नन्दिकेशावतारवर्णनम् (Nandikeśa Avatāra Varṇanam) — “Account of the Descent/Origin of Nandikeśvara”
या अध्यायात संवादरूपाने सनत्कुमार नंदीश्वराचा उगम व शिवांशजत्व कसे प्राप्त झाले हे विचारतात. नंदीश्वर ऋषी शिलाद यांची वंशकथा सांगतो—संतानप्राप्तीच्या इच्छेने शिलादांनी दीर्घकाळ नियमपूर्वक कठोर तप केले. तपाने प्रसन्न होऊन इंद्र (शक्र) वर देऊ लागला, तरी शिलादांनी लौकिक वर न मागता मोक्षाभिमुख वर मागितला—अयोनिज (गर्भातून न जन्मलेला) व मृत्युरहित अद्भुत पुत्र. अशा रीतीने संकल्प→तप→दैवी अनुग्रह→असामान्य जन्म ही पुराणीय कारणपरंपरा आणि नंदिकेशाचे शिवाचे अंतरंग गण/सेवकत्व प्रतिपादित होते; शिवसामीप्य केवळ कैलास-निवासाने नव्हे, तर निष्ठा, शुद्ध हेतू व अमरत्व-सेवाभावाने साध्य होते।
Shlokas
Verse 1
अथ नन्दीश्वरावतारमाह । सनत्कुमार उवाच । भवान्कथमनुप्राप्तो महादेवांशजः शिवम् । श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं वक्तुमर्हसि मे प्रभो
आता नंदीश्वराच्या अवताराचे वर्णन आहे. सनत्कुमार म्हणाले—हे प्रभो, आपण महादेवांच्या अंशरूपाने कसे प्रकट झालात आणि शिवांचे परिचर कसे झालात? ते सर्व मला ऐकायचे आहे; कृपा करून सर्व सांगा.
Verse 2
नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ सावधानतया शृणु । यथाहं च शिवं प्राप्तो महादेवांशजो मुने
नन्दीश्वर म्हणाले—हे सर्वज्ञ सनत्कुमार, सावधानतेने ऐक. हे मुने, महादेवाचा अंशज होऊन मी शिवाला कसा प्राप्त झालो, ते मी सांगतो।
Verse 3
प्रजाकामः शिलादोऽभूदुक्तः पितृभिरादरात् । तदुद्धर्तुमना भक्त्या समुद्धारमभीप्सुभिः
संततीची इच्छा धरून शिलादाने पितरांनी आदराने सांगितलेले वचन पाळले। त्यांच्या उद्धारासाठी मन लावून त्याने भक्तीने पूर्ण उद्धाराची इच्छा केली।
Verse 4
अधोदृष्टिः सुधर्मात्मा शिलादो नाम वीर्यवान् । तस्यासीन्मुनिकैर्वृत्तिः शिवलोके च सोगमत्
अधोदृष्टी असलेला, धर्मात्मा व पराक्रमी शिलाद नावाचा पुरुष होता। मुनिंनी त्याला उपजीविका दिली आणि शेवटी तो शिवलोकास गेला।
Verse 5
शक्रमुद्दिश्य स मुनिस्तपस्तेपे सुदुः सहम् । निश्चलात्मा शिलादाख्यो बहुकालं दृढव्रतः
शक्र (इंद्र) याला उद्देशून त्या मुनीने अत्यंत दु:सह तप केले। शिलाद नावाचा तो दृढव्रती, निश्चलचित्त होऊन दीर्घकाळ तपात स्थित राहिला।
Verse 6
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां नन्दिकेशावतारवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील तृतीय शतरुद्रसंहितेत ‘नंदिकेशावतारवर्णन’ नावाचा सहावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 7
शिलादमाह सुप्रीत्या शक्रस्तुष्टोऽस्मि तेऽनघ । तेन त्वं मुनिशार्दूल वरयस्व वरानिति
तेव्हा शक्र (इंद्र) यांनी शिलादाला प्रेमपूर्वक म्हटले—हे अनघ, मी तुझ्यावर संतुष्ट आहे. म्हणून, हे मुनिशार्दूल, तुला हवे ते वर माग।
Verse 8
ततः प्रणम्य देवेशं स्तुत्वा स्तुतिभिरादरात् । शिलादो मुनिशार्दूलस्तमाह सुकृताञ्जलिः
त्यानंतर देवेशाला प्रणाम करून व आदराने स्तुतिगीतांनी स्तुती करून, तपस्व्यांतील श्रेष्ठ मुनिशार्दूल शिलाद हात जोडून त्यांना म्हणाला।
Verse 9
शिलाद उवाच । शतक्रतो सुरेशान सन्तुष्टो यदि मे प्रभो । अयोनिजं मुत्युहीनं पुत्रमिच्छामि सुव्रतम्
शिलाद म्हणाला—हे शतक्रतु, हे सुरेश्वर! प्रभो, आपण माझ्यावर संतुष्ट असाल तर मला सुव्रत असा पुत्र हवा—जो अयोनिज आणि मृत्युहीन असावा।
Verse 10
शक्र उवाच । पुत्रं दास्यामि पुत्रार्थिन्योनिजं मृत्युसंयुतम् । अन्यथा ते न दास्यामि मृत्युहीना न सन्ति वै
शक्र म्हणाला—मी तुला पुत्र देईन; पण तो पुत्रार्थिनी स्त्रीपासून जन्मलेला आणि मृत्युसंयुक्त असेल. अन्यथा मी देणार नाही, कारण खरेच मृत्युहीन प्राणी नाहीत।
Verse 11
न दास्यामि सुतं तेऽहं मृत्युहीनमयोनिजम् । हरिर्विधिश्च भगवान्किमुतान्यो महामुने
मी तुला असा पुत्र देणार नाही जो मृत्युरहित आणि अयोनिज असेल. भगवान हरि आणि भगवान विधी (ब्रह्मा) सुद्धा यापलीकडे नाहीत—मग इतर कोण, हे महामुने?
Verse 12
तावपि त्रिपुरार्यंगसम्भावौ मरणान्वितौ । तयोरप्यायुषा मानं कथितं निगमे पृथक्
ते दोघे—त्रिपुर आणि आर्यंग—उत्कृष्ट उत्पत्तीचे असूनही मरणयुक्त होते. आणि त्या दोघांच्या आयुष्याचे प्रमाण निगमांत वेगवेगळे सांगितले आहे.
Verse 13
तस्मादयोनिजे पुत्रे मृत्युहीने प्रयत्नतः । परित्यजाशां विप्रेन्द्र गृहाणात्मक्षमं सुतम्
म्हणून, हे विप्रश्रेष्ठा, प्रयत्नपूर्वक मृत्युरहित अयोनिज पुत्र प्राप्त कर. सांसारिक अपेक्षा सोडून आत्म्यास योग्य, मोक्षमार्ग दाखविणारा तो पुत्र स्वीकार कर.
Verse 14
किन्तु देवेश्वरो रुद्रः प्रसीदति महेश्वरः । सुदुर्लभो मृत्युहीनस्तव पुत्रो ह्ययोनिजः
परंतु देवेश्वर रुद्र, महेश्वर प्रसन्न झाले आहेत. म्हणून तुझा पुत्र निश्चयच होईल—अतिदुर्लभ, मृत्युरहित आणि अयोनिज.
Verse 15
अहं च विष्णुर्भगवान्द्रुहिणश्च महामुने । अयोनिजं मृत्युहीनं पुत्रं दातुं न शक्नुमः
हे महामुने, मी, भगवान विष्णू आणि द्रुहिण (ब्रह्मदेव) — अयोनिज व मृत्युरहित पुत्र देण्यास समर्थ नाही.
Verse 16
आराधय महादेवं तत्पुत्रविनिकाम्यया । सर्वेश्वरो महाशक्तः स ते पुत्रं प्रदास्यति
त्या पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने महादेवाची आराधना कर. तो सर्वेश्वर व महाशक्तिमान आहे; तो तुला पुत्र प्रदान करील.
Verse 17
नन्दीश्वर उवाच । एवं व्याहृत्य विप्रेन्द्रमनुगृह्य च तं घृणी । देवैर्वृतः सुरेशानस्स्वलोकं समगान्मुने
नंदीश्वर म्हणाले—असे बोलून करुणामय देवेशाने त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणावर अनुग्रह केला. मग देवांनी वेढलेला सुरेश्वर, हे मुने, आपल्या लोकास निघून गेला.
Verse 18
गते तस्मिंश्च वरदे सहस्राक्षे शिलाशनः । आराधयन्महादेवं तपसातोषयद्भवम्
तो वरदायी सहस्रनेत्र निघून गेल्यावर, शिळेवर आसन करणाऱ्या त्या मुनींनी महादेवाची अखंड आराधना केली आणि तपश्चर्येने भव (शिव) प्रसन्न केला।
Verse 19
अथ तस्यैवमनिशन्तत्परस्य द्विजस्त वै । दिव्यम्वर्षसहस्रं तु गतं क्षणमिवाद्भुतम्
मग त्या एकनिष्ठ भावाने अखंड चिंतन करणाऱ्या त्या द्विजासाठी, आश्चर्यकारकरीत्या एक हजार दिव्य वर्षे जणू क्षणभरातच निघून गेली।
Verse 20
वल्मीकेन वृतांगश्च लक्षकोटगणैर्मुनिः । सूचीमुखैश्चान्यै रक्तभुग्भिश्च सर्वतः
त्या मुनींचे अंग वल्मीकाने (वारुळाने) झाकले गेले होते आणि सर्व बाजूंनी असंख्य समूहांनी—सूचीमुख कीटक व इतर रक्तभक्षी जीवांनी—त्यांना वेढले होते।
Verse 21
निर्मांसरुधिर त्वग्वै बिले तस्मिन्नवस्थितः । अस्थिशेषोभवत्पश्चाच्छिलादो मुनिसत्तमः
त्या गुहेत राहून राहून, मुनिश्रेष्ठ शिलाद मांस, रक्त व त्वचा यांपासून रहित झाला; नंतर त्याचा केवळ अस्थिशेष उरला।
Verse 22
तुष्टः प्रभुस्तदा तस्मै दर्शयामास स्वां तनुम् । दिव्यां दिव्यगुणैर्युक्तामलभ्यां वामबुद्धिभिः
तेव्हा प्रभू प्रसन्न होऊन त्याला आपले स्वरूप दाखवू लागला—दिव्य, दिव्य गुणांनी युक्त, आणि वाकड्या बुद्धीच्या लोकांना अलभ्य।
Verse 23
दिव्यवर्षसहस्रेण तप्यमानाय शूलधृक् । सर्वदेवाधिपस्तस्मै वरदोस्मीत्यभाषत
हजार दिव्य वर्षे तप करणाऱ्या त्यास त्रिशूलधारी, सर्वदेवाधिपती शिव म्हणाला—“मी तुझा वरदाता आहे.”
Verse 24
महासमाधिसंलीनस्स शिलादो महामुनिः । नाशृणोत्तद्गिरं शम्भोर्भक्त्यधीनरतस्य वै
महासमाधीत लीन असलेल्या महामुनी शिलादांनी शंभूचे ते वचन ऐकले नाही; कारण त्यांचे मन भक्तीच्या अधीन होऊन एकाग्र झाले होते.
Verse 25
यदा स्पृष्टो मुनिस्तेन करेण त्रिपुरारिणा । तदैव मुनिशार्दूल उत्ससर्ज तपःक्रमम्
त्रिपुरारि शिवाने आपल्या हाताने त्या मुनीला स्पर्श केला, तेव्हाच तो मुनिशार्दूल तपस्येचा क्रम सोडून दिला.
Verse 26
अथोन्मील्य मुनिर्नेत्रे सोमं शंभुं विलोकयन् । द्रुतं प्रणम्य स मुदा पादयोर्न्यपतन्मुने
मग मुनीने डोळे उघडून सोम—स्वयं शंभूचे दर्शन घेतले. आनंदाने त्वरित प्रणाम करून तो भक्तिभावाने प्रभूच्या चरणांशी लोटांगण घालून पडला.
Verse 27
हर्षगद्गदया वाचा नतस्कंधः कृताञ्जलिः । प्रसन्नात्मा शिलादस्स तुष्टाव परमेश्वरम्
हर्षाने गद्गद वाणी, वाकलेले खांदे आणि जोडलेले हात घेऊन, प्रसन्नचित्त शिलादाने तेव्हा परमेश्वर—भगवान शिवांची स्तुती केली.
Verse 28
ततः प्रसन्नो भगवान्देवदेवस्त्रिलोचनः । वरदोऽस्मीति तम्प्राह शिलादं मुनिपुंगवम्
तेव्हा देवाधिदेव त्रिलोचन भगवान् शिव प्रसन्न होऊन मुनिश्रेष्ठ शिलादांना म्हणाले— “मी वरदाता आहे; तुला वर देतो।”
Verse 29
तपसानेन किं कार्यं भवते हि महा मते । ददामि पुत्रं सर्वज्ञं सर्वशास्त्रार्थपारगम्
हे महामते! तुला या तपश्चर्येची आणखी काय गरज? मी तुला एक पुत्र देईन— सर्वज्ञ आणि सर्व शास्त्रार्थात पारंगत।
Verse 30
ततः प्रणम्य देवेशं तच्छ्रुत्वा च शिलाशनः । हर्षगद्गदया वाचोवाच सोमविभूषणम्
तेव्हा शिलाशनाने देवेशाला प्रणाम केला; ते वचन ऐकून आनंदाने गद्गद वाणीने चंद्रभूषण प्रभु शिवांना म्हणाला।
Verse 31
शिलाद उवाच । महेश यदि तुष्टोऽसि यदि वा वरदश्च मे । इच्छामि त्वत्समं पुत्रं मृत्युहीनमयोनिजम्
शिलाद म्हणाले—हे महेश! आपण प्रसन्न असाल, आणि मला वर देणारे असाल, तर मला आपल्यासमान पुत्र हवा—मृत्यूहीन व अयोनिज।
Verse 32
नंदीश्वर उवाच । एवमुक्तस्ततो देवस्त्र्यम्बकस्तेन शङ्करः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा शिलादं मुनिसत्तमम्
नंदीश्वर म्हणाले—असे ऐकून देव त्र्यम्बक शंकर प्रसन्नचित्ताने मुनिश्रेष्ठ शिलादांना प्रत्युत्तर देऊ लागले।
Verse 33
शिव उवाच । पूर्वमाराधितो विप्र ब्रह्मणाहं तपोधन । तपसा चावतारार्थं मुनिभिश्च सुरोत्तमैः
शिव म्हणाला—हे विप्र, हे तपोधन! पूर्वी ब्रह्म्याने माझी आराधना केली; तसेच श्रेष्ठ देव व मुनी यांनीही तपस्येद्वारे माझ्या अवतार-प्रकटतेच्या हेतुने माझी उपासना केली.
Verse 34
तव पुत्रो भविष्यामि नन्दी नाम्ना त्वयोनिजः । पिता भविष्यसि मम पितुर्वै जगतां मुने
मी तुझा पुत्र होईन—नंदी या नावाने—योनीतून न जन्मलेला, अयोनिज. आणि हे मुने, तू माझा पिता होशील, जणू जगतांच्या पित्याचाही पिता।
Verse 35
नन्दीश्वर उवाच । एवमुक्त्वा मुनिं प्रेक्ष्य प्रणिपत्यास्थितं घृणी । सोमस्तूर्णं तमादिश्य तत्रैवान्तर्दधे हरः
नंदीश्वर म्हणाला—असे बोलून करुणामय हर (शिव) यांनी प्रणाम करून उभ्या असलेल्या मुनिकडे पाहिले. मग सोमाने त्वरित त्याला आज्ञा दिली, आणि त्याच ठिकाणी प्रभू अंतर्धान पावले।
Verse 36
गते तस्मिन्महादेवे स शिलादो महामुनिः । स्वमाश्रयमुपागम्य ऋषिभ्योऽकथयत्ततः
तो महादेव निघून गेल्यावर महामुनी शिलाद आपल्या आश्रमात परत आला आणि नंतर ऋषींना सर्व वृत्तांत सांगितला.
Verse 37
कियता चैव कालेन तदासौ जनकः स मे । यज्ञांगणं चकर्षाशु यज्ञार्थं यज्ञवित्तमः
काही काळ गेल्यावर माझे पिता—यज्ञविद्या व यज्ञसाधनांत परम निपुण—यज्ञासाठी त्वरेने यज्ञांगण सिद्ध करू लागले।
Verse 38
ततः क्षणादहं शंभोस्तनुजस्तस्य चाज्ञया । स जातः पूर्व्वमेवाहं युगान्ताग्निसमप्रभः
त्यानंतर क्षणातच शंभूच्या आज्ञेने मी त्याचा पुत्र झालो; खरे तर मी पूर्वीच युगांताग्नीप्रमाणे तेजस्वी होऊन प्रकट झालो होतो।
Verse 39
अवर्षंस्तदा पुष्करावर्तकाद्या जगुः खेचराः किन्नराः सिद्धसाध्या । शिलादात्मजत्वं गते मय्यृषीन्द्रास्समन्ताच्च वृष्टिं व्यधुः कौसुमीं ते
तेव्हा पुष्करावर्त इत्यादी मेघांनी वर्षाव केला आणि खेचर, किन्नर, सिद्ध व साध्य आकाशात स्तुतीगान करू लागले। आणि मी शिलादाचा पुत्र झालो तेव्हा सभोवतालच्या श्रेष्ठ ऋषींनी पुष्पवृष्टी केली।
Verse 40
अथ ब्रह्मादयो देवा देवपल्यश्च सर्वशः । तत्राजग्मुश्च सुप्रीत्या हरिश्चैव शिवोऽम्बिका
मग ब्रह्मा इत्यादी देव आणि सर्व देवपत्नी अत्यंत आनंदाने तेथे आले; हरि देखील आले—आणि सोबत भगवान शिव व अंबिका (पार्वती)ही आले।
Verse 41
तदोत्सवो महानासीन्ननृतुश्चाप्सरोगणाः । आदृत्य मां तथा लिंगं तुष्टुवुर्हर्षिताश्च ते
तो उत्सव अत्यंत महान झाला; अप्सरांचे गण नाचले. त्यांनी श्रद्धेने माझा व लिंगाचा सन्मान केला आणि हर्षाने स्तुती केली.
Verse 42
सुप्रशस्य शिलादं तं स्तुत्वा च सुस्तवैः शिवौ । सर्वे जग्मुश्च धामानि शिवावप्यखिलेश्वरौ
शिलादाची फार प्रशंसा करून, उत्तम स्तोत्रांनी स्तुती करून, अखिलेश्वर शिव व देवी निघून गेले. मग सर्वजण आपापल्या धामांना परतले.
Verse 43
शिलादोऽपि च मां दृष्ट्वा कालसूर्य्यानलप्रभम् । त्र्यक्षं चतुर्भुजं बालं जटामुकुटधारिणम्
शिलादानेही मला पाहिले—काळ, सूर्य व अग्नीप्रमाणे तेजस्वी; त्रिनेत्री, चतुर्भुज बालक, जटामुकुट धारण करणारा.
Verse 44
त्रिशूलाद्यायुधं दीप्तं सर्वथा रुद्ररूपिणम् । महानन्दभरः प्रीत्या प्रणम्यं प्रणनाम च
त्रिशूलादि तेजस्वी आयुधे, जी सर्वथा रुद्रस्वरूप होती, ती पाहून तो महानंदाने भरून गेला; प्रेमपूर्वक नमस्कार करून पुन्हा साष्टांग प्रणाम केला।
Verse 45
शिलाद उवाच । त्वयाहं नन्दितो यस्मान्नन्दी नाम्ना सुरेश्वर । तस्मात्त्वां देवमानन्दं नमामि जगदीश्वरम्
शिलाद म्हणाले—हे सुरेश्वरा! तुझ्यामुळे मी आनंदित झालो, म्हणून (तो) ‘नंदी’ या नावाने प्रसिद्ध झाला. म्हणून हे देवमानंद, जगदीश्वरा! मी तुला नमस्कार करतो।
Verse 46
नन्दीश्वर उवाच । मया सह पिता हृष्टः सुप्रणम्य महेश्वरम् । उटजं स्वं जगामाशु निधिं लब्ध्वेव निर्धनः
नंदीश्वर म्हणाले: माझ्यासह माझे पिता हर्षित होऊन महेश्वराला साष्टांग प्रणाम करून त्वरेने आपल्या उटजात गेले; जणू निर्धनाला अचानक निधी मिळाली.
Verse 47
मानुष्यमास्थितं दृष्ट्वा पिता मे लोकपूजितः । विललापातिदुःखार्त्तः स्वजनैश्च समावृतः
मला मानवी अवस्थेत पाहून, लोकपूज्य माझे पिता अतिदुःखाने व्याकुळ होऊन, स्वजनांनी वेढलेले असता विलाप करू लागले।
Verse 49
जातकर्मादिकान्येव सर्वाण्यपि चकार मे । शालंकायनपुत्रो वै शिलादः पुत्रवत्सलः
शालंकायनपुत्र, पुत्रवत्सल शिलादाने माझ्यासाठी जातकर्मापासून आरंभ करून सर्व संस्कार केले।
Verse 50
वेदानध्यापयामास सांगोपांगानशेषतः । शास्त्राण्यन्यान्यपि तथा पञ्चवर्षे पिता च माम्
मी पाच वर्षांचा असताना, माझ्या पित्याने मला वेदांचे—अंगोपांगांसह—कसलाही अभाव न ठेवता सखोल अध्यापन केले; तसेच इतर शास्त्रांचेही शिक्षण दिले।
Verse 51
सम्पूर्णे सप्तमे वर्षे मित्रावरुणसंज्ञकौ । मुनी तस्याश्रमं प्राप्तौ द्रष्टुं मां चाज्ञया विभोः
सातवे वर्ष पूर्ण होताच ‘मित्र’ व ‘वरुण’ नावाचे दोन मुनी, विभूच्या आज्ञेने, त्याच्या आश्रमात त्याला व मलाही पाहण्यासाठी आले.
Verse 52
सत्कृतौ मुनिना तेन सूपविष्टो महामुनी । ऊचतुश्च महात्मानौ मां निरीक्ष्य मुहुर्मुहुः
त्या मुनिने सत्कार केल्यावर महामुनींना आदराने बसविले. मग ते दोन्ही महात्मे मला वारंवार पाहून बोलू लागले.
Verse 53
मित्रावरुणावूचतुः । तात नंदीस्तवाल्पायुः सर्वशास्त्रार्थपारगः । न दृष्टमेव चापश्यं ह्यायुर्वर्षादतः परम्
मित्र व वरुण म्हणाले—“वत्सा, तुझा नंदी अल्पायुषी आहे; तरी तो सर्व शास्त्रार्थांचा पारंगत आहे. आजपासून पुढे त्याचे आयुष्य एक वर्षाहून अधिक राहील असे आम्हांस दिसत नाही.”
Verse 54
विप्रयोरित्युक्तवतोः शिलादः पुत्रवत्सलः । तमालिङ्ग्य च दुःखार्त्तो रुरोदातीव विस्वरम्
त्या दोन्ही ब्राह्मणांनी असे सांगितल्यावर, पुत्रवत्सल शिलादाने त्याला आलिंगन दिले; आणि दुःखाने व्याकुळ होऊन तो फार मोठ्याने रडू लागला, जणू कंठच तुटला आहे।
Verse 55
मृतवत्पतितं दृष्ट्वा पितरं च पितामहम् । प्रत्यवोचत्प्रसन्नात्मा स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
पिता व पितामह मृतवत् पडलेले पाहून, तो—भगवान शिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण करून मन प्रसन्न करून—उत्तर बोलू लागला।
Verse 56
केन त्वं तात दुःखेन वेपमानश्च रोदिषि । दुःखं ते कुत उत्पन्नं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः
अरे बाळा, कोणत्या दुःखाने तू थरथरत रडतोस? तुझे हे दुःख कुठून उत्पन्न झाले? त्याचे तत्त्वतः सत्य मला जाणून घ्यायचे आहे।
Verse 57
पितोवाच । तवाल्पमृत्युदुःखेन दुःखितोऽतीव पुत्रक । को मे दुःखं हरतु वै शरणं प्रयामि हि
पिता म्हणाले—पुत्रा, तुझ्या अकाली मृत्यूच्या भय-दुःखाने मी फारच व्याकुळ झालो आहे. माझे दुःख कोण दूर करील? मी खरोखर शरण जातो।
Verse 58
पुत्र उवाच । देवो वा दानवो वापि यमः कालोथ वापि हि । ऋध्येयुर्यद्यपि ह्येते मामन्येपि जनास्तथा
पुत्र म्हणाला—देव असो वा दानव, यम असो वा स्वयं काळ; हे सर्व जरी समृद्ध झाले, तरी माझा विरोध करून इतर लोकही तसाच उत्कर्ष पावू शकतात।
Verse 59
अथापि चाल्पमृत्युर्मे न भविष्यति मां तुदः । सत्यं ब्रवीमि जनकं शपथन्ते करोम्यहम्
तरीही माझा अकाली मृत्यू होणार नाही, जो मला टोचून पीडा देईल। हे पिता, मी सत्य बोलतो—तुम्हाला साक्षी मानून ही गंभीर शपथ घेतो।
Verse 60
पितोवाच । किं तपः किं परिज्ञानं को योगश्च प्रभुश्च ते । येन त्वं दारुणं दुःखं वञ्चयिष्यसि पुत्र मे
पिता म्हणाला—तुझे तप काय? तुझे परिज्ञान (खरे बोध) काय? तुझा योग कोणता, आणि तुझा प्रभू व रक्षक कोण? हे पुत्रा, कोणत्या उपायाने तू हे दारुण दुःख चुकवशील?
Verse 61
पुत्र उवाच । न तात तपसा मृत्युं वंचयिष्ये न विद्यया । महादेवस्य भजनान्मृत्युं जेष्यामि नान्यथा
पुत्र म्हणाला—हे तात, मी तपाने मृत्यूला फसवणार नाही, ना केवळ विद्येने। महादेवाच्या भजन-आराधनेनेच मी मृत्यूवर विजय मिळवीन; अन्यथा नाही।
Verse 62
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वाहं पितुः पादौ प्रणम्य शिरसा मुने । प्रदक्षिणीकृत्य च तमगच्छं वनमुत्तमम्
नन्दीश्वर म्हणाला—हे मुने, असे बोलून मी पित्याच्या चरणांना मस्तक ठेवून प्रणाम केला. मग त्यांची प्रदक्षिणा करून मी त्या उत्तम वनात गेलो।
Frequently Asked Questions
It presents the origin-account of Nandikeśvara through Śilāda’s austerities and the ensuing boon-granting episode with Indra, arguing implicitly that extraordinary divine attendants (gaṇas) arise through Śiva-centered tapas and grace, not merely through ordinary biological lineage.
Key terms function symbolically: 'tapas' encodes yogic concentration and ethical heat; 'ayonija' signals a supra-physical mode of manifestation (purity beyond karmic heredity); 'mṛtyu-hīna' points to participation in Śiva’s death-transcending nature; and 'Śivaloka' denotes not only a realm but a state of alignment with Śiva-tattva.
The chapter highlights Nandikeśvara/Nandīśvara as a Mahādeva-aṃśa (emanational presence of Śiva) and foregrounds Śiva as the ultimate telos of austerity and devotion; Gaurī is not prominent in the sampled passage, with the theological focus remaining on Śiva’s attendant-manifestation paradigm.