Arjuna–Gaṇa Saṃvāda: Bāṇādhikāra, Tāpasa-veṣa, and the Ethics of Tapas (अर्जुन-गणसंवादः)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शृणु लीलाम्परात्मनः । भक्तवात्सल्यसंयुक्तां तद्दृढत्वविदर्भिताम्

नंदीश्वर म्हणाले—हे सर्वज्ञ सनत्कुमार, परात्म्याची ती लीला ऐक; ती भक्तवत्सलतेने युक्त असून भक्तीची दृढता प्रकट करणारी आहे।

Verse 2

शिवोप्यथ स्वभृत्यं वै प्रेषयामास स द्रुतम् । बाणार्थे च तदा तत्रार्जुनोपि समगात्ततः

मग शिवानेही आपला सेवक त्वरित पाठविला; आणि त्याच वेळी बाणांसाठी अर्जुनही तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 3

एकस्मिन् समये प्राप्तौ बाणार्थं तद्गणार्जुनौ । अर्जुनस्तं पराभर्त्स्य स्वबाणं चाग्रहीत्तदा

एका वेळी बाणांसाठी तो गण आणि अर्जुन दोघेही आले; तेव्हा अर्जुनाने त्याला झिडकारले आणि तत्क्षणी आपले बाण उचलले।

Verse 4

गण प्रोवाच तं तत्र किमर्थं गृह्यते शरः । बाणश्चैवास्मदीयो वै मुच्यतां ऋषिसत्तम

गणांनी त्याला तेथे म्हटले—“हा शर कशासाठी घेतला जातो? हा तर बाणवीराचा, आमच्याच पक्षाचा आहे. हे ऋषिश्रेष्ठ, तो सोडून द्या।”

Verse 5

इत्युक्तस्तेन भिल्लस्य गणेन मुनिसत्तमः । सोर्जुनः शंकरं स्मृत्वा वचनं च तमब्रवीत्

त्या भिल्लगणाने असे म्हटल्यावर मुनिश्रेष्ठ अर्जुनाने शंकराचे स्मरण करून त्यास हे वचन सांगितले।

Verse 6

अर्जुन उवाच । अज्ञात्वा किंच वदसि मूर्खोसि त्वं वनेचर । बाणश्च मोचितो मेऽद्य त्वदीयश्च कथं पुनः

अर्जुन म्हणाला—अरे वनचारी मूर्खा, सत्य न जाणता तू का बोलतोस? आज माझाच बाण सुटला आहे; मग तो पुन्हा तुझा कसा म्हणावा?

Verse 7

रेखारूपं च पिच्छानि मन्नामांकित एव च । त्वदीयश्च कथं जातः स्वभावो दुस्त्यजस्तव

ही रेषारूप चिन्हे आणि हे पिच्छ माझ्या नावानेच अंकित आहेत. तरीही तुझा हा स्वभाव कसा ‘तुझाच’ झाला—जो तुला सोडणे इतके कठीण आहे?

Verse 8

नन्दीश्वर उवाच । इत्येवन्तद्वचः श्रुत्वा विहस्य स गणेश्वरः । अर्जुनं ऋषिरूपं तं भिल्लो वाक्यमुपाददे

नंदीश्वर म्हणाले—ते वचन ऐकून गणेश्वर हसला. मग भिल्ल (शिकारी) रूप धारण करून, ऋषिरूप धारण केलेल्या अर्जुनाला तो बोलू लागला.

Verse 9

तापस श्रूयतां रे त्वं न तपः क्रियते त्वया । वेषतश्च तपस्वी त्वं न यथार्थं छलायते

हे तापसा, ऐक! तू खरोखर तप करीत नाहीस. केवळ वेषानेच तू तपस्वी आहेस; प्रत्यक्षात तू छल करीत आहेस, सत्य तप नव्हे.

Verse 10

तपस्वी च कथं मिथ्या भाषते कुरुते नरः । नैकाकिनं च मां त्वं च जानीहि वाहिनीपतिम्

तपस्वी पुरुष खोटे कसे बोलेल वा खोटे कसे करील? जाण—मी एकटा नाही, तूही नाहीस; मला देवसेनांचा अधिपती, वाहिनीपति असे समज.

Verse 11

बहुभिर्वनभिल्लैश्च युक्तः स्वामी स आसत । समर्थस्सर्वथा कर्तुं विग्रहानुग्रहौ पुनः

तो स्वामी अनेक वनवासी लोकांसह तेथे होता. तो सर्वथा समर्थ होता—पुन्हा विग्रह व अनुग्रह, म्हणजे धर्मविरोधकांचा निग्रह आणि भक्तांवर कृपा—दोन्ही करण्यास.

Verse 12

वर्तते तस्य वाणीयं यो नीतश्च त्वयाधुना । अयं बाणश्च ते पार्श्वे न स्थास्यति कदाचन

त्याची आज्ञा अजूनही कायम आहे—ज्याला तू आत्ताच घेऊन गेलास। आणि हा तुझा बाण पुन्हा कधीही तुझ्या जवळ राहणार नाही।

Verse 13

तपःफलं कथं त्वं च हातुमिच्छसि तापस । चौर्य्याच्छलार्द्यमानाच्च विस्मयात्सत्य भञ्जनात्

हे तापसा! तू आपल्या तपाचे फळ कसे टाकू इच्छितोस? ते चोरी व कपटाने आघातले जाते आणि मोहामुळे सत्यभंगही होतो.

Verse 14

तपसा क्षीयते सत्यमेतदेव मया श्रुतम् । तस्माच्च तपसस्तेद्य भविष्यति फलं कुतः

“तपाने क्षय होतो—हेच मी ऐकले आहे. म्हणून, हे पूज्य! अशा तपातून फळ तरी कसे उत्पन्न होईल?”

Verse 15

तस्माच्च मुच्यते बाणात्कृतघ्नस्त्वं भविष्यसि । ममैव स्वामिनो बाणस्तवार्थे मोचितो ध्रुवम्

म्हणून तू बाणापासून मुक्त होशील; पण निश्चयच कृतघ्न ठरशील. माझ्याच स्वामीचा हा बाण तुझ्यासाठीच निश्चित सोडला गेला होता.

Verse 16

शत्रुश्च मारितस्तेन पुनर्बाणश्च रक्षितः । अत्यन्तं च कृतघ्नोसि तपोशुभकरस्तथा

त्याने शत्रू मारला आणि पुन्हा बाणाचेही रक्षण केले. तरीसुद्धा तू अत्यंत कृतघ्न आहेस; जरी तुझे तप शुभ व पुण्यदायक म्हणतात.

Verse 17

सत्यं न भाषसे त्वं च किमतः सिद्धिमिच्छसि । प्रयोजनं चेद्बाणेन स्वामी च याच्यतां मम

तू सत्य बोलत नाहीस; मग यातून सिद्धी कशी इच्छितोस? बाणासंबंधी काही प्रयोजन असेल तर माझ्या स्वामी शिवांकडे ते मागून घे.

Verse 18

ईदृशांश्च बहून्बाणांस्तदा दातुं क्षमः स्वयम् । राजा च वर्तते मेऽद्य किं त्वेवं याच्यते त्वया

मी स्वतः अशा प्रकारचे अनेक बाण देण्यास समर्थ आहे. आणि आज राजा माझ्याबरोबर आहे—मग तू मला अशा रीतीने का मागतोस?

Verse 19

उपकारं परित्यज्य ह्यपकारं समीहसे । नैतद्युक्तं त्वयाद्यैव क्रियते त्यज चापलम्

उपकार सोडून तू अपकार करण्याचा प्रयत्न करीत आहेस. हे तुला शोभत नाही—आताच हे चंचल, उतावळे वर्तन सोड.

Verse 20

नन्दीश्वर उवाच । इत्येवं वचनन्तस्य श्रुत्वा पार्थोर्जुनस्तदा । क्रोधं कृत्वा शिवं स्मृत्वा मितं वाक्यमथाब्रवीत्

नन्दीश्वर म्हणाले—त्याची अशी वचने ऐकून पार्थ अर्जुन क्रोधित झाला; पण भगवान शिवांचे स्मरण करून तो मितभाषी झाला व बोलला.

Verse 21

अर्जुन उवाच । शृणु भिल्ल प्रवक्ष्यामि न सत्यं तव भाषणम् । यथा जातिस्तथा त्वां च जानामि हि वनेचर

अर्जुन म्हणाला—ऐक, हे भिल्ल! मी सांगतो, तुझे बोलणे सत्य नाही. जशी तुझी जात, तसाच तू; हे वनचर, मी तुला ओळखतो.

Verse 22

अहं राजा भवांश्चौरः कथं युद्धप्रयुक्तता । युद्धं मे सबलैः कार्यं नाधमैर्हि कदाचन

मी राजा आहे आणि तू चोर; मग आपल्यात युद्ध कसे योग्य ठरेल? मला युद्ध करायचेच असेल तर ते बलवानांशीच, कधीही अधमांशी नाही।

Verse 23

तस्मात्ते च तथा स्वामी भविष्यति भवादृशः । दातारश्च वयं प्रोक्ताश्चौरा यूयं वनेचराः

म्हणून तुमच्यावरही तुमच्यासारखाच स्वामी असेल. आम्ही दाते म्हणून सांगितले गेलो आहोत, आणि तुम्ही वनवासी लोक चोर म्हणून ओळखले जाता।

Verse 24

कथं याच्यो मया भिल्लराज एवं च साम्प्रतम् । त्वमेव याचसे नैव बाणं मां किं वनेचरः

हे भिल्लराज, या वेळी मी तुझ्याकडे कशी याचना करू? उलट तूच माझ्याकडे मागतोस. हे वनचर, तू माझ्याकडे बाण का मागतोस?

Verse 25

ददामि ते तथा बाणान्सन्ति मे बहवो ध्रुवम् । राजा च ग्रहणं चैव न दास्यति तथा भवेत्

मी तुला तसेच बाण देईन; माझ्याकडे निश्चयच पुष्कळ बाण आहेत. आणि त्याचप्रमाणे राजा देखील स्वीकार देणार नाही—असेच होईल.

Verse 26

किम्पुनश्च तथा बाणान्प्रयच्छामि वनेचर । यदि मे या चिकीर्षा स्यात्कथं नागम्यतेऽधुना

आणखी, हे वनचर, मी असे बाण तुला का द्यावे? जर माझी खरोखर काही साध्य करण्याची इच्छा असती, तर ती आत्ताच का सिद्ध झाली नसती?

Verse 27

यथागच्छतु ते भर्ता किमर्थं भाषतेऽधुना । आगत्य च मया सार्द्धं जित्वा युद्धे च माम्पुनः

तुझा पती जसा इच्छेल तसा येवो—आता तू असे का बोलतेस? तो येऊन माझ्याशी युद्ध करून पुन्हा मला जिंकू दे.

Verse 28

नीत्वा बाणमिमं भिल्ल स्वामी ते वाहिनीपतिः । निजालयं सुखं यातु विलंबः क्रियते कथम्

हे भिल्ला, हा बाण घेऊन जा. तुझा स्वामी, वाहिनीपती, आपल्या निवासाला सुखाने जावो—उशीर का केला जातो?

Verse 29

नन्दीश्वर उवाच । महेश्वरकृपाप्राप्तसद्बलस्यार्जुनस्य हि । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भिल्लो वाक्यमथाब्रवीत्

नंदीश्वर म्हणाले—महेश्वरकृपेने प्राप्त झालेल्या सत्यबळयुक्त अर्जुनाचे हे वचन ऐकून भिल्लाने मग प्रत्युत्तर दिले.

Verse 30

भिल्ल उवाच । अज्ञोसि त्वं ऋषिर्नासि मरणं त्वीहसे कथम् । देहि बाणं सुखन्तिष्ठ त्वन्यथा क्लेशभाग्भवेः

भिल्ल म्हणाला—तू अज्ञ आहेस, ऋषी नाहीस. इथे मरण कसे इच्छितोस? बाण दे, सुखाने राहा; नाहीतर क्लेशाचा भागी होशील.

Verse 31

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्तेन भिल्लेन शिवसच्छक्तिशोभिना । गणेन पाण्डवस्तं च प्राह स्मृत्वा च शङ्करम्

नंदीश्वर म्हणाले—त्या भिल्लाने असे म्हटल्यावर, शिवाच्या सत्यशक्तीने शोभणाऱ्या गणासह पांडवाने शंकराचे स्मरण करून त्याला उत्तर दिले.

Verse 32

अर्जुन उवाच । मद्वाक्यन्तत्त्वतो भिल्ल शृणु त्वं च वनेचर । आगमिष्यति ते स्वामी दर्शयिष्ये फलन्तदा

अर्जुन म्हणाला—हे भिल्ल, वनवासी! माझे शब्द तत्त्वतः ऐक. तुझा स्वामी लवकरच येईल; तेव्हा मी तुला याचा फल दाखवीन.

Verse 33

न शोभते त्वया युद्धं करिष्ये स्वामिना तव । उपहासकरं ज्ञेयं युद्धं सिंहसृगालयोः

हे युद्ध तुला शोभत नाही; मी तुझ्या स्वामिनाशी युद्ध करीन. सिंह आणि कोल्ह्याचे युद्ध हे केवळ उपहासाचे कारण असते, असे जाण.

Verse 34

श्रुतं च मद्वचस्तेऽद्य द्रक्ष्यसि त्वं महाबलम् । गच्छ स्वस्वामिनं भिल्ल यथेच्छसि तथा कुरु

आज तू माझे वचन ऐकलेस; आता तू महाबल पाहशील। हे भिल्ला, आपल्या स्वामीकडे परत जा आणि जसे तुला इच्छित तसेच कर।

Verse 35

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्तु गतस्तत्र भिल्लः पार्थेन वै मुने । शिवावतारो यत्रास्ते किरातो वाहिनीपतिः

नंदीश्वर म्हणाले—हे मुने, असे सांगितल्यावर तो भिल्ल पार्थाच्या (अर्जुनाच्या) आज्ञेने तिथे गेला, जिथे वाहिनीपती किरातरूप शिवावतार विराजमान होता।

Verse 36

अथार्जुनस्य वचनं भिल्लनाथाय विस्तरात् । सर्वं निवेदयामास तस्यै भिल्लपरात्मने

मग त्याने भिल्लांच्या नाथाला अर्जुनाचे वचन सविस्तर सांगितले; सर्व काही त्या भिल्ल-प्रधानाला निवेदिले, जो अंतःकरणाने परमेश्वर शंकराचा भक्त होता।

Verse 37

स किरातेश्वरः श्रुत्वा तद्वचो हर्षमागतः । आजगाम स्वसैन्येन शंकरो भिल्लरूपधृक्

ते वचन ऐकून किरातेश्वर आनंदित झाला. मग भिल्लरूप धारण केलेला शंकर आपल्या गणसमूहासह तेथे आला.

Verse 38

अर्जुनश्च तदा सेनां किरातस्य च पाण्डवः । दृष्ट्वा गृहीत्वा सशरन्धनुः सन्मुख आययौ

तेव्हा पांडव अर्जुनाने किराताची सेना पाहून, बाणांसह धनुष्य उचलले आणि समोरासमोर सरळ पुढे गेला.

Verse 39

अथो किरातश्च पुनः प्रेषयामास तं चरम् । तन्मुखेन जगौ वाक्यम्भारताय महात्मने

मग किराताने पुन्हा त्या गुप्तचर-दूताला पाठविले; आणि त्याच्या मुखाने महात्मा भारत (अर्जुन) यांस संदेश सांगितला।

Verse 40

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायाम किरातावतारवर्णने भिल्लार्जुनसंवादोनाम चत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या तृतीय शतरुद्रसंहितेत, शिवाच्या किरातावतारवर्णनांतर्गत ‘भिल्ल व अर्जुन संवाद’ नावाचा चाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 41

भ्रातरस्तव दुःखार्त्ताः कलत्रं च ततः परम् । पृथिवी हस्ततस्तेद्य यास्यतीति मतिर्मम

तुझे भाऊ दुःखाने व्याकुळ आहेत, आणि त्यानंतर तुझी पत्नीही। आज तर पृथ्वीही तुझ्या हातातून निसटेल—असा माझा निश्चय आहे।

Verse 42

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तं परमेशेन पार्थदार्ढ्यपरीक्षया । सर्वथार्जुनरक्षार्थं धृतरूपेण शंभुना

नंदीश्वर म्हणाले—पार्थाची दृढता तपासण्यासाठी परमेश्वराने हे बोलले. अर्जुनाच्या सर्वथा रक्षणासाठीच शंभूने योग्य रूप धारण करून असे म्हटले.

Verse 43

इत्युक्तस्तु तदागत्य सगणश्शंकरश्च तत् । विस्तराद्वृत्तमखिलमर्जुनाय न्यवेदयत्

असे सांगितल्यावर गणांसह शंकर तेथे आले आणि सर्व वृत्तांत विस्ताराने अर्जुनाला निवेदन केला।

Verse 44

तच्छ्रुत्वा तु पुनः प्राह प्रार्थस्तं दूतमागतम् । वाहिनीपतये वाच्यम्विपरीतम्भविष्यति

हे ऐकून तो पुन्हा विनंती घेऊन आलेल्या दूताला म्हणाला—“तुझ्या सेनापतीला सांग, परिणाम अपेक्षेच्या उलट होईल.”

Verse 45

यद्यहं चैव ते बाणं यच्छामि च मदीयकम् । कुलस्य दूषणं चाहं भविष्यामि न संशयः

“जर मी तुला माझाच बाण दिला, तर निःसंशय मी माझ्या कुलाला कलंक ठरेन—यात शंका नाही।”

Verse 46

भ्रातरश्चैव दुखार्ताः भवन्तु च तथा ध्रुवम् । विद्याश्च निष्फलाः स्युस्तास्तस्मादागच्छ वै ध्रुवम्

तुझे भाऊही निश्चयच दुःखाने पीडित होवोत. आणि त्यांची विद्या निष्फळ ठरो; म्हणून निश्चयच त्वरित परत ये.

Verse 47

सिंहश्चैव शृगालाद्वा भीतो नैव मया श्रुतः । तथा वनेचराद्राजा न बिभेति कदाचन

सिंह शृगालाला घाबरतो असे मी कधी ऐकले नाही. तसेच वनचरांचा राजा कधीही भयभीत होत नाही.

Verse 48

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्तं पुनर्गत्वा स्वामिनं पाण्डवेन सः । सर्वं निवेदयामास तदुक्तं हि विशेषतः

नंदीश्वर म्हणाले—असे सांगितल्यावर तो पुन्हा आपल्या स्वामीकडे गेला आणि पांडवाने जे विशेषतः सांगितले ते सहित सर्व काही निवेदन केले.

Verse 49

अथ सोपि किराताह्वो महादेवस्ससैन्यकः । तच्छ्रुत्वा सैन्यसंयुक्तो ह्यर्जुनं चागमत्तदा

तेव्हा किरात (शिकारी) नावाने प्रसिद्ध महादेव आपल्या गणांसह हे ऐकून, सैन्यासह तत्काळ पुढे निघाले आणि अर्जुनाजवळ येऊन पोहोचले।