ऋषभचरित्रवर्णनम् (Ṛṣabha-caritra-varṇanam) — “Account of Ṛṣabha’s Sacred Narrative”

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ चरितं शांकरं मुदा । रुद्रेण कथितं प्रीत्या ब्रह्मणे सुखदं सदा

नन्दीश्वर म्हणाले—हे सर्वज्ञ सनत्कुमार! मी आनंदाने शंकर-चरित सांगतो; ते रुद्रांनी प्रेमाने ब्रह्माला कथिले असून ते सदैव सुखदायक आहे।

Verse 2

शिव उवाच । सप्तमे चैव वाराहे कल्पे मन्वन्तराभिधे । कल्पेश्वरोऽथ भगवान्सर्वं लोकप्रकाशनः

शिव म्हणाला: सातव्या वाराहकल्पात, मन्वंतर नावाच्या काळात, तेव्हा कल्पेश्वर भगवान—सर्व लोकांना प्रकाश देणारे—प्रकट झाले.

Verse 3

मर्नोर्वैवस्वतस्यैव ते प्रपुत्रो भविष्यति । तदा चतुर्युगाश्चैव तस्मिन्मन्वन्तरे विधे

हे विधे! तू वैवस्वत मनूचा प्रपौत्र होशील; आणि त्या मन्वंतरातच चार युगांचे चक्र यथाक्रम प्रवर्तेल.

Verse 4

अनुग्रहार्थं लोकानां ब्राह्मणानां हिताय च । उत्पश्यामि विधे ब्रह्मन्द्वापराख्ययुगान्तिके

लोकांवर अनुग्रह करण्यासाठी आणि ब्राह्मणांच्या हितासाठी, हे विधे, हे ब्रह्मन्! द्वापर नावाच्या युगाच्या अंतकाळी मी स्वतः प्रकट होतो.

Verse 5

युगप्रवृत्त्या च तदा तस्मिंश्च प्रथमे युगे । द्वापरे प्रथमे ब्रह्मन्यदा व्यासः स्वयंप्रभुः

युगांची प्रवृत्ती सुरू होताच त्या प्रथम युगात, आणि पुन्हा हे ब्रह्मन्! द्वापराच्या आरंभीही, स्वयंप्रभू व्यास आपल्या दिव्य शक्तीने प्रकट झाले.

Verse 6

तदाहं ब्राह्मणार्थाय कलौ तस्मिन्युगान्तिके । भविष्यामि शिवायुक्तः श्वेतो नाम महामुनिः

म्हणून ब्राह्मणांच्या हितासाठी, कलियुगाच्या त्या युगान्त-संधिकाळी, मी शिवयुक्त होऊन ‘श्वेत’ नावाचा महामुनी म्हणून प्रकट होईन।

Verse 7

हिमवच्छिखरे रम्ये छागले पर्वतोत्तमे । तदा शिष्याः शिखायुक्ता भविष्यन्ति विधे मम

हिमवंताच्या रम्य शिखरावर, ‘छागल’ नावाच्या त्या श्रेष्ठ पर्वतावर, तेव्हा—हे विधाता—माझे शिष्य शिखा (चोटी) धारण करणारे असतील।

Verse 8

श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः । चत्वारो ध्यानयोगात्ते गमिष्यन्ति पुरं मम

श्वेत, श्वेतशिख, श्वेताश्व आणि श्वेतलोहित—हे चौघे ध्यान-योगाच्या साधनेने माझ्याच पुरास, माझ्या दिव्य धामास, प्राप्त होतील।

Verse 9

ततो भक्ता भविष्यन्ति ज्ञात्वा मां तत्त्वतोऽव्ययम् । जन्ममृत्युजराहीनाः परब्रह्मसमाधयः

त्यानंतर मला तत्त्वतः अव्यय सत्यरूपाने जाणून ते भक्त होतील। जन्म-मृत्यू-जरारहित होऊन ते परब्रह्म—शिव, मुक्तिदाता पति—यांत समाधिस्थ राहतील।

Verse 10

द्रष्टुं शक्यो नरैर्नाहमृते ध्यानात्पितामह । दानधर्मादिभिर्वत्स साधनैः कर्महेतुभिः

हे पितामह! ध्यानावाचून मनुष्य मला पाहू शकत नाहीत। वत्सा, दान-धर्म इत्यादी कर्म-हेतु साधनांनी माझे साक्षात् दर्शन होत नाही।

Verse 11

द्वितीये द्वापरे व्यासः सत्यो नाम प्रजापतिः । यदा तदा भविष्यामि सुतारो नामतः कलौ

दुसऱ्या द्वापरयुगात व्यास प्रजापती ‘सत्य’ या नावाने असतील. आणि कलियुगात जेव्हा जेव्हा प्रसंग येईल, तेव्हा मी ‘सुतार’ नावाने सूत रूपाने प्रकट होईन.

Verse 12

तत्रापि मे भविष्यन्ति शिष्या वेदविदो द्विजाः । दुन्दुभिः शतरूपश्च हृषीकः केतुमांस्तथा

तेथेही माझे शिष्य असतील—वेदज्ञ द्विज: दुन्दुभि, शतरूप, हृषीक आणि केतुमान सुद्धा.

Verse 13

चत्वारो ध्यानयोगात्ते गमिष्यन्ति पुरं मम । ततो मुक्ता भविष्यन्ति ज्ञात्वा मां तत्त्वतोऽव्ययम्

ते चौघे ध्यानयोगाच्या साधनेने माझ्या दिव्य पुरीस पोहोचतील. नंतर मला तत्त्वतः अव्यय परतत्त्व म्हणून जाणून मुक्त होतील.

Verse 14

तृतीये द्वापरे चैव यदा व्यासस्तु भार्गवः । तदाप्यहं भविष्यामि दमनस्तु पुरान्तिके

तिसऱ्या द्वापरयुगात जेव्हा व्यास भार्गव होतील, तेव्हा मीही प्रकट होईन—नगराच्या काठाजवळ ‘दमन’ या रूपाने.

Verse 15

तत्रापि च भविष्यन्ति चत्वारो मम पुत्रकाः । विशोकश्च विशेषश्च विपापः पापनाशनः

तेथेही माझे चार पुत्र होतील—विशोक, विशेष, विपाप आणि पापनाशन; ते शोकविरहित, विशेष स्वभावाचे व पाप नाश करणारे असतील.

Verse 16

शिष्यैः साहाय्यं व्यासस्य करिष्ये चतुरानन । निवृत्तिमार्गं सुदृढं वर्त्तयिष्ये कलाविह

हे चतुरानन ब्रह्मा, मी शिष्यांसह व्यासाला साहाय्य करीन आणि या कलियुगात निवृत्तिमार्ग दृढपणे सर्वत्र प्रवर्तित करीन।

Verse 17

चतुर्थे द्वापरे चैव यदा व्यासोंऽगिराः स्मृतः । तदाप्यहं भविष्यामि सुहोत्रो नाम नामतः

चौथ्या द्वापरातही, जेव्हा व्यास ‘आंगिरस’ म्हणून स्मरणात येतील, तेव्हा मीही ‘सुहोत्र’ या नावाने प्रकट होईन।

Verse 18

तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारो योगसाधकाः । भविष्यंति महात्मानस्तन्नामानि ब्रुवे विधे

हे विधे (ब्रह्मा), तेथेही तुझे चार पुत्र—योगसाधनेत रत महात्मे—उत्पन्न होतील. आता मी त्यांची नावे तुला सांगतो.

Verse 19

सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुदर्भो दुरतिक्रमः । शिष्यैः साहाय्यं व्यासस्य करिष्येऽहं तदा विधे

सुमुख, दुर्मुख, दुदर्भ आणि दुरतिक्रम—माझ्या शिष्यांसह—त्या वेळी व्यासांना साहाय्य करतील, हे विधे.

Verse 20

पञ्चमे द्वापरे चैव व्यासस्तु सविता स्मृतः । तदा योगी भविष्यामि कंको नाम महातपाः

पाचव्या द्वापरयुगात व्यास ‘सविता’ म्हणून स्मरणात राहतील. त्या वेळी मी ‘कंक’ नावाचा महातपस्वी योगी होईन.

Verse 21

तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारो योगसाधकाः । भविष्यन्ति महात्मानस्तन्नामानि शृणुष्व मे

तेथेही माझे चार पुत्र तुझ्याकडे जन्म घेतील— योगसाधनेत सिद्ध, महात्मे। आता माझ्याकडून त्यांची नावे ऐक।

Verse 22

सनकः सनातनश्चैव प्रभुर्यश्च सनन्दनः । विभुः सनत्कुमारश्च निर्मलो निरहंकृतिः

सनक, सनातन, प्रभु आणि सनंदन; तसेच विभु व सनत्कुमार— हे निर्मळ, निरहंकारी महर्षी शिवभक्त व शिवतत्त्वज्ञ आहेत।

Verse 23

तत्रापि कंकनामाहं साहाय्यं सवितुर्विधे । व्यासस्य हि करिष्यामि निवृत्तिपथवर्द्धकः

तेथेही मी ‘कंकन’ या नावाने, सूर्यसदृश सृष्टिकर्ता विधाता (ब्रह्मा) यास साहाय्य करीन। तसेच व्यासासाठी निवृत्तीमार्ग वाढविणारा होऊन कार्य करीन।

Verse 24

परिवर्ते पुनः षष्ठे द्वापरे लोककारकः । कर्ता वेदविभागस्य मृत्युर्व्यासो भविष्यति

पुन्हा सहाव्या परिवर्तनात, द्वापर युगात, लोककारक (जगत्स्रष्टा) ‘मृत्यू-व्यास’ म्हणून प्रकट होईल; तो प्राणिमात्रांच्या हितासाठी वेदांचे विभाग करील।

Verse 25

तदाऽप्यहं भविष्यामि लोकाक्षिर्नाम नामतः । व्यासस्य सुसाहा य्यार्थं निवृत्तिपथवर्द्धनः

तेव्हाही मी ‘लोकाक्षि’ या नावाने प्रकट होईन। व्यासास उत्तम साहाय्य व्हावे म्हणून मी निवृत्तीमार्ग वाढविणारा होईन।

Verse 26

तत्रापि शिष्याश्चत्वारो भविष्यन्ति दृढव्रताः । सुधामा विरजाश्चैव संजयो विजयस्तथा

तेथेही दृढव्रती चार शिष्य असतील—सुधामा, विरजा, संजय आणि विजय।

Verse 27

सप्तमे परिवर्ते तु यदा व्यासः शतक्रतुः । तदाप्यहं भविष्यामि जैगीषव्यो विभुर्विधे

हे विभु विधे (ब्रह्मा)! सातव्या परिवर्तन-चक्रात जेव्हा व्यास शतक्रतु (इंद्र) होतील, तेव्हा मीही जैगीषव्य या नावाने प्रकट होईन, जेणेकरून धर्मव्यवस्था टिकून राहील।

Verse 28

योगं संद्रढयिष्यामि महायोगविचक्षणः । काश्यां गुहान्तरे संस्थो दिव्यदेशे कुशास्तरिः

महायोगात निपुण मी आता माझा योग दृढ व अचल करीन। काशीच्या दिव्य प्रदेशातील गुहेच्या अंतरात राहून पवित्र कुशासनावर उपविष्ट होईन।

Verse 29

साहाय्यं च करिष्यामि व्यासस्य हि शतक्रतोः । उद्धरिष्यामि भक्तांश्च संसारभयतो विधे

मी व्यास आणि शतक्रतु (इंद्र) यांना साहाय्य करीन. आणि हे विधी (ब्रह्मा), माझ्या भक्तांना मी संसारभयापासूनही उद्धरून नेईन।

Verse 30

तत्रापि मम चत्वारो भविष्यन्ति सुता युगे । सारस्वतश्च योगीशो मेघवाहः सुवाहनः

त्या युगात तिथेही माझे चार पुत्र होतील—सारस्वत, योगीश, मेघवाह आणि सुवाहन।

Verse 31

अष्टमे परिवर्ते हि वसिष्ठो मुनिसत्तमः । कर्त्ता वेदविभागस्य वेदव्यासो भविष्यति

खरोखरच आठव्या परिवर्तात मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठ वेदविभागाचा कर्ता वेदव्यास होईल।

Verse 32

तत्राप्यहं भविष्यामि नामतो दधिवाहनः । व्यासस्य हि करिष्यामि साहाय्यं योगवित्तम

तेथेही मी ‘दधिवाहन’ या नावाने प्रकट होईन आणि योगज्ञ व्यासाच्या कार्यात निश्चयच साहाय्य करीन।

Verse 33

कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखः शाल्वलपूर्वकः । चत्वारो योगिनः पुत्रा भविष्यन्ति समा मम

कपिल, आसुरी, पंचशिख आणि शाल्वल—हे चौघे माझे पुत्र होतील; योगी होऊन साधना-सिद्धीत माझ्यासमान होतील.

Verse 34

नवमे परिवर्ते तु तस्मिन्नेव युगे विधे । भविष्यति मुनिश्रेष्ठो व्यासः सारस्वताह्वयः

हे विधाता (ब्रह्मा), त्याच युगात नवव्या परिवर्तन-चक्रात मुनिश्रेष्ठ व्यास प्रकट होतील; ते ‘सारस्वत’ या नावाने प्रसिद्ध होतील.

Verse 35

व्यासस्य ध्यायतस्तस्य निवृत्तिपथवृद्धये । तदाप्यहं भविष्यामि ऋषभो नामतः स्मृतः

व्यास ध्यानस्थ असता, त्यांच्या निवृत्तीमार्गाच्या वृद्धीसाठी, त्याच वेळी मीही प्रकट होईन—‘ऋषभ’ या नावाने स्मरण केला जाईन.

Verse 36

पराशरश्च गर्गश्च भार्गवो गिरिशस्तथा । चत्वारस्तत्र शिष्या मे भविष्यन्ति सुयोगिनः

पराशर, गर्ग, भार्गव आणि गिरिश—हे चार जण तेथे माझे शिष्य होतील, सिद्ध योगी॥

Verse 37

तैः साकं द्रढयिष्यामि योगमार्गं प्रजापते । करिष्यामि साहाय्यं वै वेदव्यासस्य सन्मुने

त्यांच्यासह, हे प्रजापते, मी योगमार्ग दृढ करीन; आणि हे सत्मुने, मी वेदव्यासांना निश्चयच साहाय्य करीन॥

Verse 38

तेन रूपेण भक्तानां बहूनां दुःखिनां विधे । उद्धारं भवतोऽहं वै करिष्यामि दयाकरः

हे विधे (ब्रह्मा), त्या रूपानेच मी अनेक दुःखी भक्तांचा निश्चयाने उद्धार करीन; कारण मी स्वभावतः दयाकर आहे।

Verse 39

सोऽवतारो विधे मे हि ऋषभाख्यस्सुयोगकृत् । सारस्वतव्यासमनः कर्त्ता नानोतिकारकः

हे विधे (ब्रह्मा), माझा तो अवतार ‘ऋषभ’ नावाने प्रसिद्ध असून तो परम योगशिस्त प्रस्थापित करतो। तो सारस्वत-व्यासन परंपरेचा कर्ता आहे; त्याचे मन स्थिर आहे आणि तो अनर्थ वा अतिक्रमण करणारी कृत्ये करीत नाही।

Verse 40

अवतारेण मे येन भद्रायुर्नृपबालकः । जीवितो हि मृतः क्ष्वेडदोषतो जनकोज्झितः

माझ्या त्या अवतारामुळे राजपुत्र बालक भद्रायु—जो विषदोषाने जणू मृतप्राय झाला होता आणि पित्याने त्यागलेला होता—खरोखरच पुन्हा जिवंत झाला।

Verse 41

प्राप्तेऽथ षोडशे वर्षे तस्य राजशिशोः पुनः । ययौ तद्वेश्म सहसा ऋषभः स मदात्मकः

तो राजकुमार सोळाव्या वर्षी पोहोचताच, मद व आसक्तीने भरलेला ऋषभ अचानक पुन्हा त्या निवासस्थानी गेला।

Verse 42

पूजितस्तेन स मुनिः सद्रूपश्च कृपानिधिः । उपादिदेश तद्धर्मान्राज्ययोगान्प्रजापते

त्याने पूजिलेला तो मुनि—सद्रूप व कृपानिधी—तेव्हा प्रजापतीला तेच धर्म आणि धर्मयुक्त राज्ययोग (राजधर्म-नीती) उपदेशू लागला।

Verse 43

ततः स कवचं दिव्यं शंखं खङ्गं च भास्वरम् । ददौ तस्मै प्रसन्नात्मा सर्वशत्रुविनाशनम्

तेव्हा प्रसन्नचित्त होऊन त्याने त्यास दिव्य कवच, शंख आणि तेजस्वी खड्ग प्रदान केला—जो सर्व शत्रूंचा नाश करणारा होता।

Verse 44

तदङ्ग भस्मनामृश्य कृपया दीनवत्सलः । स द्वादशसहस्रस्य गजानां च बलं ददौ

मग दीनवत्सल प्रभूने कृपेने त्याच्या अंगांना पवित्र भस्माचा स्पर्श करून त्यास बारा हजार हत्तींच्या बळाइतके सामर्थ्य दिले।

Verse 45

इति भद्रायुषं सम्यगनुश्वास्य समातृकम् । ययौ स्वैरगतस्तस्यां पूजितस्त्वृषभः प्रभुः

अशा रीतीने भद्रायुṣाला त्याच्या मातेसह योग्य रीतीने धीर देऊन, तेथे पूजिलेले प्रभु वृषभ स्वेच्छेने आपल्या मार्गाने निघून गेले।

Verse 46

भद्रायुरपि राजर्षिर्जित्वा रिपुगणान्विधे । राज्यं चकार धर्मेण विवाह्य कीर्त्तिमालिनीम्

हे विधी (ब्रह्मा)! राजर्षी भद्रायूनेही शत्रुगण जिंकून, कीर्तिमालिनीशी विवाह करून, धर्माने राज्य केले।

Verse 47

इत्थं प्रभावं ऋषभोऽवतारः शङ्करस्य मे । सतां गतिर्दीनबन्धुर्नवमः कथितस्तव

अशा प्रकारे मी तुला शंकरांच्या ऋषभ-अवताराचा प्रभाव सांगितला—जो सत्पुरुषांची गती व दीनांचा बंधु आहे—आणि जो नवम अवतार म्हणून कथिला आहे।

Verse 48

ऋषभस्य चरित्रं हि परमं पावनं महत् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं श्रोतव्यं च प्रयत्नतः

ऋषभाचे हे परम पावन व महान चरित्र स्वर्ग्य पुण्य, यश व दीर्घायुष्य देणारे आहे; म्हणून ते प्रयत्नपूर्वक भक्तिभावाने श्रवण करावे।