Arjuna’s Mantra-Empowerment and the Pāṇḍavas’ Separation (Śiva-rūpa through Mantra)
या अध्यायात नंदीश्वरांच्या निवेदनातून कथा पुढे सरकते. मंत्रबलाने अर्जुनात शिवरूप तेज प्रकट होते आणि तो दिव्य कांतिने उजळून दिसतो. पांडव हे निश्चित विजयाचे शुभ लक्षण मानतात—शिवसंबद्ध मंत्रातूनच शक्ती उत्पन्न होते. व्यासांच्या उपदेशाने हे कार्य विशेषतः अर्जुनालाच करावयाचे ठरते; भावनिक अनिच्छा असूनही सर्वजण त्याला पाठवतात. द्रौपदी संयत शोकात मंगल आशीर्वाद देते व शंकरकृपेने अर्जुनाचा मार्ग जोडते. वियोगाचे दुहेरी दुःख आणि धर्मकार्याची मानवी किंमत ठळक होते. शेवटी शोकाकुल पांडवांकडे करुणामय व्यास येतात व पुढील शैव शिक्षणाची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । अर्जुनोपि तदा तत्र दीप्यमानो व्यदृश्यत । मन्त्रेण शिवरूपेण तेजश्चातुलमावहत्
नंदीश्वर म्हणाले—तेव्हा तेथे अर्जुनही तेजस्वी होऊन दिसला; मंत्रबळाने त्याने शिवरूप धारण केले होते आणि अतुल तेज धारण करून उजळून निघाला होता।
Verse 2
ते सर्वे चार्जुनन्दृष्ट्वा पाण्डवा निश्चयं गताः । जयोऽस्माकं धुवञ्जातन्तेजश्च विपुलं यतः
अर्जुनाला पाहून सर्व पांडव दृढ निश्चयाने स्थिर झाले—“आपला विजय आता निश्चित आहे; कारण त्याच्यापासून विपुल तेज व बल उत्पन्न झाले आहे।”
Verse 3
इदङ्कार्य्यन्त्वया साध्यन्नान्येन च कदाचन । व्यासस्य वचनाद्भाति सफलं कुरु जीवितम्
“हे कार्य तुलाच साध्य करायचे आहे—कधीही दुसऱ्याने नाही. व्यासांच्या वचनातून हे स्पष्ट दिसते; म्हणून आपले जीवन सफल कर।”
Verse 4
इति प्रोच्यार्जुनन्ते वै विरहौत्सुक्यकातराः । अनिच्छन्तोपि तत्रैव प्रेषयामासुरादरात्
अर्जुनाला असे सांगून, विरहजन्य उत्कंठेने व्याकुळ झालेले ते—इच्छा नसतानाही—त्याच ठिकाणाहून आदराने त्याला पुढे पाठवू लागले।
Verse 5
द्रौपदी दुःखसंयुक्ता नेत्राश्रूणि निरुध्य च । प्रेषयन्ती शुभं वाक्यन्तदोवाच पतिव्रता
दुःखाने व्याप्त द्रौपदीने डोळ्यांतील अश्रू आवरले; आणि ती पतिव्रता मग शुभ वचन बोलत त्याला निरोप देऊ लागली।
Verse 6
द्रौपद्युवाच । व्यासोपदिष्टं यद्राजंस्त्वया कार्यं प्रयत्नतः । शुभप्रदोऽस्तु ते पन्थाश्शंकरश्शंकरोस्तु वै
द्रौपदी म्हणाली—हे राजन्, व्यासांनी जे उपदेशिले आहे ते तू पूर्ण प्रयत्नाने कर. तुझा मार्ग शुभफलदायी होवो; आणि कल्याणकर्ता शंकर निश्चयच तुझा रक्षक होवो.
Verse 7
ते सर्वे चावसंस्तत्र विसृज्यार्जुनमादरात् । अत्यन्तदुःखमापन्ना मिलित्वा पञ्च एव च
अर्जुनाला आदराने निरोप देऊन ते सर्व तिथेच राहिले; मग ते पाचही जण एकत्र येऊन अत्यंत दुःखाने व्याकुळ झाले।
Verse 8
स्थितास्तत्र वदन्ति स्म श्रूयतामृषिसत्तम । दुःखेपि प्रियसंगो वै न दुःखाय प्रजायते
तेथेच थांबून ते म्हणाले—“हे ऋषिश्रेष्ठ, ऐका. दुःखातही प्रियाचा संग कधी दुःख निर्माण करत नाही; तो वेदनेचे कारण होत नाही.”
Verse 9
वियोगे द्विगुणन्तस्य दुःखम्भवति नित्यशः । तत्र धैर्य्यधरस्यापि कथन्धैर्य्यम्भवेदिह
वियोगात त्याचे दुःख प्रत्येक क्षणी दुप्पट होते. अशा अवस्थेत धैर्यवानालाही येथे धैर्य कसे राहील?
Verse 10
नन्दीश्वर उवाच । कुर्वतस्त्वेव तदा दुःखम्पाण्डवेषु मुनीश्वरः । कृपासिंधुश्च स व्यास ऋषिवर्य्यस्समागत
नंदीश्वर म्हणाले—“त्या वेळी पांडवांमध्ये दुःख दाटले होते. तेव्हा कृपासागर, ऋषिश्रेष्ठ महर्षी व्यास तेथे आले.”
Verse 11
तन्तदा पाण्डवास्ते वै नत्वा सम्पूज्य चादरात् । दत्त्वासनं हि दुःखाढ्याः करौ बद्ध्वा वचोऽब्रुवन्
मग ते पांडव दुःखाने भरलेले, त्यांना नमस्कार करून आदराने पूजन करून आसन देऊन, हात जोडून असे बोलले.
Verse 12
पाण्डवा ऊचुः । श्रूयतामृषभश्रेष्ठ दुःखदग्धा वयम्प्रभो । दर्शनन्तेऽद्य सम्प्राप्य ह्यानन्दं प्राप्नुमो मुने
पांडव म्हणाले—हे ऋषिश्रेष्ठ, हे प्रभो, आमचे ऐका. आम्ही दुःखाने दग्ध होतो; आज तुमचे पावन दर्शन प्राप्त करून, हे मुने, आम्ही निश्चयच आनंदाने भरून गेलो आहोत।
Verse 13
कियत्कालं वसात्रैव दुःखनाशाय नः प्रभो । दर्शनात्तव विप्रर्षेस्सर्वं दुःखं विलीयते
हे प्रभो, आमचे दुःख नष्ट व्हावे म्हणून तुम्ही येथे किती काळ वास कराल? हे विप्रऋषे, तुमच्या दर्शनमात्रानेच सर्व दुःख विलीन होते।
Verse 14
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्स ऋषिश्रेष्ठो न्यवसत्तत्सुखाय वै । कथाभिर्विविधाभिश्च तद्दुःखं नोदयंस्तदा
नंदीश्वर म्हणाले—असे ऐकून तो ऋषिश्रेष्ठ त्यांच्या सुखासाठी तेथेच राहिला; आणि मग विविध पावन कथांनी त्या दुःखाला पुन्हा उदयास येऊ दिले नाही।
Verse 15
वार्तायां क्रियमाणायान्तेन व्यासेन सन्मुने । सुप्रणम्य विनीतात्मा धर्मराजोऽब्रवीदिदम्
हे सज्जन मुने, त्या व्यासाने ही वार्ता चालविली असता, विनीत अंतःकरणाचा धर्मराज उत्तम प्रणाम करून असे बोलला।
Verse 16
धर्मराज उवाच । शृणु त्वं हि ऋषिश्रेष्ठ दुःखशान्तिर्मता मम । पृच्छामि त्वां महाप्राज्ञ कथनीयन्त्वया प्रभो
धर्मराज म्हणाले—हे ऋषिश्रेष्ठ, ऐक. माझ्या मते दुःखाची खरी शांती याच्यात आहे. हे महाप्राज्ञ प्रभो, मी तुला विचारतो—जे सांगणे योग्य आहे ते कृपा करून सांग.
Verse 17
ईदृशं चैव दुःखं च पुरा प्राप्तश्च कश्चन । वयमेव परं दुःखं प्राप्ता वै नैव कश्चन
पूर्वी कधी कोणाला असे दुःख प्राप्त झाले आहे काय? नाही—केवळ आम्हीच परम दुःखात पडलेलो आहोत; दुसरा कोणी नाही.
Verse 18
व्यास उवाच । राज्ञस्तु नलनाम्नो वै निषधाधिपतेः पुरा । भवद्दुःखाधिकं दुःखं जातन्तस्य महात्मनः
व्यास म्हणाले—पूर्वी निषधाधिपती महात्मा राजा नल याच्या वाट्याला तुमच्या दुःखाहूनही अधिक दुःख आले होते।
Verse 19
हरिश्चन्द्रस्य नृपतेर्जातं दुःखम्महत्तरम् । अकथ्यन्तद्विशेषेण परशोकावहन्तथा
राजा हरिश्चंद्राच्या वाट्याला अत्यंत महान दुःख आले—त्याचे विशेष वर्णनही अकथ्य आहे—आणि ते इतरांनाही गाढ शोक देणारे ठरले।
Verse 20
दुःखम्तथैव विज्ञेयं रामस्याप्यथ पाण्डव । यच्छ्रुत्वा स्त्रीनराणां च भवेन्मोहो महत्तरः
हे पांडवा, जाण—श्रीरामालाही असेच दुःख आले होते; ते ऐकून स्त्री-पुरुषांच्या मनात अधिकच मोठा मोह उत्पन्न होतो.
Verse 21
तस्माद्वर्णयितुन्नैव शक्यते हि मया पुनः । शरीरं दुःखराशिं च मत्वा त्याज्यन्त्वयाधुना
म्हणून मी ते पुन्हा अधिक वर्णन करू शकत नाही. देह हा दुःखाचा राशी आहे असे जाणून, आता वैराग्याने त्याचा त्याग कर आणि मोक्षदाते प्रभु शिवांच्या शरण जा.
Verse 22
येनेदञ्च धृतन्तेन व्याप्तमेव न संशयः । प्रथमम्मातृगर्भे वै जन्म दुःखस्य कारणम्
ज्याने हे सर्व जग धारण केले आहे, त्यानेच ते सर्वत्र व्याप्त आहे—यात संशय नाही. सर्वप्रथम मातृगर्भातील जन्मच दुःखाचे कारण ठरते.
Verse 23
कौमारेऽपि महादुःखं बाललीलानुसारि यत् । ततोपि यौवने कामान्भुन्जानो दुःखरूपिणः
कौमार्यावस्थेतही बाललीलांच्या मागोमाग महान दुःख येते; आणि त्याहून अधिक, यौवनात मनुष्य जे विषयभोग भोगतो ते खरे तर दुःखस्वरूपच असतात।
Verse 24
गतागतैर्दिनानां हि कार्यभारैरनेकशः । आयुश्च क्षीयते नित्यं न जानाति ह तत्पुनः
दिवसांच्या येण्या-जाण्याने आणि असंख्य कार्यभारांनी वारंवार दबलेला मनुष्याचा आयुष्यकाळ नित्य क्षीण होत जातो; तरीही तो हे पुन्हा पुन्हा जाणत नाही।
Verse 25
अन्ते च मरणं चैव महादुःखमतः परम् । नानानरकपीडाश्च भुज्यंतेज्ञैर्नरैस्सदा
अखेरीस मरण येते—ते सर्वांत मोठे महादुःख आहे। त्यानंतर अज्ञानी मनुष्य सदैव अनेक नरकयातना भोगतात।
Verse 26
तस्मादिदमसत्यं च त्वन्तु सत्यं समाचर । येनैव तुष्यते शम्भुस्तथा कार्यं नरेण च
म्हणून हे सर्व असत्य आहे; तू मात्र सत्याचे आचरण कर. ज्याने शम्भु (भगवान् शिव) तुष्ट होतात, तसेच कर्म मनुष्याने करावे।
Verse 27
नन्दीश्वर उवाच । एवं विविधवार्ताभिः कालनिर्यापणन्तदा । चक्रुस्ते भ्रातरः सर्वे मनोरथपथैः पुनः
नंदीश्वर म्हणाले—अशा रीतीने त्या वेळी त्यांनी नानाविध संवादांनी काळ घालविला. ते सर्व भाऊ पुन्हा आपल्या-आपल्या मनोरथांच्या व योजनांच्या मार्गात प्रवृत्त झाले.
Verse 28
अर्जुनोपि स्वयं गच्छन्दुर्गाद्रिषु दृढव्रतः । यक्षं लब्ध्वा च तेनैव दस्यून्निघ्नन्ननेकशः
अर्जुनही दृढव्रत धारण करून एकटाच दुर्गम पर्वतप्रदेशात गेला. तेथे यक्ष प्राप्त करून, त्याच सामर्थ्याने त्याने अनेकदा अनेक दस्यूंना पराभूत केले.
Verse 29
मनसा हर्षसंयुक्तो जगामाचलमुत्तमम् । तत्र गत्वा च गंगायास्समीपं सुन्दरं स्थलम्
हर्षाने भरलेल्या मनाने तो त्या उत्तम पर्वताकडे गेला. तेथे पोहोचून गंगेच्या समीप एका सुंदर स्थळी आला.
Verse 30
अशोककाननं यत्र तिष्ठति स्वर्ग उत्तमः । तत्र तस्थौ स्वयं स्नात्वा नत्वा च गुरुमुत्तमम्
जिथे अशोक-कानन आहे—जणू उत्तम स्वर्गच—तेथे तो थांबला. तेथे स्वतः स्नान करून त्याने परम गुरूंना नमस्कार केला आणि तिथेच स्थिर राहिला.
Verse 31
यथोपदिष्टं वेषादि तथा चैवाकरोत्स्वयम् । इन्द्रियाण्यपकृष्यादौ मनसा संस्थितोऽभवत्
जसा उपदेश मिळाला होता तसा त्याने स्वतः वेशभूषा इत्यादी आचरले. मग आरंभीच इंद्रिये आवरून तो मनात स्थिर झाला—शिवस्मरणात निष्ठावान.
Verse 32
पुनश्च पार्थिवं कृत्वा सुन्दरं समसूत्रकम् । तदग्रे प्रणिदध्यौ स तेजोराशिमनुत्तमम्
पुन्हा एक सुंदर आणि सुबक पार्थिव लिंग तयार करून, त्याच्यासमोर त्या अनुपम तेजोराशी भगवान शिवाचे ध्यान केले.
Verse 33
त्रिकालं चैव सुस्नातः पूजनं विविधं तदा । चकारोपासनन्तत्र हरस्य च पुनः पुनः
त्रिकाळ स्नान करून, त्यांनी तिथे भगवान हराची विविध प्रकारे वारंवार उपासना आणि पूजा केली.
Verse 34
तस्यैव शिरसस्तेजो निस्सृतन्तच्चरास्तदा । दृष्ट्वा भयं समापन्नाः प्रविष्टश्च कदा ह्ययम्
त्याच शिरापासून प्रखर तेज बाहेर पडले. ते पाहून ते चर भयभीत झाले व म्हणाले—“हा इथे नेमका कधी शिरला?”
Verse 35
पुनस्ते च विचार्यैवं कथनीयं बिडौजसे । इत्युक्त्वा तु गतास्ते वै शक्रस्यान्तिकमञ्जसा
पुन्हा असे विचार करून त्यांनी ठरविले—“ही गोष्ट बिडौजस (इंद्र) यांना सांगावी.” असे म्हणून ते त्वरेने शक्र (इंद्र) यांच्याकडे गेले.
Verse 36
चरा ऊचुः । देवो वाऽथ ऋषिश्चैव सूर्यो वाथ विभावसुः । तपश्चरति देवेश न जानीमो वने च तम्
चर म्हणाले—“हे देवेश! वनात तप करणारा तो कोण आहे हे आम्हांस कळत नाही—देव, ऋषी, सूर्य की विभावसु (अग्नी)?”
Verse 37
तस्यैव तेजसा दग्धा आगतास्तव सन्निधौ । निवेदितञ्चरित्रं तत्क्रियतामुचितन्तु यत्
त्याच्याच तेजाने दग्ध होऊन आम्ही आपल्या सन्निधीत आलो आहोत. आमचा वृत्तान्त निवेदिला आहे; आता जे योग्य व उचित असेल ते करावे.
Verse 38
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां किरातावतारवर्णनप्रसंगेऽर्जुनतपोवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या तृतीय शतरुद्रसंहितेत, किरातावतार-वर्णनप्रसंगी, “अर्जुनतपाचे वर्णन” नावाचा अडतीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 39
स वृद्धब्राह्मणो भूत्वा ब्रह्मचारी शचीपतिः । जगाम तत्र विप्रेन्द्र परीक्षार्थं हि तस्य वै
हे विप्रश्रेष्ठ! शचीपति इंद्र वृद्ध ब्राह्मण व ब्रह्मचारी असे रूप धारण करून, खरोखर त्याची परीक्षा घेण्यासाठी तेथे गेला।
Verse 40
तमागतन्तदा दृष्ट्वाकार्षीत्पूजाश्च पाण्डवः । स्थितोग्रे च स्तुतिं कृत्वा क्वायातोसि वदाधुना
त्याला तेव्हा आलेले पाहून पांडवाने विधिपूर्वक पूजा केली. मग समोर उभा राहून स्तुती करून म्हणाला—“आपण कुठून आला आहात? आता सांगा.”
Verse 41
इत्युक्तस्तेन देवेशो धैर्य्यार्थन्तस्य प्रीतितः । परीक्षागर्वितं वाक्यं पाण्डवन्तं ततोऽब्रवीत्
त्याने असे म्हटल्यावर देवेश्वर प्रसन्न झाले आणि त्याच्या धैर्याची परीक्षा करावयास इच्छून पांडुपुत्रास आव्हानात्मक, परीक्षार्थ वचन बोलले।
Verse 42
ब्राह्मण उवाच । नवे वयसि वै तात किन्तपस्यसि साम्प्रतम् । मुक्त्यर्थं वा जयार्थं किं सर्वथैतत्तपस्तव
ब्राह्मण म्हणाला—अरे प्रिय बाळा, तू तर अजून नव्या वयात आहेस; आत्ता तप का करीत आहेस? हे तप मोक्षासाठी आहे की विजय व लौकिक सिद्धीसाठी? खरे तर तुझे हे तप कशासाठी आहे?
Verse 43
नन्दीश्वर उवाच । इति पृष्टस्तदा तेन सर्वं संवेदितम्पुनः । तच्छ्रुत्वा स पुनर्वाक्यमुवाच ब्राह्मणस्तदा
नंदीश्वर म्हणाला—त्याने विचारल्यावर तेव्हा सर्व काही पुन्हा सविस्तर सांगितले गेले. ते ऐकून ब्राह्मणाने तेव्हा पुन्हा वचन उच्चारले।
Verse 44
ब्राह्मण उवाच । युक्तं न क्रियते वीर सुखं प्राप्तुं च यत्तपः । क्षात्रधर्मेण क्रियते मुक्त्यर्थं कुरुसत्तम
ब्राह्मण म्हणाला—हे वीर, केवळ सुख मिळवण्यासाठी केलेले तप योग्य नाही. पण क्षात्रधर्मानुसार मोक्षासाठी केलेली तीच साधना, हे कुरुश्रेष्ठा, योग्य ठरते।
Verse 46
इन्द्रस्तु सुखदाता वै मुक्तिदाता भवेन्न हि । तस्मात्त्वं सर्वथा श्रेष्ठ कर्तुमर्हसि सत्तपः । नन्दीश्वर उवाच । इदन्तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधं चक्रेऽर्जुनस्तदा । प्रत्युवाच विनीतात्मा तदनादृत्य सुव्रतः
“इंद्र हा खरोखर सुख देणारा आहे; पण तो मुक्ती देणारा नाही. म्हणून तू सर्वथा श्रेष्ठ आहेस; हे सत्-तपस्वी, तुला तेच खरे तप करणे योग्य आहे (जे शिवप्राप्ती देईल).” नंदीश्वर म्हणाला—हे वचन ऐकून अर्जुन तेव्हा क्रोधित झाला; तरीही संयमी, विनीतचित्त व सुव्रती होऊन, त्या कथनाची उपेक्षा करून त्याने प्रत्युत्तर दिले।
Verse 47
अर्जुन उवाच । राज्यार्थं न च मुक्त्यर्थ किमर्थं भाषसे त्विदम् । व्यासस्य वचनेनैव क्रियते तप ईदृशम्
अर्जुन म्हणाला—हे तप ना राज्यासाठी आहे, ना मुक्तीसाठी; मग तू असे का बोलतोस? असे तप तर केवळ व्यासांच्या वचनाप्रमाणेच केले जात आहे।
Verse 48
इतो गच्छ ब्रह्मचारिन्मा पातयितुमिच्छसि । प्रयोजनं किमत्रास्ति तव वै ब्रह्मचारिणः
इथून निघून जा, हे ब्रह्मचारिन्; मला माझ्या व्रतापासून ढळवू नकोस। तुझा इथे काय हेतू आहे, हे ब्रह्मचारी?
Verse 49
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तः स प्रसन्नोभूत्सुन्दरं रूपमद्भुतम् । स्वोपस्करणसंयुक्तं दर्शयामास वै निजम्
नंदीश्वर म्हणाले—असे सांगितल्यावर तो प्रसन्न झाला आणि आपल्या दिव्य उपस्करांनी अलंकृत असे अद्भुत, सुंदर निजस्वरूप प्रकट करू लागला।
Verse 50
शक्ररूपन्तदा दृष्ट्वा लज्जितश्चार्जुनस्तदा । स इन्द्रस्तं समाश्वास्य पुनरेव वचोब्रवीत्
तेव्हा शक्र (इंद्र) चे ते रूप पाहून अर्जुन लज्जित झाला. मग इंद्राने त्याला धीर देऊन पुन्हा वचन उच्चारले।
Verse 51
इंद्र उवाच । वरं वृणीष्व हे तात धनंजय महामते । यदिच्छसि मनोभीष्टन्नादेयं विद्यते तव
इंद्र म्हणाले—हे तात, महामती धनंजया, वर माग. तुला जे हवे, मनोभीष्टही, तुझ्यासाठी अदेय नाही।
Verse 52
तच्छ्रुत्वा शक्रवचनम्प्रत्युवाचार्जुनस्तदा । विजयन्देहि मे तात शत्रुक्लिष्टस्य सर्वथा
इंद्राचे वचन ऐकून अर्जुन तत्क्षणी म्हणाला—“हे पूज्य पित्या, शत्रूंनी सर्वथा क्लिष्ट झालेल्या मला पूर्ण विजय द्या.”
Verse 53
शक्र उवाच । बलिष्ठाश्शत्रवस्ते च दुर्योधनपुरःसराः । द्रोणो भीमश्च कर्णश्च सर्वे ते दुर्जया धुवम्
शक्र म्हणाला—तुझे शत्रू अत्यंत बलवान आहेत, दुर्योधन त्यांच्या अग्रभागी आहे। द्रोण, भीम व कर्ण—ते सर्व निश्चयच दुर्जेय आहेत।
Verse 54
अश्वत्थामा द्रोणपुत्रो रौद्रोंशो दुर्जयोऽति सः । मया साध्या भवेयुस्ते सर्वथा स्वहितं शृणु
तो अश्वत्थामा, द्रोणाचा पुत्र—रौद्रशक्तीचा अंश, अतिदुर्जेय आहे। माझ्यामुळे तुझे कार्य सर्वथा सिद्ध होतील; स्वतःच्या हिताचे ऐक.
Verse 55
एतद्वीर जपं कर्तुं न शक्तः कश्चनाधुना । वर्तते हि शिवोवर्यस्तस्माच्छम्भोर्जयोऽ धुना
हे वीर, या काळात हा वीर-जप पूर्ण सामर्थ्याने करण्यास कोणीही समर्थ नाही. कारण परम श्रेष्ठ शिव स्वतः उपस्थित आहेत; म्हणून आत्ताही जय शंभूचाच आहे.
Verse 56
शंकरः सर्वलोकेशश्चराचरपतिः स्वराट् । सर्वं कर्तुं समर्थोस्ति भुक्तिमुक्तिफलप्रदः
शंकर सर्व लोकांचा ईश्वर, चराचरांचा स्वामी, स्वराज आहेत. ते सर्व काही करण्यास समर्थ असून भुक्ती व मुक्ती—दोन्ही फळे देतात.
Verse 57
अहं मन्ये च ब्रह्माद्या विष्णुः सर्ववरप्रदः । अन्ये जिगीषवो ये च ते सर्वे शिवपूजकाः
मला असे वाटते की ब्रह्मा आदी सर्व देव आणि सर्व वर देणारा विष्णूही, तसेच जे इतर विजयाची इच्छा करतात—ते सर्व खरेतर शिवपूजकच आहेत।
Verse 58
अद्यप्रभृति तन्मन्त्रं हित्वा भक्त्या शिवं भज । पार्थिवेन विधानेन ध्यानेनैव शिवस्य च
आजपासून तो (इतर) मंत्र सोडून भक्तीने शिवाचे भजन कर; पार्थिव लिंगाच्या विधीने पूजन कर आणि केवळ शिवाचेच ध्यान कर।
Verse 59
उपचारैरनेकैश्च सर्वभावेन भारत । सिद्धिः स्यादचला तेद्य नात्र कार्या विचारणा
हे भारत, अनेक उपचारांनी आणि पूर्ण भावाने पूजन केल्यास आजच तुला अचल सिद्धी प्राप्त होईल; येथे विचार करण्याची गरज नाही।
Verse 60
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा च चरान्सर्वान्समाहूयाब्रवीदिदम् । सावधानेन वै स्थेयमेतत्संरक्षणे सदा
नन्दीश्वर म्हणाले—असे बोलून त्याने सर्व गुप्तचरांना बोलावून म्हटले: ‘याच्या संरक्षणात नेहमी सावध राहा।’
Verse 61
प्रबोध्य स्वचरानिन्द्रोऽर्जुनसंरक्षणादिकम् । वात्सल्यपूर्णहृदयः पुनरूचे कपिध्वजम्
इंद्राने आपल्या सेवकांना जागवून अर्जुनाच्या संरक्षणाची इत्यादी व्यवस्था केली; वात्सल्याने भरलेल्या हृदयाने त्याने पुन्हा कपिध्वज अर्जुनाला संबोधिले।
Verse 62
इन्द्र उवाच । राज्यं त्वया प्रमादाद्वै न कर्तव्यं कदाचन । श्रेयसे भद्र विद्येयं भवेत्तव परन्तप
इंद्र म्हणाला—हे परंतप! प्रमादामुळे राज्यकार्यात कधीही निष्काळजीपणा करू नकोस. हे भद्र! तुझ्या कल्याणासाठी ही गोष्ट जाणून दृढपणे धारण कर।
Verse 63
धैर्यं धार्य साधकेन सर्वथा रक्षकः शिवः । संपत्तीश्च फलन्तुल्यं दास्यते नात्र संशयः
साधकाने सर्वथा धैर्य धारण करावे, कारण शिव सर्व प्रकारे रक्षक आहेत. साधनेप्रमाणे संपत्ती व फळ निश्चयाने देतील—यात संशय नाही।
Verse 64
नन्दीश्वर उवाच । इति दत्त्वा वरन्तस्य भारतस्य सुरेश्वरः । स्मरञ्छिवपदाम्भोजञ्जगाम भवनं स्वकम्
नंदीश्वर म्हणाला—अशा प्रकारे भारताला वर देऊन देवांचा अधिपती (इंद्र) भगवान शिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण करीत आपल्या धामास गेला।
Verse 65
अर्जुनोपि महावीरस्सुप्रणम्य सुरेश्वरम् । तपस्तेपे संयतात्मा शिवमुद्दिश्य तद्विधम्
अर्जुनही तो महावीर, देवाधिपतीला उत्तम प्रणाम करून, संयतचित्त होऊन, भगवान शिवांना उद्देशून विधिपूर्वक तप करू लागला।
Frequently Asked Questions
Arjuna is seen blazing with tejas produced by a mantra that manifests as Śiva-form (śivarūpeṇa), and the Pāṇḍavas treat this as a theologically grounded assurance of success—victory is read as the downstream effect of Śiva-aligned mantra power and Vyāsa-authorized duty.
Śivarūpa indicates that mantra is not merely verbal but a transformative mode that configures the practitioner’s presence into a Śiva-coded potency; tejas functions as the outward sign of inner alignment—an epistemic marker that power and protection arise when agency is yoked to Śiva through mantra.
Rather than a named iconographic form (e.g., a particular mūrti), the chapter highlights Śiva as mantra-mediated presence—Śaṅkara as the auspicious lord who grants a ‘śubha panthā’ (fortunate path) and whose ‘rūpa’ is assumed through mantra-empowerment.