एकोनविंशतिशिवावतारवर्णनम् (Description of the Nineteen Manifestations/Avatāras of Śiva)

Verse 1

शिव उवाच । दशमे द्वापरे व्यासस्त्रिधामा नामतो मुनि । हिमवच्छिखरे रम्ये भृगुतुंगे नगोत्तमे

शिव म्हणाले—दहाव्या द्वापरयुगात त्रिधामा नावाचे व्यास मुनि होते; ते हिमालयाच्या रम्य शिखरावर, पर्वतश्रेष्ठ भृगुतुंगावर निवास करीत.

Verse 2

तत्रापि मम पुत्राश्च भृग्वाद्याः श्रुतिसंमिताः । बलबन्धुर्नरामित्रः केतुशृंगस्तपोधनः

तेथे माझे पुत्रही—भृगु आदि—वेदप्रमाणाशी सुसंगत होते; त्यांमध्ये बलबन्धु, नरामित्र, केतुशृंग आणि तपोधन होते।

Verse 3

एकादशे द्वापरे तु व्यासश्च त्रिवृतो यदा । गंगाद्वारे कलौ नाम्ना तपोऽहं भविता तदा

अकराव्या द्वापरयुगात जेव्हा व्यास ‘त्रिवृत’ या नावाने प्रसिद्ध होतील, तेव्हा कलियुगात गंगाद्वारी मी ‘तपः’ या नावाने जन्म घेईन।

Verse 4

लम्बोदरश्च लम्बाक्षः केशलम्वः प्रलम्बकः । तत्रापि पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति दृढव्रताः

लंबोदर, लंबाक्ष, केशलंब्व आणि प्रलंबक—ही रुद्ररूपे; आणि त्या वंशातही चार पुत्र जन्मतील, जे दृढव्रती असतील।

Verse 5

द्वादशे परिवर्त्ते तु शततेजाश्च वेदकृत् । तत्राप्यहं भविष्यामि द्वापरान्ते कलाविह

बाराव्या परिवर्तनचक्रात (मी) ‘शततेजा’—वेदकर्ता—असेन; आणि तेथेही द्वापराच्या शेवटी, कलुषरहित, मी प्रकट होईन।

Verse 6

हेमकंचुकमासाद्य नाम्ना ह्यत्रिः परिप्लुतः । व्यासस्यैव साहाय्यार्थं निवृत्तिपथरोषणः

हेमकंचुक प्राप्त करून ‘अत्रि’ या नावाने तो सर्वथा समर्थ झाला; आणि व्यासाच्या साहाय्यासाठी तो निवृत्तिपथावर तीव्र अनुरागी झाला।

Verse 7

सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः शर्वसुयोगिनः । तत्रेति पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति महामुने

हे महामुने, ते सर्वज्ञ, समबुद्धी व साध्य असतील—शर्व (शिव) मध्ये सुयोगी, सिद्ध योगी; आणि त्या वंशात चार पुत्र जन्मास येतील।

Verse 8

त्रयोदशे युगे तस्मिन्धर्मो नारायणः सदा । व्यासस्तदाहं भविता बलिर्नाम महामुनिः

त्या तेराव्या युगात धर्म सदैव नारायण असेल; आणि त्या वेळी मी व्यास होईन—‘बली’ नावाचा महामुनी।

Verse 9

बालखिल्याश्रमे गंधमादने पर्वतोत्तमे । सुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजाः शुभाः

बालखिल्य ऋषींच्या आश्रमात, उत्तम गंधमादन पर्वतावर, शुभ सुधामा, कश्यप, वसिष्ठ आणि निर्मळ विरजा उपस्थित होते.

Verse 10

यदा व्यासस्तु रक्षाख्यः पर्याये तु चतुर्दशे । वंश आङ्गिरसे तत्र भविताहं च गौतमः

जेव्हा चौदाव्या परंपरेत ‘रक्षा’ नावाचे व्यास प्रकट होतील, तेव्हा त्या काळी आंगिरस वंशात मी गौतम म्हणून जन्म घेईन.

Verse 11

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति कलौ तदा । अत्रिर्दवशदश्चैव श्रवणोथ श्रविष्कटः

तेथेही, त्या काळी कलियुगात, माझे ते पुत्र जन्माला येतील—अत्रि, दवशदश, तसेच श्रवण आणि मग श्रविष्कट.

Verse 12

व्यासः पञ्चदशे त्रय्यारुणिर्वै द्वापरे यदा । तदाहं भविता वेदशिरा वेदशिरस्तथा

द्वापर युगात जेव्हा पंधरावा व्यास त्रय्यारुणि असेल, तेव्हा मी वेदशिरा नावाचा ऋषी होईन—वेदशिर म्हणूनही प्रसिद्ध होईन।

Verse 13

महावीर्यं तदस्त्रं च वेदशीर्षश्च पर्वतः । हिमवत्पृष्ठमासाद्य सरस्वत्यास्तथोत्तरे

ते महावीर्यवान दिव्य अस्त्र आणि वेदशीर्ष नावाचा पर्वत—हिमवानाच्या पाठीमागील उतारांवरून जाऊन, सरस्वतीच्या उत्तरेकडील प्रदेशात (तेथे) प्रतिष्ठित झाले।

Verse 14

तत्रापि मम चत्वारो भविष्यन्ति सुता दृढाः । कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः

तेथेही माझे चार दृढ पुत्र उत्पन्न होतील—कुणि, कुणिबाहु, कुशरीर आणि कुनेत्रक।

Verse 15

व्यासो युगे षोडशे तु यदा देवो भविष्यति । तदा योगप्रदानाय गोकर्णो भविता ह्यहम्

जेव्हा सोळाव्या युगात देवतुल्य व्यास प्रकट होतील, तेव्हा योगप्रदानासाठी मी निश्चयच गोकर्ण होईन।

Verse 16

तत्रैव च सुपुण्यं च गोकर्णं नाम तद्वनम् । तत्रापि योगिनः पुत्र भविष्यंतित्यम्बुसंमिताः

तेथेच ‘गोकर्ण’ नावाचे अत्यंत पुण्यवन आहे; आणि तेथे योगींचे पुत्र जलासारखे असंख्य उत्पन्न होतील—असे सांगितले आहे।

Verse 17

काश्यपोप्युशनाश्चैव च्यवनोऽथ बृहस्पतिः । तेपि तेनैव मार्गेण गमिष्यन्ति शिवालयम्

काश्यप, उशना (शुक्र), च्यवन आणि बृहस्पतीही—तेही त्याच मार्गाने जाऊन शिवालयास प्राप्त होतील।

Verse 18

परिवर्त्ते सप्तदशे व्यासो देवकृतंजयः । गुहावासीति नाम्नाहं हिमवच्छिखरे शुभे

सतराव्या परिवर्तन-चक्रात व्यास ‘देवकृतंजय’ या नावाने प्रसिद्ध होते; आणि मी ‘गुहावासी’ या नावाने शुभ हिमवच्छिखरावर वास करीत असे।

Verse 19

महालये महोत्तुंगे शिवक्षेत्रं हिमाल यम् । उतथ्यो वामदेवश्च महायोगो महाबलः

महालयाच्या परम उंच हिमालय-प्रदेशात एक पवित्र शिवक्षेत्र आहे. तेथे उतथ्य आणि वामदेव—महायोगी, महान आध्यात्मिक शक्ती व बलाने युक्त—निवास करतात.

Verse 20

परिवर्त्तेऽष्टादशे तु यदा व्यास ऋतंजयः । शिखाण्डीनामतोहं तद्धिमवच्छिखरे शुभे

अठराव्या परिवर्तात, जेव्हा ऋतंजय नावाचे व्यास प्रकट झाले, तेव्हा शुभ हिमालय-शिखरावर शिखाण्डींच्या मध्ये माझा जन्म झाला.

Verse 21

सिद्धक्षेत्रे महापुण्ये शिखण्डी नाम पर्वतः । शिखण्डिनो वनं वापि यत्र सिद्धनिषेवितम्

अतिपुण्य सिद्धक्षेत्रात ‘शिखण्डी’ नावाचा पर्वत आहे; तसेच शिखण्डीचे वनही आहे, जिथे सिद्धजन सतत सेवित व वसती करतात.

Verse 22

वाचःश्रवा रुचीकश्च स्यावास्यश्च यतीश्वरः । एते पुत्रा भविष्यन्ति तत्रापि च तपोधनाः

तेथेही वाचःश्रवा, रुचीक, स्यावास्य आणि यतीश्वर—हे पुत्र जन्मास येतील; ते सर्व तपोधन, तपस्येचे खरे धन असतील।

Verse 23

एकोनविंशे व्यासस्तु भरद्वाजो महामुनिः । तदाप्यहं भविष्यामि जटी माली च नामतः

एकोणविसाव्या (चक्रात) व्यास हे महामुनी भरद्वाज असतील; तेव्हाही मी नावाने जटी आणि माली म्हणून प्रकट होईन।

Verse 24

हिमवच्छिखरे तत्र पुत्रा मेऽम्बुधिसंहिताः । हिरण्यनामा कौशल्यो लोकाक्षी प्रधिमिस्तथा

हिमवानाच्या शिखरावर माझे पुत्र महासागरासारखे एकत्र जमले होते—हिरण्यनामा, कौशल्य, लोकाक्षी आणि प्रधिमि सुद्धा।

Verse 25

परिवर्त्ते विंशतिमे भविता व्यास गौतमः । तत्राट्टहासनामाहमट्टहासप्रिया नराः

विसाव्या परिवर्तन-चक्रात व्यास गौतम होतील। तेथे मी ‘अट्टहास’ या नावाने प्रसिद्ध होईन, आणि तेथील लोक अट्टहास-प्रिय असतील।

Verse 26

तत्रैव हिमवत्पृष्ठे अट्टहासो महागिरिः । देवमानुषयक्षेन्द्रसिद्धचारणसेवितः

तेथेच हिमवताच्या पाठीवर ‘अट्टहास’ नावाचा महागिरी उभा आहे; देव, मनुष्य, यक्षेंद्र, सिद्ध व चारण यांनी तो सेवित आहे।

Verse 27

तत्रापि मम ते पुत्रा भवि ष्यन्ति सुयोगिनः । सुमन्तुर्बबरिर्विद्वान् कबंधः कुशिकन्धरः

तेथेही माझे ते पुत्र तुझ्याकडे जन्म घेतील—सुप्रतिष्ठित योगी: सुमंतु, बबरी, विद्वान कबंध आणि कुशिकंधर।

Verse 28

एकविंशे युगे तस्मिन् व्यासो वाचःश्रवा यदा । तदाहं दारुको नाम तस्माद्दारुवनं शुभम्

त्या एकविसाव्या युगात, जेव्हा व्यास वाचःश्रवा होते, तेव्हा माझे नाव दारुक होते; त्याच नावापासून शुभ ‘दारुवन’ वन प्रसिद्ध झाले.

Verse 29

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुयोगिनः । प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा

तेथेही माझे ते पुत्र सिद्ध-योगी होऊन जन्म घेतील—प्लक्ष, दार्भायणि, केतुमान आणि गौतम.

Verse 30

द्वाविंशे परिवर्ते तु व्यासः शुष्मायणो यदा । तदाप्यहं भविष्यामि वाराणस्यां महामुनिः

बाविसाव्या परिवर्तन-चक्रात, जेव्हा व्यास शुष्मायण होतील, तेव्हा मीही वाराणसीत महामुनी म्हणून प्रकट होईन.

Verse 31

नाम्ना वै लांगली भीमो यत्र देवाः सवासवाः । द्रक्ष्यंति मां कलौ तस्मिन्भवं चैव हलायुधम्

त्या कलियुगात तेथे देव इंद्रासह मला ‘लांगली भीम’ या नावाने पाहतील; आणि भव (शिव) यांनाही ‘हलायुध’—नांगर धारण करणारा—असा पाहतील.

Verse 32

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यंति सुधार्मिकाः । भल्लवी मधुपिंगश्च श्वेतकेतुस्तथैव च

तेथेही तुझे ते पुत्र माझेच पुत्र म्हणून जन्म घेतील—अतिशय धर्मनिष्ठ: भल्लवी, मधुपिंग आणि तसेच श्वेतकेतु।

Verse 33

परिवर्ते त्रयोविंशे तृणबिन्दुर्यदा मुनिः । श्वेतो नाम तदाहं वै गिरौ कालंजरे शुभे

तेवीसाव्या परिवर्तात, जेव्हा मुनि तृणबिंदु झाले, तेव्हा मी ‘श्वेत’ या नावाने शुभ कालंजर पर्वतावर प्रकट झालो।

Verse 34

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपस्विनः । उशिको बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च

तेथेही तुझ्याकडे माझे पुत्र जन्म घेतील—महातपस्वी: उशिक, बृहदश्व, देवल आणि कवी।

Verse 35

परिवर्ते चतुर्विंशे व्यासो यक्षो यदा विभुः । शूली नाम महायोगी तद्युगे नैमिषे तदा

चोवीसाव्या परिवर्तात, जेव्हा विभु शिव यक्षांमध्ये व्यासरूप झाले, तेव्हा तो महायोगी ‘शूली’ या नावाने प्रसिद्ध झाला; आणि त्याच युगात नैमिषातही प्रकट झाला।

Verse 36

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । शालिहोत्रोऽग्निवेशश्च युवनाश्वः शरद्वसुः

तेथेही ते तपस्वी माझे शिष्य होतील—शालिहोत्र, अग्निवेश, युवनाश्व आणि शरद्वसु।

Verse 37

पंचविंशे यदा व्यासः शक्तिर्नाम्ना भविष्यति । तदाप्यहं महायोगी दण्डी मुण्डीश्वरः प्रभुः

पंचविसाव्या युगात जेव्हा व्यास ‘शक्ती’ या नावाने प्रसिद्ध होतील, तेव्हा मीही महायोगी रूपाने प्रकट होईन—प्रभु दंडी, मुंडीश्वर।

Verse 38

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भाण्डश्च प्रवाहकः

तेथेही ते तपस्वी माझे शिष्य होतील—छगल, कुंडकर्ण, कुंभांड आणि प्रवाहक।

Verse 39

व्यासः पराशरो यर्हि षड्विंशे भविताप्यहम् । पुरं भद्रवटं प्राप्य सहिष्णुर्नाम नामतः

सव्वीसाव्या युगात जेव्हा व्यास—पराशर—होतील, तेव्हा मीही प्रकट होईन। भद्रवट या नगरात पोहोचून मी ‘सहिष्णु’ या नावाने ओळखला जाईन।

Verse 40

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । उलूको विद्युतश्चैव शम्बूको ह्याश्वलायनः

तेथेही ते तपस्वी माझे शिष्य होतील—उलूक, विद्युत, शंबूक आणि आश्वलायन।

Verse 41

सप्तविंशे यदा व्यासो जातूकर्ण्यो भविष्यति । प्रभासतीर्थमाश्रित्य सोमशर्मा तदाप्यहम्

सत्ताविसाव्या क्रमात जेव्हा व्यास जातूकर्ण्य होतील, तेव्हा मीही सोमशर्मा होऊन पवित्र प्रभासतीर्थाचा आश्रय घेऊन तेथे निवास करीन।

Verse 42

इति द्विचत्वारिंशावताराः

अशा प्रकारे भगवान् रुद्र-शिवांचे बेचाळीस अवतार (प्रकट रूपे) समाप्त होतात।

Verse 43

अष्टाविंशे द्रापरे तु पराशरसुतो हरिः । यदा व्यासो भविष्यामि नाम्ना द्वैपायनः प्रमुः

अठ्ठाविसाव्या द्वापरयुगात पराशरपुत्र हरि प्रकट होईल; तेव्हा मी व्यास होईन, द्वैपायन या नावाने प्रसिद्ध।

Verse 44

तदा षष्ठेन चांशेन कृष्णः पुरुषसत्तमः । वसुदेवसुतः श्रेष्ठो वासुदेवो भविष्यति

तेव्हा सहाव्या अंशासह पुरुषोत्तम कृष्ण वसुदेवाचा श्रेष्ठ पुत्र म्हणून जन्म घेऊन ‘वासुदेव’ म्हणून ओळखला जाईल।

Verse 45

तदाप्यहं भविष्यामि योगात्मा योगमायया । लोकविस्मापनार्थाय ब्रह्मचारिशरीरकः

तेव्हाही मी माझ्या योगमायेने योगस्वरूप होऊन, लोकांना विमोहित करण्यासाठी ब्रह्मचारी देह धारण करीन।

Verse 46

श्मशाने मृतमुत्सृज्य दृष्ट्वा कायमनामयम् । ब्राह्मणानां हितार्थाय प्रविष्टो योगमायया

श्मशानात मृत देह टाकून देऊन, निरामय देह पाहून, ब्राह्मणांच्या हितासाठी तो योगमायेने त्यात प्रविष्ट झाला।

Verse 47

दिव्यां मेरुगुहां पुण्यां त्वया सार्द्धं च विष्णुना । भविष्यामि तदा ब्रह्मंल्लकुली नामनामतः

हे ब्रह्मन्! तेव्हा मी तुझ्यासह आणि विष्णूसह त्या दिव्य, पवित्र मेरुगुहेत प्रवेश करीन आणि तेथे ‘लकुली’ या नावाने प्रकट होईन।

Verse 48

कायावतार इत्येवं सिद्धक्षेत्रं परं तदा । भविष्यति सुविख्यातं यावद्भूमिर्धरिष्यति

अशा प्रकारे ते परम सिद्धक्षेत्र तेव्हा ‘कायावतार’ या नावाने सुविख्यात होईल आणि पृथ्वी असेपर्यंत प्रसिद्ध राहील।

Verse 49

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रः कौरुष्य एव च

तेथेही ते तपस्वी माझे शिष्य होतील—कुशिक, गर्ग, मित्र आणि कौरुष्यही।

Verse 50

योगिनो ब्राह्मणा वेदपारगा ऊर्द्ध्वरेतसः । प्राप्य माहेश्वरं योगं गमिष्यंति शिवं पुरम्

वेदपारंगत व ऊर्ध्वरेतस असे योगी ब्राह्मण माहेश्वर योग प्राप्त करून शिवाच्या पुरात (धामात) जातील।

Verse 51

वैवस्वतेऽन्तरे सम्यक् प्रोक्ता हि परमात्मना । योगेश्वरावताराश्च सर्वावर्तेषु सुव्रताः

वैवस्वत मन्वंतरात परमात्म्याने हे तत्त्व स्पष्टपणे सम्यक् सांगितले; आणि प्रत्येक कल्पचक्रातही सुव्रत योगेश्वराचे अवतार प्रकट होतात।

Verse 52

व्यासाश्चैवाष्टविंशत्का द्वापरेद्वापरे विभो । योगेश्वरावतारश्च प्रारंभे च कलौ कलौ

हे विभो! प्रत्येक द्वापरयुगात अठ्ठावीस व्यास असतात; आणि प्रत्येक कलियुगाच्या आरंभी योगेश्वराचाही अवतार प्रकट होतो।

Verse 53

योगेश्वरावताराणां योगमार्गप्रवर्द्धकाः । महाशैवाश्च चत्वारः शिष्याः प्रत्येकमव्यया

योगेश्वर (शिव) यांच्या अवतारांसाठी योगमार्ग वाढविणारे चार महाशैव शिष्य असतात—प्रत्येक अविनाशी।

Verse 54

एते पाशुपताः शिष्या भस्मोद्धूलितविग्रहाः । रुद्राक्षमालाभरणास्त्रिपुण्ड्रांकितमस्तकाः

हे पाशुपत शिष्य आहेत—ज्यांचे शरीर भस्माने उधळलेले आहे, जे रुद्राक्षमाळा धारण करतात, आणि ज्यांच्या मस्तकावर त्रिपुंड्राचे चिन्ह अंकित आहे।

Verse 55

शिष्या धर्मरताः सर्वे वेदवेदांगपारगाः । लिंगार्चनरता नित्यं बाह्याभ्यन्तरतः स्थिताः

सर्व शिष्य धर्मनिष्ठ होते, वेद‑वेदांगांत पारंगत होते। ते नित्य शिवलिंग‑अर्चनेत तत्पर राहून बाह्य आचरणात व अंतःकरणात स्थिर होते।

Verse 56

भक्त्या मयि च योगेन ध्याननिष्ठा जितेन्द्रियाः । संख्यया द्वादशाधिक्य शतं च गणिता बुधैः

जे माझ्यावर भक्ती ठेवून आणि योगाने ध्यानात निष्ठ राहतात व इंद्रिये जिंकलेली आहेत—बुधांनी त्यांची संख्या एकशे बारा अशी मोजली आहे।

Verse 57

इत्येतद्वै मया प्रोक्तमवतारेषु लक्षणम् । मन्वादिकृष्णपर्यन्तमष्टाविंशद्युगक्रमात्

अशा रीतीने मी अवतारांची लक्षणे सांगितली आहेत। अठ्ठावीस युगांच्या क्रमपरंपरेनुसार हे वर्णन मनूपासून कृष्णापर्यंत आहे।

Verse 58

तत्र श्रुतिसमूहानां विधानं ब्रह्मलक्षणम् । भविष्यति तदा कल्पे कृष्णद्वैपायनो यदा

तेथे श्रुतीसमूहांचे सुव्यवस्थित विधान—ब्रह्मलक्षणयुक्त—त्या कल्पात तेव्हा प्रकट होईल, जेव्हा कृष्णद्वैपायन (व्यास) अवतरतील।

Verse 59

इत्येवमुक्त्वा ब्रह्माणमनुगृह्य महेश्वरः । पुनः संप्रेक्ष्य देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत

असे बोलून महेश्वरांनी ब्रह्माला अनुग्रह केला. मग देवेश्वरांनी पुन्हा पाहिले आणि तेथेच अंतर्धान पावले.