द्वादशज्योतिर्लिङ्गावतारकथनम् (Account of the Twelve Jyotirliṅga Manifestations)
या अध्यायात नंदीश्वर मुनींना शिवाचे द्वादश परम अवतार—ज्योतिर्लिंग-स्वरूप—ऐकण्यास सांगतात. त्यांच्या दर्शन-स्पर्शाने सर्वमंगल होते असे प्रतिपादन आहे. पुढे सोमनाथ, मल्लिकार्जुन, महाकाल, ओंकारेश्वर, केदार, भीमाशंकर, विश्वेश, त्र्यंबक, वैद्यनाथ, नागेश, रामेश आणि घुश्मेश अशी बारा क्षेत्रे व नामे सांगितली आहेत. नंतर प्रत्येक लिंगाची विशेष फलश्रुती, पापनाश व रोगहरण इत्यादी, तसेच चंद्रकुंडासारख्या तीर्थघटकांसह यात्रेचे मार्गदर्शन दिले आहे; परात्पर शिवाचे स्थानविशिष्ट, दृश्य चिन्हांत प्राकट्य हे रहस्य उलगडले आहे।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । अवताराञ्छृणु विभोर्द्वादशप्रमितान्परान् । ज्योतिर्लिङ्गस्वरूपान्वै नानोति कारकान्मुने
नंदीश्वर म्हणाले—हे मुने, परम विभूचे बारा श्रेष्ठ अवतार ऐक; तेच ज्योतिर्लिंगस्वरूप असून विविध दिव्य फल देणारे आहेत.
Verse 2
सौराष्ट्रे सोमनाथश्च श्रीशैले मल्लिकार्जुनः । उज्जयिन्यां महाकाल ओंकारे चामरेश्वरः
सौराष्ट्रात ते सोमनाथ, श्रीशैलावर मल्लिकार्जुन; उज्जयिनीत महाकाल, आणि ओंकार येथे अमरेश्वर आहेत.
Verse 3
केदारो हिमव त्पृष्टे डाकिन्याम्भीमशंकरः । वाराणस्यां च विश्वेशस्त्र्यम्बको गौतमीतटे
हिमालयाच्या पाठीवर केदार, डाकिनीत भीमशंकर; वाराणसीत विश्वेश, आणि गौतमी (गोदावरी) तीरावर त्र्यंबक आहेत.
Verse 4
वैद्यनाथश्चिताभूमौ नागेशो दारुकावने । सेतुबन्धे च रामेशो घुश्मेशश्च शिवालये
चिताभूमीत वैद्यनाथ, दारुकावनात नागेश; सेतुबंधात रामेश, आणि शिवालयात घुश्मेश—ही प्रभूची पूज्य स्थाने आहेत.
Verse 5
अवतारद्वादशकमेतच्छम्भोः परात्मनः । सर्वानन्दकरं पुंसान्दर्शनात्स्पर्शनान्मुने
हे मुने! हे परात्मा शंभूचे बारा अवतारांचे हे समूह आहे. यांचे दर्शन व स्पर्शमात्राने देहधारी जनांस सर्वानंद प्राप्त होतो.
Verse 6
तत्राद्यस्सोमनाथो हि चन्द्रदुःखक्षयंकरः । क्षयकुष्ठादिरोगाणां नाशकः पूजनान्मुने
तेथे प्रथम सोमनाथ आहेत, जे चंद्राच्या दुःखाचा क्षय करतात. हे मुने! त्यांच्या पूजनाने क्षय, कुष्ठ इत्यादी रोग नष्ट होतात.
Verse 7
शिवावतारस्सोमेशो लिंगरूपेण संस्थितः । सौराष्ट्रे शुभदेशे च शशिना पूजितः पुरा
सोमेश हा शिवाचा अवतार असून तेथे लिंगरूपाने स्थित आहे. शुभ सौराष्ट्र देशात प्राचीनकाळी शशी (चंद्र) यांनी त्याची पूजा केली होती.
Verse 8
चंद्रकुण्डं च तत्रैव सर्वपापविनाशकम् । तत्र स्नात्वा नरो धीमान्सर्वरोगैः प्रमुच्यते
तेथेच चंद्रकुंड नावाचे पवित्र कुंड आहे, जे सर्व पापांचा नाश करणारे आहे। तेथे स्नान केल्याने बुद्धिमान मनुष्य सर्व रोगांपासून मुक्त होतो।
Verse 9
सोमेश्वरं महालिंगं शिवस्य परमात्मकम् । दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापाद्भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति
सोमेश्वराचे महालिंग—जे शिवाचे परमस्वरूप आहे—त्याचे दर्शन केल्याने मनुष्य पापातून मुक्त होतो आणि भुक्ती व मुक्ती दोन्ही प्राप्त करतो.
Verse 10
मल्लिकार्जुनसंज्ञश्चावतारश्शंकरस्य वै । द्वितीयः श्रीगिरौ तात भक्ताभीष्टफलप्रदः
हे प्रिय, शंकराचा ‘मल्लिकार्जुन’ नावाचा हा अवतार खरोखरच दुसरा प्राकट्य आहे; पवित्र श्रीगिरीवर तो भक्तांच्या अभिष्ट इच्छांचे फळ देतो.
Verse 11
संस्तुतो लिंगरूपेण सुतदर्शनहेतुतः । गतस्तत्र महाप्रीत्या स शिवः स्वगिरेर्मुने
हे स्वगिरीच्या मुने, पुत्रदर्शनाचा हेतु होऊन लिंगरूपाने स्तुत झालेला तो शिव अत्यंत आनंदाने तेथे गेला.
Verse 12
ज्योतिर्लिंगं द्वितीयन्तद्दर्शनात्पूजनान्मुने । महासुखकरं चान्ते मुक्तिदन्नात्र संशयः
हे मुने, हे दुसरे ज्योतिर्लिंग—त्याच्या दर्शनाने व पूजनाने—महासुख मिळते आणि शेवटी मुक्तीही प्राप्त होते; यात संशय नाही.
Verse 13
महाकालाभिधस्तातावतारश्शंकरस्य वै । उज्जयिन्यां नगर्य्यां च बभूव स्वजनावनः
हे प्रिय, शंकरांचा ‘महाकाल’ नामक अवतार प्रकट झाला; आणि उज्जयिनी नगरीत तो आपल्या भक्तजनांचा रक्षक झाला।
Verse 14
दूषणाख्यासुरं यस्तु वेदधर्मप्रमर्दकम् । उज्जयिन्यां गतं विप्रद्वेषिणं सर्वनाशनम्
दूषण नावाचा तो असुर वेदधर्माचा मर्दन करणारा होता; तो उज्जयिनीत गेला, ब्राह्मणद्वेषी आणि सर्वनाश करणारा होता।
Verse 15
वेदविप्रसुतध्यातो हुङ्कारेणैव स द्रुतम् । भस्मसात्कृतवांस्तं च रत्नमाल निवासिनम्
वेदज ब्राह्मणपुत्राच्या ध्यानाने प्रेरित होऊन त्याने केवळ एक ‘हुंकार’ केला आणि रत्नमाला-निवासी त्या (असुराला) क्षणात भस्म केले।
Verse 16
तं हत्वा स महाकालो ज्योतिर्लिंगस्वरूपतः । देवैस्स प्रार्थितोऽतिष्ठत्स्वभक्तपरिपालकः
त्याचा वध करून महाकाल ज्योतिर्लिंगस्वरूप होऊन, देवांच्या प्रार्थनेवर तेथेच स्थित राहिले; कारण ते आपल्या भक्तांचे परिपालक आहेत।
Verse 17
महाकालाह्वयं लिंगं दृष्ट्वाभ्यर्च्य प्रयत्नतः । सर्वान्कामानवाप्नोति लभते परतो गतिम्
महाकाल नावाच्या लिंगाचे दर्शन करून आणि प्रयत्नपूर्वक त्याची अर्चना केल्यास, मनुष्य सर्व योग्य कामना प्राप्त करतो आणि शेवटी शिवकृपेने परम गतीला पोहोचतो।
Verse 18
ओङ्कारः परमेशानो धृतः शम्भो परात्मनः । अवतारश्चतुर्थो हि भक्ताभीष्टफलप्रदः
सर्वांच्या अंतरात्मा असलेले परमेश्वर शंभू यांनी ओंकाररूप धारण केले. हा त्यांचा चौथा अवतार असून तो भक्तांना अभिष्ट फळ प्रदान करतो.
Verse 19
विधिना स्थापितो भक्त्या स्वलिंगात्पार्थिवान्मुने । प्रादुर्भूतो महादेवो विन्ध्यकामप्रपूरकः
हे मुने, स्वलिंगातून निर्माण केलेले पार्थिव लिंग विधिपूर्वक भक्तीने स्थापित केले असता, महादेव स्वतः प्रकट झाले आणि विन्ध्य-संबंधी इच्छा पूर्ण करणारे झाले.
Verse 20
देवैस्संप्रार्थितस्तत्र द्विधारूपेण संस्थितः । भुक्तिमुक्तिप्रदो लिंगरूपो वै शक्तवत्सल
तेथे देवांनी अत्यंत प्रार्थना केल्यावर ते द्विधा-रूपाने प्रतिष्ठित झाले—लिंगरूप होऊन भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देणारे, आणि शक्तीवर सदैव वात्सल्य करणारे.
Verse 21
प्रणवे चैव चोंकारनामासील्लिंगमुत्तमम् । परमेश्वरनामासीत्पार्थिवश्च मुनीश्वर
हे मुनीश्वर, प्रणव ‘ॐ’ मध्ये ‘ओंकार’ या नावाने परम उत्तम लिंग विद्यमान होते; आणि पार्थिव (स्थूल) रूप ‘परमेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले.
Verse 22
भक्ताभीष्टप्रदो ज्ञेयो योपि दृष्टोर्चितो मुने । ज्योतिर्लिंगे महादिव्ये वर्णिते ते महामुने
हे मुने, तुम्ही वर्णन केलेल्या त्या परम दिव्य ज्योतिर्लिंगाचे जो कोणी दर्शन करून पूजन करतो, तो भक्तांच्या अभिष्टांची पूर्तता करणारी शिवकृपा प्राप्त करतो, असे जाणावे।
Verse 23
केदारेशोवतारस्तु पंचमः परमश्शिवः । ज्योतिर्लिंगस्वरूपेण केदारे संस्थितस्य च
पाचवा अवतार केदारेश—स्वतः परमशिव—जो केदारात ज्योतिर्लिंगस्वरूपाने अधिष्ठित आहेत।
Verse 24
नरनारायणाख्यौ याववतारौ हरेर्मुने । तत्प्रार्थितश्शिवस्तत्स्थैः केदारे हिमभूधरे
हे मुने, हरिचे नर-नारायण नावाचे दोन अवतार तेथे प्रार्थना करीत होते; त्या स्थानी वसलेल्या तपस्वींच्या विनंतीने हिमाच्छादित हिमालयातील केदार येथे भगवान् शिव प्रकट झाले।
Verse 25
ताभ्यां च पूजितो नित्यं केदारेश्वरसंज्ञकः । भक्ताभीष्टप्रदः शम्भुर्दर्शनादर्चनादपि
त्या दोघांकडून नित्य पूजिला जाणारा, केदारेश्वर या नावाने प्रसिद्ध शम्भु भक्तांच्या अभिष्टांची पूर्ती करतो—केवळ दर्शनानेही आणि विधिपूर्वक अर्चनेनेही।
Verse 26
अस्य खण्डस्य स स्वामी सर्वेशोपि विशेषतः । सर्वकामप्रदस्तात सोवतारश्शिवस्य वै
तो या खंडाचा स्वामी आहे, आणि विशेषतः सर्वेश्वरही आहे। हे प्रिय, तो सर्व कामना पूर्ण करणारा—खरोखरच भगवान् शिवांचा अवतार आहे।
Verse 27
भीमशंकरसंज्ञस्तु षष्ठः शम्भोर्महाप्रभोः । अवतारो महालीलो भीमासुरविनाशनः
महाप्रभु शम्भूंचा सहावा अवतार ‘भीमशंकर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे। हा महालीलामय प्राकट्य भीमासुराचा विनाश करणारा आहे।
Verse 28
सुदक्षिणाभिधम्भक्तङ्कामरूपेश्वरन्नृपम् । यो ररक्षाद्भुतं हत्वासुरन्तं भक्तदुःखदम्
कामरूपेश्वर भगवान् शिवांनी सुदक्षिण नावाच्या भक्त राजाचे अद्भुत रीतीने रक्षण केले आणि भक्तांना दुःख देणाऱ्या असुराचा वध केला।
Verse 29
भीमशङ्करनामा स डाकिन्यां संस्थितस्स्वयम् । ज्योतिर्लिंगस्वरूपेण प्रार्थितस्तेन शंकरः
तेथे डाकिनी-देशात स्वयं शंकर ‘भीमशंकर’ या नावाने विराजमान आहेत. ज्योतिर्लिंगस्वरूप त्या शंकराची त्याने प्रार्थना करून उपासना केली.
Verse 30
विश्वेश्वरावतारस्तु काश्यां जातो हि सप्तमः । सर्वब्रह्माण्डरूपश्च भुक्तिमुक्तिप्रदो मुने
हे मुने, काशीत जन्मलेला विश्वेश्वर हा सातवा अवतार आहे. तो सर्व ब्रह्मांडस्वरूप असून भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देणारा आहे.
Verse 31
पूजितस्सर्वदेवैश्च भक्त्या विष्ण्वादिभिस्सदा । कैलासपतिना चापि भैरवेणापि नित्यशः
तो विष्णू आदी सर्व देवांकडून सदैव भक्तीने पूजिला जातो. कैलासपती शिव तसेच भैरवही नित्य त्याची आराधना करतात.
Verse 32
ज्योतिर्लिंगस्वरूपेण संस्थितस्तत्र मुक्तिदः । स्वयं सिद्धस्वरूपो हि तथा स्वपुरि स प्रभुः
तो तेथे ज्योतिर्लिंगस्वरूपाने स्थित असून मुक्ती प्रदान करतो. तो प्रभू स्वयं-सिद्ध, स्वयंभू स्वरूपाचा आहे आणि आपल्या दिव्य पुरीतही तसाच विराजमान आहे.
Verse 33
काशीविश्वेशयोर्भक्त्या तन्नामजपकारकाः । निर्लिप्ताः कर्मभिर्न्नित्यं केवल्यपदभागिनः
जे काशी व विश्वेश्वर (भगवान् शिव) यांच्या भक्तीने त्यांच्या नामाचा नित्य जप करतात, ते सदैव कर्मांनी अलिप्त राहतात आणि शिवैक्यरूप कैवल्यपदाचे भागीदार होतात।
Verse 34
त्र्यंबकाख्योऽवतारो यः सोष्टमो गौतमीतटे । प्रार्थितो गौतमेनाविर्बभूव शशिमौलिनः
शिवांचा आठवा अवतार ‘त्र्यंबक’ म्हणून प्रसिद्ध आहे। गौतमीच्या तीरावर गौतमाच्या प्रार्थनेने चंद्रमौलि प्रभू स्वतः प्रकट झाले।
Verse 35
गौतमस्य प्रार्थनया ज्योतिर्लिंग स्वरूपतः । स्थितस्तत्राचलः प्रीत्या तन्मुनेः प्रीतिकाम्यया
गौतमाच्या प्रार्थनेने शिव ज्योतिर्लिंगस्वरूपाने तेथे प्रेमाने अचल स्थित राहिले, त्या मुनिला आनंद देण्याच्या इच्छेने।
Verse 36
तस्य सन्दर्शनात्स्पर्शाद्दर्शनाच्च महेशितुः । सर्वे कामाः प्रसिध्यन्ति ततो मुक्तिर्भवेदहो
त्या महेश्वराचे केवळ दर्शन, तसेच (लिंगस्वरूपाचा) स्पर्श यानेही सर्व इच्छा पूर्ण होतात; आणि त्यातून निश्चयच मुक्ती मिळते।
Verse 37
शिवानुग्रहतस्तत्र गंगा नाम्ना तु गौतमी । संस्थिता गौतमप्रीत्या पावनी शंकरप्रिया
शिवाच्या अनुग्रहाने गंगा तेथे ‘गौतमी’ या नावाने स्थिर झाली। गौतमाच्या आनंदासाठी ती तेथे वास करते—पावन करणारी आणि शंकराची प्रिया।
Verse 38
वैद्यनाथावतारो हि नवमस्तत्र कीर्तितः । आविर्भूतो रावणार्थं बहुलीलाकरः प्रभुः
तेथे ‘वैद्यनाथ’ अवतार नववा म्हणून कीर्तित आहे। अनेक लीला करणारे प्रभू रावणाच्या हेतु विशेषतः स्वतः प्रकट झाले।
Verse 39
तदानयनरूपं हि व्याजं कृत्वा महेश्वरः । ज्योतिर्लिंगस्वरूपेण चिताभूमौ प्रतिष्ठितः
तेव्हा महेश्वरांनी ‘आणले गेले’ असा व्याज करून, चिताभूमीवर ज्योतिर्लिंगस्वरूपाने प्रतिष्ठा घेतली।
Verse 40
वैद्यनाथेश्वरो नाम्ना प्रसिद्धोभूज्जगत्त्रये । दर्शनात्पूजनाद्भक्त्या भुक्तिमुक्तिप्रदः स हि
ते त्रैलोक्यात ‘वैद्यनाथेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. त्यांच्या दर्शनाने व भक्तिभावाने केलेल्या पूजेमुळे ते भुक्ती आणि मुक्ती—दोन्ही देतात.
Verse 41
वैद्यनाथेश्वरशिवमाहात्म्यमनुशासनम् । पठतां शृण्वतां चापि भुक्तिमुक्तिप्रदं मुने
हे मुने! वैद्यनाथेश्वर शिवाच्या माहात्म्याविषयीचे हे पवित्र अनुशासन जे पठण करतात व जे श्रवण करतात, त्यांना भुक्ती व मुक्ती—दोन्ही प्रदान करते.
Verse 42
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां सनत्कुमार नन्दीश्वरसंवादे द्वादशज्योतिर्लिंगावतारवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील तृतीय शतरुद्रसंहितेत सनत्कुमार-नंदीश्वर संवादात ‘द्वादश ज्योतिर्लिंगावतारवर्णन’ नावाचा बेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 43
हत्वा दारुकनामानं राक्षसन्धर्मघातकम् । स्वभक्तं वैश्यनाथं च प्रारक्षत्सुप्रियाभिधम्
धर्माचा घात करणाऱ्या ‘दारुक’ नावाच्या राक्षसाचा वध करून, भगवान शिवांनी ‘सुप्रिया’ या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या आपल्या भक्त वैश्यनाथाचे रक्षण केले.
Verse 44
लोकानामुपकारार्थं ज्योतिर्लिंगस्वरूपधृक् । सन्तस्थौ सांबिकश्शम्भुर्बहुलीलाकरः परः
सर्व लोकांच्या उपकारासाठी, ज्योतिर्लिंगस्वरूप धारण करणारे, अंबिकेसह परम शंभू अनेक दिव्य लीला करीत प्रकट होऊन प्रतिष्ठित झाले.
Verse 45
तद्दृष्ट्वा शिवलिंगन्तु मुने नागेश्वराभिधम् । विनश्यन्ति द्रुतं चार्च्य महापातकराशयः
हे मुने! ‘नागेश्वर’ नावाने प्रसिद्ध त्या शिवलिंगाचे दर्शन करून व त्याची पूजा केल्यास महापातकांचे ढीग शीघ्र नष्ट होतात।
Verse 46
रामेश्वरावतारस्तु शिवस्यैकादशः स्मृतः । रामचन्द्रप्रियकरो रामसंस्थापितो मुने
हे मुने! रामेश्वर अवतार हा शिवाचा अकरावा आविर्भाव म्हणून स्मरणात आहे। तो रामचंद्रास अत्यंत प्रिय असून स्वयं रामानेच त्याची स्थापना केली।
Verse 47
ददौ जयवरं प्रीत्या यो रामाय सुतोषितः । आविर्भूतस्य लिंगस्तु शंकरो भक्तवत्सलः
रामावर पूर्ण संतुष्ट होऊन त्यांनी प्रेमाने त्याला विजयाचा वर दिला। भक्तवत्सल शंकर तेथे लिंगरूपाने प्रकट झाले।
Verse 48
रामेण प्रार्थितोऽत्यर्थं ज्योतिर्लिंगस्वरूपतः । सन्तस्थौ सेतुबन्धे च रामसंसेवितो मुने
हे मुने, रामाने अत्यंत प्रार्थना केल्यावर भगवान् शिव ज्योतिर्लिंगस्वरूपाने सेतुबंध येथे स्थिर झाले; तेथे रामाने भक्तिभावाने त्यांची सेवा-पूजा केली।
Verse 49
रामेश्वरस्य महिमाद्भुतोऽभूद्भुवि चातुलः । भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव सर्वदा भक्तकामदः
पृथ्वीवर रामेश्वराची अद्भुत महिमा अतुल झाली; ते सदैव भुक्ती व मुक्ती देणारे आणि भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारे आहेत।
Verse 50
तं च गंगाजलेनैव स्नापयिष्यति यो नरः । रामेश्वरं च सद्भक्त्या स जीवन्मुक्त एव हि
जो मनुष्य केवळ गंगाजलाने त्यांना स्नान घालतो आणि सद्भक्तीने रामेश्वराची पूजा करतो, तो खरोखरच जीवन्मुक्त होतो।
Verse 51
इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्देवतादुर्ल्लभानपि । अतः प्राप्य परं ज्ञानं कैवल्यं मोक्षमाप्नुयात्
येथे सर्व भोग—देवतांनाही दुर्लभ—भोगून, नंतर परम ज्ञान प्राप्त करून कैवल्यरूप मोक्ष मिळवावा।
Verse 52
घुश्मेश्वरावतारस्तु द्वादशश्शंकरस्य हि । नानालीलाकरो घुश्मानन्ददो भक्तवत्सलः
घुश्मेश्वर हा शंकराचा बारावा अवतार-प्राकट्य आहे; तो नाना लीला करणारा, घुश्मेला आनंद देणारा आणि सदैव भक्तवत्सल आहे।
Verse 53
दक्षिणस्यान्दिशि मुने देवशैलसमीपतः । आविर्बभूव सरसि घुश्माप्रियकरः प्रभुः
हे मुने! दक्षिण दिशेस, दिव्य पर्वताजवळ, सरोवरात घुश्मेला प्रिय व तिला संतोष देणारे प्रभू प्रकट झाले.
Verse 54
सुदेह्यमारितं घुश्मापुत्रं साकल्यतो मुने । तुष्टस्तद्भक्तितश्शम्भुर्योरक्षद्भक्तवत्सलः
हे मुने! घुश्मेचा पुत्र मारला गेला होता; तिच्या भक्तीने तुष्ट झालेला भक्तवत्सल शंभू त्याला सर्वांगाने रक्षण करून पुन्हा पूर्ण केला.
Verse 55
तत्प्रार्थितस्स वै शम्भुस्तडागे तत्र कामदाः । ज्योतिर्लिंग स्वरूपेण तस्थौ घुश्मेश्वराभिधः
अशी प्रार्थना झाल्यावर शंभू त्या कामद तळ्यात ज्योतिर्लिंगस्वरूपाने स्थिर झाले आणि ‘घुश्मेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले.
Verse 56
तन्दृष्ट्वा शिवलिंगन्तु समभ्यर्च्य च भक्तितः । इह सर्वसुखम्भुक्त्वा ततो मुक्तिं च विन्दति
ते शिवलिंग पाहून आणि भक्तीने त्याची यथाविधी पूजा केल्यास, मनुष्य इहलोकी सर्व सुख भोगून नंतर मुक्ती प्राप्त करतो.
Verse 57
इति ते हि समाख्याता ज्योतिर्लिंगावली मया । द्वादशप्रमिता दिव्या भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी
अशा प्रकारे मी तुला ज्योतिर्लिंगांची पवित्र माळ सांगितली. ती बारा असून दिव्य आहे व भुक्ती आणि मुक्ती दोन्ही देणारी आहे.
Verse 58
एतां ज्योतिर्लिंगकथां यः पठेच्छृणुयादपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति
जो या ज्योतिर्लिंगकथा पठण करतो किंवा केवळ ऐकतोही, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन भुक्ती व मुक्ती—दोन्ही प्राप्त करतो.
Verse 59
शतरुद्राभिदा चेयम्वर्णिता संहिता मया । शतावतारसत्कीर्तिस्सर्वकामफलप्रदा
‘शतरुद्र’ नावाची ही संहिता मी वर्णिली आहे; ती शिवाच्या शतावतारांची पवित्र कीर्ती सांगते आणि सर्व कामनांचे फल देते.
Verse 60
इमां यः पठते नित्यं शृणुयाद्वा समाहितः । सर्वान्कामानवाप्नोति ततो मुक्तिं लभेद्ध्रुवम्
जो एकाग्र मनाने नित्य हे पठण करतो किंवा ऐकतो, तो सर्व इच्छित फल प्राप्त करतो आणि नंतर निश्चयाने मुक्ती मिळवतो.
Frequently Asked Questions
The chapter advances a theological argument of ‘manifest equivalence’: Śiva’s supreme reality is made accessible through twelve geographically anchored Jyotirliṅga manifestations, whose darśana/pūjā yields tangible results (sin-destruction, disease-relief) and ultimate liberation.
The Jyotirliṅga functions as a symbol of transcendent consciousness appearing as ‘jyoti’ (luminous sign) within the world; the associated tīrthas (e.g., Caṃdrakuṇḍa) encode purification as an outward ritual correlative of inner transformation—turning metaphysical Śiva-Tattva into a navigable sacred landscape.
The Adhyāya foregrounds twelve Jyotirliṅga forms: Somnātha, Mallikārjuna, Mahākāla, Oṃkāreśvara (Amareśvara), Kedāra, Bhīmaśaṅkara, Viśveśa, Tryambaka, Vaidyanātha, Nāgeśa, Rāmeśa, and Ghuśmeśa—each tied to a distinct locale and salvific efficacy.