेचे पान केल्याने होतात; हाच खरोखर भिक्षाटनाचा ज्वर आहे.
Verse 49
नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य वचः शंभो भैरवस्य परात्मनः । सुप्रसन्नतरो भूत्वा समवोचन्महेश्वरम्
नंदीश्वर म्हणाले—परमात्मा भैरवाचे हे वचन ऐकून शंभू अधिकच प्रसन्न झाले आणि मग महेश्वराशी बोलू लागले.
Verse 50
विष्णुरुवाच । एष एव वरः श्लाघ्यो यदहं देक्ताधिपम् । पश्यामि त्वान्देवदेव मनोवाणी पथातिगम्
विष्णू म्हणाले—हे देवदेव! हाच वर स्तुत्य आहे की मी तुला पाहतो; तू दृश्यसमस्ताचा अधिपती असून मन व वाणीच्या मार्गांपलीकडे आहेस.
Verse 51
अदभ्रेयं सुधादृष्टिरनया मे महोत्सवः । अयत्त्ननिधिलाभोयं वीक्षणं हर ते सताम्
ही सुधामय दृष्टी अक्षय आहे; तिच्यामुळे माझ्यासाठी महोत्सवच झाला आहे. हे हर! हा प्रयत्नाविना मिळालेला निधी—तुझे दर्शन सत्पुरुषांचे भाग्य आहे.
Verse 52
अवियोगोऽस्तु मे देव त्वदंघ्रियुगलेन वै । एष एव वरः शंभो नान्यं कश्चिद् वृणे वरम्
हे देव! आपल्या चरणयुगलापासून माझा कधीही वियोग होऊ नये. हे शंभो! हाच वर; मी दुसरा कोणताही वर निवडत नाही.
Verse 53
श्रीभैरवी उवाच । एवम्भवतु ते तात यत्त्वयोक्तं महामते । सर्वेषामपि देवानां वरदस्त्वं भविष्यसि
श्री भैरवी म्हणाल्या—तथास्तु, वत्सा! हे महामते, तू जे बोललास ते तसेच होवो. तू सर्व देवांनाही वर देणारा होशील.
Verse 54
नन्दीश्वर उवाच । अनुगृह्येति दैत्यारि केंद्राद्रिभुवनेचरम् । भेजे विमुक्तनगरीं नाम्ना वाराणसीं पुरीम्
नन्दीश्वर म्हणाले—“अनुग्रह करून” दैत्यारि (भगवान) केंद्राद्रीच्या पवित्र क्षेत्रात आले आणि ‘विमुक्त-नगरी’ म्हणून प्रसिद्ध वाराणसी पुरीत प्रवेश केला.
Verse 56
कपालं ब्राह्मणः सद्यो भैरवस्य करांबुजात् । पपात भुवि तत्तीर्थमभूत्कापालमोचनम्
क्षणात भैरवाच्या कमलहस्तातून ब्राह्मणाचे कपालपात्र भूमीवर पडले; आणि तोच स्थळ ‘कपालमोचन’ नावाचे पवित्र तीर्थ झाले, जिथे कपाल-दोषाचे मोचन झाले.
Verse 57
कपालं ब्रह्मणो रुद्रस्सर्वेषामेव पश्यताम् । हस्तात्पतन्तमालोक्य ननर्त परया मुदा
सर्वांच्या समक्ष रुद्रांनी ब्रह्माचे कपाल आपल्या हातातून पडताना पाहिले; ते पडताना पाहताच ते परम आनंदाने नृत्य करू लागले.
Verse 58
विधेः कपालं नामुंचत्करमत्यन्तदुस्सहम् । परस्य भ्रमतः क्वापि तत्काश्यां क्षणतोऽपतत्
विधात्याचे (ब्रह्म्याचे) कपाल शिवाच्या हातातून सुटत नव्हते—अत्यंत असह्य ओझे होते. परमेश्वर इकडे-तिकडे भ्रमण करीत असता, ते कपाल क्षणात काशीत पडून गेले.
Verse 59
शूलिनो ब्रह्मणो हत्या नापैति स्म च या क्वचित् । सा काश्यां क्षणतो नष्टा तस्मात्सेव्या हि काशिका
शूलिन (भगवान शिव) यांना लागलेले ब्रह्महत्येचे पाप जे कुठेही नाहीसे होत नव्हते, ते काशीत क्षणात नष्ट झाले. म्हणून काशिका सेवनीय आहे.
Verse 60
कपालमोचनं काश्यां यः स्मरेत्तीर्थमुत्तमम् । इहान्यत्रापि यत्पापं क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति
जो काशीत ‘कपालमोचन’ नावाच्या उत्तम तीर्थाचे स्मरण करतो, त्याचे येथे किंवा अन्यत्र केलेले कोणतेही पाप शीघ्र नष्ट होते.
Verse 61
आगत्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः । तर्पयित्वा पितॄन्देवान्मुच्यते ब्रह्महत्यया
श्रेष्ठ तीर्थस्थानी येऊन विधिपूर्वक स्नान करून, पितरांना व देवांना तर्पण दिल्यास ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्ती मिळते.
Verse 62
कपालमोचनं तीर्थं पुरस्कृत्वा तु भैरवः । तत्रैव तस्थौ भक्तानां भक्षयन्नघसन्ततिम्
कपालमोचन नावाच्या तीर्थाला अग्रस्थानी ठेवून भैरव तेथेच स्थिर राहिले आणि भक्तांच्या पापांची अखंड परंपरा जणू भक्षण करू लागले.
Verse 63
कृष्णाष्टम्यान्तु मार्गस्य मासस्य परमेश्वरः । आविर्बभूव सल्लीलो भैरवात्मा सताम्प्रियः
मार्गशीर्ष मासाच्या कृष्णपक्ष अष्टमीस परमेश्वर प्रकट झाले—सुलील, भैरवस्वरूप—सत्पुरुषांचे प्रिय।
Verse 64
मार्गशीर्षासिताष्टम्यां कालभैरवसन्निधौ । उपोष्य जागरं कुर्वन्महापापैः प्रमुच्यते
मार्गशीर्ष महिन्याच्या कृष्णपक्षातील अष्टमीला कालभैरवाच्या सान्निध्यात जो उपवास करून रात्रिजागर करतो, तो महापापांपासून मुक्त होतो.
Verse 65
अन्यत्रापि नरो भक्त्या तद्व्रतं यः करिष्यति । स जागरं महापापैर्मुक्तो यास्यति सद्गतिम्
इतरत्रही जो मनुष्य भक्तिभावाने तेच व्रत करून जागरण करतो, तो महापापांपासून मुक्त होऊन सद्गतीला पोहोचतो.
Verse 66
अनेकजन्मनियुतैर्यत्कृतं जन्तुभिस्त्वघम् । तत्सर्वं विलयं याति कालभैरवदर्शनात्
अनेक जन्मांच्या सहस्रांमध्ये प्राण्यांनी जे पाप केले आहे, ते सर्व कालभैरवाच्या दर्शनमात्राने विलीन होऊन नष्ट होते.
Verse 67
कालभैरवभक्तानां पातकानि करोति यः । स मूढो दुःखितो भूत्वा पुनर्दुर्गतिमाप्नुयात्
जो कालभैरवाच्या भक्तांविरुद्ध पातकी कृत्य करतो, तो मूढ मनुष्य दुःखी होऊन पुन्हा दुर्गतीला जातो.
Verse 68
विश्वेश्वरेऽपि ये भक्ता नो भक्ताः कालभैरवे । ते लभन्ते महादुःखं काश्यां चैव विशेषतः
जे विश्वेश्वराचे भक्त आहेत, पण कालभैरवाचे भक्त नाहीत, ते महान दुःख भोगतात—विशेषतः काशीत।
Verse 69
वाराणस्यामुषित्वा यो भैरवं न भजेन्नरः । तस्य पापानि वर्द्धन्ते शुक्लपक्षे यथा शशी
जो मनुष्य वाराणसीत राहूनही भैरवाची उपासना करत नाही, त्याची पापे वाढतात—जशी शुक्लपक्षात चंद्रवृद्धी होते।
Verse 70
कालराजं न यः काश्यां प्रतिभूताष्टमीकुजम् । भजेत्तस्य क्षयं पुण्यं कृष्णपक्षे यथा शशी
जो काशीत कालराज (कालभैरव) यांची उपासना करत नाही—विशेषतः अष्टमी तिथी मंगळवाराशी जुळली असता—त्याचे पुण्य क्षीण होते, जसे कृष्णपक्षात चंद्र कमी होतो।
Verse 71
श्रुत्वाख्यानमिदम्पुण्यम्ब्रह्महत्यापनोदकम् । भैरवोत्पत्तिसंज्ञं च सर्वपापैः प्रमुच्यते
हे पुण्य आख्यान ऐकून—‘भैरवोत्पत्ती’ म्हणून प्रसिद्ध आणि ब्रह्महत्येचे पापही नष्ट करणारे—मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 72
बन्धनागारसंस्थोऽपि प्राप्तोऽपि विपदम्पराम् । प्रादुर्भावं भैरवस्य श्रुत्वा मुच्येत सङ्कटात्
कोणी कारागृहात बांधलेला असो, किंवा अत्यंत विपत्तीत पडलेला असो—भैरवाच्या प्रादुर्भावाचे श्रवण केवळ केल्याने तो संकटातून मुक्त होतो।
Verse 95
क्षेत्रे प्रविष्टमात्रेऽथ भैरवे भीषणाकृतौ । हाहेत्युक्त्वा ब्रह्महत्या पातालं चाविशत्तदा
परंतु क्षेत्रात पाऊल टाकताच तिला भीषणाकृती भैरव समोर दिसला. ‘हाय! हाय!’ असे म्हणत ब्रह्महत्येचे पाप तेव्हा पाताळात बुडून गेले.
Frequently Asked Questions
It narrates Bhairava’s theophany as Mahākāla, his adoption of the Kāpālika vrata by divine command, and his arrival at Nārāyaṇa’s abode where Viṣṇu and the celestial assembly prostrate and praise—arguing that Shiva’s mahimā supersedes ordinary sin-logic and sectarian rank.
The skull-in-hand (Kapālapāṇi) and Kāpālika vow function as controlled transgressive symbols: they encode radical detachment and the conversion of impurity into liberative power when authorized by Shiva, while Mahākāla/Kālakālana signifies time’s transcendence—Shiva as the power that consumes even the consumer (kāla).
Shiva is highlighted primarily as Bhairava in his ‘pūrṇākāra’ (full manifestation) and as Mahākāla/Kālakālana; the chapter’s emphasis is the fierce, protective, and purifying Rudra-form rather than a Gauri-centric manifestation.