Śiva–Arjuna Yuddha and the Subjugation of Pride (Śiva-parīkṣā)
अध्याय ४१ मध्ये शिव–अर्जुन युद्धाच्या रूपाने शिव-परीक्षा वर्णिली आहे. अर्जुन शिवाचे ध्यान करून येतो व घोर संग्राम करतो. शिवगण तीक्ष्ण शस्त्रांनी हल्ला करतात; दुःखातही अर्जुन आपल्या स्वामी शिवाचे स्मरण करतो. तो बाणवृष्टी छेदून गणांना पांगवतो, पण त्यांच्या नायकांनी त्यांना आवर घातला जातो. नंतर शिव व अर्जुन यांचे विविध आयुधांनी प्रत्यक्ष युद्ध तीव्र होते; शिवाच्या अंतःकरुणेची झलकही दिसते. शिव अर्जुनाची अस्त्रे व कवच हिरावून घेतात, त्यामुळे बाह्य बळाची मर्यादा कळते. पुढे मल्लयुद्धाने पृथ्वी हादरते व देव व्याकुळ होतात; शिव आकाशात जाऊनही युद्ध चालू ठेवतात. ही परीक्षा अहंकाराचे दमन करून शिकवते की शिवस्मरण व दैवी इच्छेपुढील नम्रताच खरा विजय व सिद्धीचा आधार आहे.
Shlokas
Verse 1
तमागतन्ततो दृष्ट्वा ध्यानं कृत्वा शिवस्य सः । गत्वा तत्रार्जुनस्तेन युद्धं चक्रे सुदारुणम्
त्याला येताना पाहून अर्जुनाने भगवान् शिवाचे ध्यान केले; मग तेथे जाऊन त्याच्याशी अत्यंत भयंकर युद्ध केले।
Verse 2
गणैश्च विविधैस्तीक्ष्णैरायुधैस्तं न्यपीडयत् । तैस्तदा पीडितः पार्थः सस्मार स्वामिनं शिवम्
तेव्हा विविध तीक्ष्ण आयुधांनी सज्ज गणांनी त्याला जोराने दाबून पीडा दिली; त्यांच्यामुळे पीडित पार्थाने त्या क्षणी आपल्या स्वामी शिवांचे स्मरण केले.
Verse 3
अर्जुनश्च तदा तेषां बाणावलिमथाच्छिनत् । यदायुद्धं च तैः क्षिप्तं ततः शर्वं परामृशत्
तेव्हा अर्जुनाने त्यांच्या बाणांची रांग छेदून टाकली; आणि त्यांनी फेकलेली आयुधे निष्फळ ठरल्यावर तो शर्व—भगवान शिव—यांच्याकडे लक्ष देऊ लागला.
Verse 4
पीडितास्ते गणास्तेन ययुश्चैव दिशो दश । गणेशा वारितास्ते च नाजग्मुस्स्वामिनम्प्रति
त्याच्यामुळे पीडित झालेले ते गण दहा दिशांना पळून गेले; गणेशांनी रोखले तरी ते आपल्या स्वामीकडे परत गेले नाहीत.
Verse 5
शिवश्चैवार्जुनश्चैव युयुधाते परस्परम् । नानाविधैश्चायुधैर्हि महाबलपराक्रमौ
शिव आणि अर्जुन परस्परांशी युद्ध करू लागले. नानाविध शस्त्रांनी ते दोघेही—महाबलवान व पराक्रमी—रणांगणात भिडले.
Verse 6
शिवोऽपि मनसा नूनं दयां कृत्वार्जुनं ह्यगात् । अर्जुनश्च दृढं तत्र प्रहारं कृतवांस्तदा
शिवांनीही निश्चयच मनात दया धरून अर्जुनाकडे प्रस्थान केले. तेव्हा अर्जुनाने तेथे दृढ उभा राहून जोरदार प्रहार केला.
Verse 7
आयुधानि शिवस्सो वै ह्यर्जुनस्याच्छिनत्तदा । कवचानि च सर्वाणि शरीरं केवलं स्थितम्
तेव्हा भगवान शिवांनी खरोखरच अर्जुनाची आयुधे छिन्न केली आणि त्याची सर्व कवचेही फोडली; केवळ देहच उभा राहिला।
Verse 8
तदार्जुनः शिवं स्मृत्वा मल्लयुद्धं चकार सः । वाहिनीपतिना तेन भयात्क्लिष्टोपि धैर्यवान्
तेव्हा अर्जुनाने भगवान शिवांचे स्मरण करून मल्लयुद्ध केले. त्या सेनापतीच्या भयाने त्रस्त असूनही तो धैर्यवान व शूर राहिला।
Verse 9
तद्युद्धेन मही सर्वा चकंपे ससमुद्रका । देवा दुःखं समापन्नः किं भविष्यति वा पुनः
त्या भयंकर युद्धामुळे समुद्रांसह सारी पृथ्वी कंपित झाली. देवता दुःखात पडले आणि पुन्हा पुन्हा विचार करू लागले—“आता काय होईल?”
Verse 10
एतस्मित्रंतरे देवः शिवो गगनमास्थितः । युद्धं चकार तत्रस्थस्सोर्जुनश्च तथाऽकरोत्
तोपर्यंत देवाधिदेव श्रीशिव आकाशात स्थित होऊन युद्ध करू लागले; आणि तेथे उभा असलेला अर्जुनही त्याच प्रकारे युद्ध करू लागला।
Verse 11
उड्डीयोड्डीय तौ युद्धं चक्रतुर्देवपार्थिवौ । देवाश्च विस्मयं प्रापू रणं दृष्ट्वा तदाद्भुतम्
वारंवार उड्या मारत ते दिव्य व राजस वीर युद्ध करू लागले. ते अद्भुत रण पाहून देवगण विस्मयचकित झाले।
Verse 12
अथार्जुनोत्तरे ज्ञात्वा स्मृत्वा शिवपदांबुजम् । दधार पादयोस्तं वै तद्ध्यानादाप्तसद्बलः
मग अर्जुनाने परिस्थिती ओळखून श्रीशिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण केले; आणि त्या ध्यानातून मिळालेल्या बलाने त्याला आपल्या पायाशी दृढपणे धरून ठेवले।
Verse 13
धृत्वा पादौ तदा तस्य भ्रामयामास सोर्जुनः । विजहास महादेवो भक्तवत्सल ऊतिकृत्
तेव्हा अर्जुनाने त्याचे पाय धरून त्याला फिरवू लागला. भक्तवत्सल व हितकर्ता महादेव स्मितहास्य करू लागले।
Verse 14
दातुं स्वदासतां तस्मै भक्तवश्यतया मुने । शिवेनैव कृतं ह्येतच्चरितन्नान्यथा भवेत्
हे मुने, भक्तीने वशीभूत होऊन त्याला आपली दासता देण्यासाठी हे चरित स्वयं शिवानेच केले; अन्यथा असे होणे शक्य नाही।
Verse 15
पश्चाद्विहस्य तत्रैव शंकरो रूपम द्भुतम् । दर्शयामास सहसा भक्तवश्यतया शुभम्
त्यानंतर तेथेच हसून, भक्तिवश झालेल्या शंकरांनी सहसा आपले अद्भुत व शुभ स्वरूप प्रकट केले।
Verse 16
यथोक्तं वेदशास्त्रेषु पुराणे पुरुषोत्तमम् । व्यासोपदिष्टं ध्यानाय तस्य यत्सर्वसिद्धिदम्
वेद-शास्त्रे व पुराणांत जसे सांगितले आहे, तो पुरुषोत्तम—व्यासांनी ध्यानासाठी उपदेशिलेला—ध्यान करणाऱ्यास सर्व सिद्धी देतो।
Verse 17
तद्दृष्ट्वा सुंदरं रूपं ध्यानप्राप्तं शिवस्य तु । बभूव विस्मितोतीव ह्यर्जुनो लज्जितः स्वयम्
ध्यानशक्तीने प्रकट झालेल्या भगवान् शिवांच्या त्या परम सुंदर रूपाचे दर्शन होताच अर्जुन अत्यंत विस्मित झाला आणि स्वतःच अंतःकरणी लज्जित व नम्र झाला।
Verse 18
अहो शिवश्शिवस्सोय यो मे प्रभुतया वृतः । त्रिलोकेशः स्वयं साक्षाद्धा कृतं किं मयाऽधुना
अहो! हे तर स्वयं शिव—शिवच—ज्यांनी आपल्या प्रभुत्वमय कृपेने मला स्वीकारले. त्रिलोकेश्वर साक्षात् समोर उभे आहेत; आता माझ्यासाठी करावयास काय उरले?
Verse 19
प्रभोर्बलवती माया मायिनामपि मोहिनी । किं कृतं रूपमाच्छाद्य प्रभुणा छलितो ह्यहम्
प्रभूची माया अत्यंत बलवान आहे; ती मायाव्यांनाही मोहविते. कोणते कृत्रिम रूप आच्छादून प्रभूंनी मला कसे छलिले—मी कसा फसलो?
Verse 20
धियेति संविचार्य्यैव साञ्जलिर्नतमस्तकः । प्रणनाम प्रभुं प्रीत्या तदोवाच स खिन्नधीः
‘हे तर बुद्धि-विवेकाच्या सामर्थ्यानेच’ असे मनात विचार करून तो हात जोडून, मस्तक नमवून उभा राहिला. प्रेमाने प्रभूला प्रणाम करून, मग खिन्न मनाने तो बोलू लागला।
Verse 21
अर्जुन उवाच देवदेव महादेव करुणाकर शंकर । ममापराधः सर्वेश क्षन्तव्यश्च त्वया पुनः
अर्जुन म्हणाला—हे देवाधिदेव, हे महादेव, हे करुणाकर शंकर! हे सर्वेश्वर, माझ्याकडून जो काही अपराध झाला असेल तो तू पुन्हा अवश्य क्षमा करावा.
Verse 22
किं कृतं रूपमाच्छाद्य च्छलितोऽस्मि त्वयाधुना । धिङ् मां समरकर्तारं स्वामिना भवता प्रभो
आपण हे काय केले—आपले खरे रूप झाकून आत्ताच मला छलले? धिक्कार असो मला, या समराच्या कर्त्यास; हे प्रभो, माझ्याच स्वामीने मला हरविले.
Verse 23
नन्दीश्वर उवाच । इत्येवं पाण्डवस्सोथ पश्चात्तापमवाप सः । पादयोर्निपपाताशु शंकरस्य महाप्रभोः
नंदीश्वर म्हणाले: असे म्हणून तो पांडव पश्चात्तापाने भरून गेला आणि तत्क्षणी महाप्रभू शंकरांच्या चरणांवर पडला.
Verse 24
अथेश्वरः प्रसन्नात्मा प्रत्युवाचार्जुनं च तम् । समाश्वास्येति बहुशो महेशो भक्तवत्सलः
मग प्रसन्नचित्त ईश्वराने त्या अर्जुनाला उत्तर दिले. भक्तवत्सल महेशाने त्याला वारंवार धीर दिला.
Verse 25
शंकर उवाच । न खिद्य पार्थ भक्तोसि मम त्वं हि विशेषतः । परीक्षार्थं मया तेऽद्य कृतमेवं शुचञ्जहि
शंकर म्हणाले— हे पार्थ, खिन्न होऊ नकोस. तू माझा भक्त आहेस, विशेषतः मला प्रिय. आज मी केवळ तुझी परीक्षा घेण्यासाठी असे केले; म्हणून शोक सोडून दे.
Verse 26
नंदीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तं स्वहस्ताभ्यामुत्थाप्य प्रभुरर्जुनम् । विलज्जं कारयामास गणैश्च स्वामिनो गणैः
नंदीश्वर म्हणाले— असे बोलून प्रभूंनी आपल्या दोन्ही हातांनी अर्जुनाला उचलले आणि स्वामिनाच्या गणांद्वारे त्याला लज्जित व नम्र केले.
Verse 27
पुनश्शिवोऽर्जुनम्प्राह पाण्डवं वीरसम्मतम् । हर्षयन् सर्वथा प्रीत्या शंकरो भक्तवत्सलः
पुन्हा भक्तवत्सल शंकरांनी वीरांमध्ये मान्य पांडव अर्जुनास सांगितले; आणि प्रेमपूर्ण कृपेने त्याला सर्वथा हर्षित केले.
Verse 28
शिव उवाच । हे पार्थ पाण्डवश्रेष्ठ प्रसन्नोस्मि वरं वृणु । प्रहारैस्ताडनैस्तेऽद्य पूजनम्मानितम्मया
शिव म्हणाले—हे पार्थ, पांडवश्रेष्ठ, मी प्रसन्न आहे; वर माग. आज तुझ्या प्रहारांनी व ताडनांनी झालेले पूजन माझ्याकडून स्वीकारले व मान्य झाले आहे.
Verse 29
इच्छया च कृतं मेऽद्य नापराधस्तवाधुना । नादेयं विद्यते तुभ्यं यदिच्छसि वृणीष्व तत्
आज मी जे केले ते माझ्या इच्छेनेच केले; म्हणून आता तुझा काहीही अपराध नाही. तुला देण्यास अयोग्य असे काही नाही—जे इच्छितोस तेच निवड.
Verse 30
ते शत्रुषु यशोराज्यस्थापनाय शुभं कृतम् । एतद्दुःखं न कर्तव्यं वैक्लव्यं च त्यजाखिलम्
शत्रूंना दडपून यश व धर्म्य राज्य पुन्हा स्थापन करण्यासाठी हे शुभ कर्म झाले आहे. म्हणून दुःख करू नकोस; सर्व विषाद व हृदयदौर्बल्य पूर्णपणे त्याग।
Verse 31
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तेन प्रभुणा शंकरेण सः । उवाच शंकरं भक्त्या सावधानतया स्थितः
नन्दीश्वर म्हणाले—प्रभु शंकरांनी असे संबोधिल्यावर अर्जुन सावध व संयत होऊन उभा राहिला आणि भक्तीने शंकरांना उत्तर देऊ लागला।
Verse 32
अर्जुन उवाच । भक्तप्रियस्य शम्भोस्ते सुप्रभो किं समीहितम् । वर्णनीयं मया देव कृपालुस्त्वं सदाशिव
अर्जुन म्हणाला—हे भक्तप्रिय शंभो! हे तेजस्वी प्रभो, तुम्हाला काय अभिप्रेत आहे? हे देव, मी काय वर्णन करावे? तुम्ही कृपाळू आहात, हे सदाशिव।
Verse 33
इत्युक्त्वा संस्तुतिं तस्य शंकरस्य महाप्रभोः । चकार पाण्डवस्सोथ सद्भक्तिं वेदसंमताम्
अशा रीतीने महाप्रभू शंकराची स्तुती करून, पांडव (अर्जुन) नंतर वेदसंमत खरी भक्ती आचरू लागला।
Verse 34
अर्जुन उवाच । नमस्ते देवदेवाय नमः कैलासवासिने । सदाशिव नमस्तुभ्यं पञ्चवक्त्राय ते नमः
अर्जुन म्हणाला—देवाधिदेवाला नमस्कार, कैलासवासीला नमस्कार। हे सदाशिव, तुला नमस्कार; तुझ्या पंचवक्त्र रूपाला नमस्कार।
Verse 35
कपर्दिने नमस्तुभ्यन्त्रिनेत्राय नमोऽस्तु ते । मनः प्रसन्नरूपाय सहस्रवदनाय च
हे कपर्दिन (जटाधारी), तुला नमस्कार; हे त्रिनेत्र, तुला नमो नमः। ज्यांचे रूप मन प्रसन्न करते आणि जे सहस्रवदन आहेत, त्यांनाही नमस्कार।
Verse 36
नीलकंठ नमस्तेस्तु सद्योजाताय वै नमः । वृषध्वज नमस्तेस्तु वामांगगिरिजाय च
हे नीलकंठा, तुला नमस्कार; सद्योजात रूपाला ही नमस्कार। हे वृषध्वजा, तुला नमस्कार; आणि ज्यांच्या वामांगी गिरिजा विराजते त्या प्रभूला नमस्कार।
Verse 37
दशदोष नमस्तुभ्यन्नमस्ते परमात्मने । डमरुकपालहस्ताय नमस्ते मुण्डमालिने
हे दशदोष-नाशक, तुला नमस्कार; हे परमात्मा, तुला नमस्कार। डमरू व कपाल धारण करणाऱ्या हस्तांना नमस्कार; हे मुंडमालाधारी, तुला नमस्कार।
Verse 38
शुद्धस्फटिकसंकाशशुद्धकर्पूरवर्ष्मणे । पिनाकपाणये तुभ्यन्त्रिशूलवरधारिणे
शुद्ध स्फटिकासारखे तेजस्वी, शुद्ध कापूरासारख्या निर्मळ देहधारी तुला नमस्कार। पिनाक धारण करणाऱ्या, उत्तम त्रिशूलधारी तुला नमस्कार।
Verse 39
व्याघ्रचर्मोत्तरीयाय गजाम्बरविधारिणे । नागांगाय नमस्तुभ्यं गंगाधर नमोस्तु ते
वाघचर्म उत्तरीय म्हणून धारण करणाऱ्या, गजचर्म परिधान करणाऱ्या तुला नमस्कार। नागांनी अलंकृत देहधारी, हे गंगाधर, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 40
सुपादाय नमस्तेऽस्तु आरक्तचरणाय च । नन्द्यादिगणसेव्याय गणेशाय च ते नमः
सुंदर पाद असलेल्या तुला नमस्कार; अरुणवर्ण चरण असलेल्या तुला नमस्कार। नंदी आदि गणांनी सेविलेल्या गणेशाला माझा नमस्कार असो।
Verse 41
इत्यष्टाशीत्यवताराः । इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां किरातेश्वरावतारवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे भगवान् शिवांचे अठ्ठ्याऐंशी अवतार (प्रकट रूपे) वर्णिले गेले। श्रीशिवमहापुराणाच्या तृतीय शतरुद्रसंहितेत ‘किरातेश्वरावतारवर्णन’ नावाचा एकेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 42
अगुणाय नमस्तेस्तु सगुणाय नमोनमः । अरूपाय सरूपाय सकलायाकलाय च
निर्गुण तुम्हांला नमस्कार असो, सगुण तुम्हांला पुनःपुन्हा नमस्कार। अरूपाला नमस्कार, सरूपाला नमस्कार; सकल (व्यक्त) आणि अकल (अव्यक्त) यांनाही नमस्कार।
Verse 43
नमः किरातरूपाय मदनुग्रहकारिणे । युद्धप्रियाय वीराणां नानालीलानुकारिणे
किरातरूप धारण करणाऱ्या, माझ्यावर अनुग्रह करणाऱ्या प्रभूस नमस्कार। धर्मयुद्ध प्रिय असणाऱ्या, आणि वीरांच्या हितासाठी नाना लीला करणाऱ्या तुम्हांला नमस्कार।
Verse 44
यत्किंचिद्दृश्यते रूपन्तत्तेजस्तावकं स्मृतम् । चिद्रूपस्त्वं त्रिलोकेषु रमसेन्वयभेदतः
जिथे कुठे जे काही रूप दिसते, ते सर्व तुझेच तेज मानले जाते. तू शुद्ध चैतन्यस्वरूप आहेस; त्रिलोकीत तू नातेसंबंध व वंशभेदानुसार विविध प्रकारे प्रकट होऊन रमतोस.
Verse 45
गुणानान्ते न संख्यास्ति यथा भूरजसामिह । आकाशे तारकाणां हि कणानां वृष्ट्यपामपि
प्रभूंच्या गुणांना अंत नाही; त्यांची संख्या मोजता येत नाही. जसे पृथ्वीवरील धुळीचे कण, आकाशातील तारे आणि पावसाचे थेंब—हे सर्व अगणित आहेत.
Verse 46
न ते गुणास्तु संख्यातुं वेदा वै सम्भवन्ति हि । मन्दबुद्धिरहं नाथ वर्णयामि कथम्पुनः
तुमचे गुण मोजणे वेदांनाही शक्य नाही. हे नाथ, माझी बुद्धी अल्प आहे—मग मी तुम्हांला कसा वर्णन करू?
Verse 47
सोसि योसि नमस्तेऽस्तु कृपां कर्तुमिहार्हसि । दासोहं ते महेशान स्वामी त्वं मे महेश्वर
तुम्ही तेच, तुम्ही हेही—तुम्हांला नमस्कार. येथे कृपा करावी. हे महेशान, मी तुमचा दास आहे; हे महेश्वर, तुम्हीच माझे स्वामी आहात।
Verse 48
नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य पुनः प्रोवाच शंकर । सुप्रसन्नतरो भूत्वा विहसन्प्रभुरर्जुनम्
नंदीश्वर म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून शंकर पुन्हा बोलले. अधिकच प्रसन्न होऊन प्रभू हसत अर्जुनाशी बोलले।
Verse 49
शंकर उवाच । वचसा किम्बहूक्तेन शृणुष्व वचनम्मम । शीघ्रं वृणु वरम्पुत्र सर्वन्तच्च ददामि ते
शंकर म्हणाले—अनेक शब्दांची काय गरज? माझे वचन ऐक. हे पुत्रा, लवकर वर माग; तू जे काही मागशील ते सर्व मी तुला देईन.
Verse 50
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तश्चार्जुनस्तेन प्रणिपत्य सदाशिवम् । साञ्जलिर्नतकः प्रेम्णा प्रोवाच गद्गदाक्षरम्
नंदीश्वर म्हणाले—असे ऐकून अर्जुनाने सदाशिवाला साष्टांग प्रणाम केला. हात जोडून, मस्तक नमवून, प्रेमाने भरून तो गद्गद वाणीने बोलू लागला.
Verse 51
अर्जुन उवाच । किं ब्रूयां त्वं च सर्वेषामन्तर्यामितया स्थितः । तथापि वर्णितं मेऽद्य श्रूयतां च त्वया विभो
अर्जुन म्हणाला— मी काय बोलू, कारण तुम्ही सर्वांच्या अंतरी अंतर्यामी म्हणून स्थित आहात. तरीही, हे विभो, आज मी यथाशक्ती जे वर्णन केले ते तुम्ही ऐकून स्वीकारावे.
Verse 52
शत्रूणां संकटं यच्च तद्गतन्दर्शनात्तव । ऐहिकीं च परां सिद्धिम्प्राप्नुयां वै तथा कुरु
तुमच्या केवळ दर्शनाने माझ्या शत्रूंवर आलेले जे संकट आहे ते शांत होवो. आणि मला ऐहिक यश तसेच परमार्थ सिद्धी—दोन्ही प्राप्त होवोत; कृपा करून तसे करा.
Verse 53
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तं नमस्कृत्य शंकरम्भक्तवत्सलम् । नतस्कन्धोऽर्जुनस्तत्र बद्धाञ्जलिरुपस्थितः
नंदीश्वर म्हणाले— असे बोलून अर्जुनाने भक्तवत्सल शंकराला नमस्कार केला. खांदे झुकवून, हात जोडून तो तेथे भक्तिभावाने उभा राहिला.
Verse 54
शिवोपि च तथाभूतञ्ज्ञात्वा पाण्डवमर्जुनम् । निजभक्तवरं स्वामी महातुष्टो बभूव ह
शिवानेही पांडव अर्जुनाला तसाच ओळखून त्याला आपला श्रेष्ठ भक्त मानले; आणि तो स्वामी अत्यंत प्रसन्न झाला।
Verse 55
अस्त्रम्पाशुपतं स्वीयन्दुर्जयं सर्वदाखिलैः । ददौ तस्मै महेशानो वचनश्चेदमब्रवीत्
तेव्हा महेशानाने आपले पाशुपत अस्त्र—जे सर्वांसाठी सदैव अजेय आहे—त्याला दिले आणि हे वचन बोलला।
Verse 56
शिव उवाच । स्वं महास्त्रम्मया दत्तन्दुर्जयस्त्वम्भविष्यति । अनेन सर्वशत्रूणां जयकृत्यमवाप्नुहि
शिव म्हणाले—मी तुला माझेच महास्त्र दिले आहे; तू अजेय होशील. याच्याद्वारे सर्व शत्रूंवर विजयाचे कार्य साध्य कर.
Verse 57
कृष्णं च कथयिष्यामि साहाय्यन्ते करिष्यति । स वै ममात्मभूतश्च मद्भक्तः कार्य्यकारकः
कृष्णाविषयीही मी सांगतो—तो तुला साहाय्य करील. तो माझ्याच आत्मस्वरूपासारखा, माझा भक्त आणि कार्य सिद्ध करणारा समर्थ आहे.
Verse 58
मत्प्रभावान्भारत त्वं राज्यन्निकण्टकं कुरु । धर्म्यान्नानाविधान्भ्रात्रा कारय त्वं च सर्वदा
हे भारत, माझ्या प्रभावाने तुझे राज्य कण्टकरहित—विघ्न-विरोधमुक्त—कर. आणि तुझ्या भावांच्या द्वारे नानाविध धर्मकार्ये सदैव करवून घे.
Verse 59
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा निजहस्तं च धृत्वा शिरसि तस्य सः । पूजितो ह्यर्जुनेनाशु शंकरोन्तरधीयत
नंदीश्वर म्हणाले—असे बोलून भगवान शंकरांनी आपला हात अर्जुनाच्या मस्तकी ठेवला. मग अर्जुनाने विधिपूर्वक पूजन केल्यावर ते शीघ्रच अंतर्धान पावले.
Verse 60
अथार्जुनः प्रसन्नात्मा प्राप्यास्त्रं च वरं प्रभोः । जगाम स्वाश्रमे मुख्यं स्मरन्भक्त्या गुरुं शिवम्
मग अर्जुनाचे अंतःकरण प्रसन्न झाले. प्रभूंकडून दिव्य अस्त्र व वर प्राप्त करून तो आपल्या मुख्य आश्रमास गेला—भक्तीने गुरु शिवाचे स्मरण करीत.
Verse 61
सर्व्वे ते भ्रातरः प्रीतास्तन्वः प्राणमिवागतम् । मिलित्वा तं सुखं प्रापुर्द्रौपदी चाति सुव्रता
ते सर्व भाऊ असे आनंदित झाले जणू देहात प्राण परत आले. त्याला भेटून त्यांना महान सुख मिळाले, आणि अति सुव्रता द्रौपदीही अत्यंत हर्षित झाली।
Verse 62
शिवं परं च सन्तुष्टम्पाण्डवाः सर्व एव हि । नातृप्यन्सर्ववृत्तान्तं श्रुत्वा हर्षमुपागताः
सर्व पांडव परम शिवावर पूर्ण संतुष्ट होते; तरीही सर्व वृत्तांत ऐकून त्यांचे मन तृप्त झाले नाही, उलट ते हर्षाने भरून गेले।
Verse 63
आश्रमे पुष्पवृष्टिश्च चन्दनेन समन्विता । पपात सुकरार्थं च तेषाञ्चैव महात्मनाम्
आश्रमात चंदनसुगंधयुक्त पुष्पवृष्टी झाली; ती त्या महात्म्यांसाठी मंगल, सुख व कल्याणकारक ठरली।
Verse 64
धन्यं च शंकरं चैव नमस्कृत्य शिवम्मुदा । अवधिं चागतं ज्ञात्वा जयश्चैव भविष्यति
धन्य शंकर—स्वयं शिव—यांना आनंदाने नमस्कार करून, आणि ठरलेली मर्यादा (परीक्षेची) आली आहे हे जाणून, निश्चयच जय होईल।
Verse 65
एतस्मिन्नन्तरे कृष्णश्श्रुत्वार्जुनमथागतम् । मेलनाय समायातश्श्रुत्वा सुखमुपागतः
याच दरम्यान, अर्जुन आला आहे असे कृष्णांनी ऐकले; त्याला भेटण्यासाठी ते तेथे आले, आणि ही वार्ता ऐकून ते आनंदित झाले।
Verse 66
अतश्चैव मयाख्यातः शंकरः सर्वदुःखहा । स सेव्यते मया नित्यं भवद्भिरपि सेव्यताम्
म्हणून मी शंकरांना सर्व दुःखांचा नाश करणारा असे सांगितले आहे। मी त्यांची नित्य उपासना करतो; तुम्हीही त्यांचीच सेवा करा।
Verse 67
इत्युक्तस्ते किराताह्वोवतारश्शंकस्य वै । तं श्रुत्वा श्रावयन्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्
अशा रीतीने शंकरांच्या ‘किरात’ नावाच्या अवताराचे वर्णन सांगितले आहे. जो हे ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, तो सर्व इच्छित फल प्राप्त करतो.
Frequently Asked Questions
It presents the Śiva–Arjuna confrontation as a structured divine ordeal: Arjuna’s prowess is met by gaṇas and then by Śiva directly, culminating in the stripping of weapons/armor and a cosmic-scale duel, arguing that devotion and humility before Śiva’s will outrank heroic self-reliance.
Weapons and armor represent contingent supports (upādhis) and ego-backed agency; their removal dramatizes spiritual nakedness before the Absolute. The gaṇas signify the Lord’s operative powers guarding sacred order, while the earth shaking and aerial combat encode the cosmic scope of Śiva’s sovereignty beyond terrestrial limits.
Śiva is highlighted as both the formidable Rudra-like warrior and the compassionate lord acting 'manasā dayāṃ kṛtvā'—a synthesis of terrifying power and inward grace (anugraha), revealing the divine capacity to test, restrain, and uplift the devotee simultaneously.