Droṇācārya’s Tapas and the Manifestation of Śiva: The Birth-Grant of Aśvatthāmā (अश्वत्थामा-अवतार-प्रसङ्गः)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शिवस्य परमात्मनः । अवतारं शृणु विभोरश्वत्थामाह्वयं परम्

नन्दीश्वर म्हणाले—हे सर्वज्ञ सनत्कुमार, हे विभो, परमात्मा शिवाचा तो परम अवतार ऐक; जो ‘अश्वत्थामा’ या श्रेष्ठ नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 2

बृहस्पतेर्महाबुद्धेर्देवर्षेरंशतो मुने । भरद्वाजात्समुत्पन्नो द्रोणोऽयोनिज आत्मवान्

हे मुने! देवगुरु बृहस्पती—महाबुद्धी देवर्षी—यांच्या अंशरूपाने भरद्वाजापासून अयोनिज, आत्मवान् द्रोण उत्पन्न झाला।

Verse 3

धनुर्भृतां वरः शूरो विप्रर्षिस्सर्वशास्त्रवित् । बृहत्कीर्तिर्महातेजा यः सर्वास्त्रविदुत्तमः

तो धनुर्धारकांत श्रेष्ठ, शूर-पराक्रमी; सर्व शास्त्र जाणणारा विप्रर्षी होता. त्याची कीर्ती विशाल, तेज महान; तो सर्व अस्त्रविद्येत उत्तम होता.

Verse 4

धनुर्वेदे च वेदे च निष्णातं यं विदुर्बुधाः । वरिष्ठं चित्रकर्माणं द्रोणं स्वकुलवर्धनम्

बुधजन द्रोणाला धनुर्वेद व वेद—दोन्हीत निष्णात मानत; तो श्रेष्ठ, विचित्र कलांत निपुण आणि आपल्या कुलाचा वर्धक होता.

Verse 5

कौरवाणां स आचर्य्यं आसीत्स्वबलतो द्विज । महारथिषु विख्यातः षट्सु कौरवमध्यतः

हे द्विज! तो आपल्या पराक्रमाच्या बळावर कौरवांचा आचार्य झाला. तो महारथींमध्ये विख्यात होता आणि सहा प्रमुख कौरव वीरांमध्ये अग्रगण्य होता.

Verse 6

साहाय्यार्थं कौरवाणां स तेपे विपुलन्तपः । शिवमुद्दिश्य पुत्रार्थं द्रोणाचार्य्यो द्विजोत्तमः

कौरवांच्या साहाय्यासाठी त्या श्रेष्ठ द्विज द्रोणाचार्यांनी पुत्रप्राप्तीसाठी भगवान शिवांना उद्देशून विपुल तप केले।

Verse 7

ततः प्रसन्नो भगवाच्छंकरो भक्तवत्सलः । आविर्बभूव पुरतो द्रोणस्य मुनिसत्तम

तेव्हा भक्तवत्सल भगवान शंकर प्रसन्न झाले आणि, हे मुनिश्रेष्ठा, द्रोणाच्या समोर प्रत्यक्ष प्रकट झाले।

Verse 8

तन्दृष्ट्वा स द्विजो द्रोणस्तुष्टावाशु प्रणम्य तम् । महाप्रसन्नहृदयो नतकस्सुकृताञ्जलिः

त्यांना पाहून द्विज द्रोणाने तत्काळ प्रणाम करून स्तुती केली। अत्यंत प्रसन्न हृदयाने तो नम्रपणे हात जोडून उभा राहिला।

Verse 9

तस्य स्तुत्या च तपसा सन्तुष्टः शंकर प्रभुः । वरम्ब्रूहीति चोवाच द्रोणन्तं भक्तवत्सलः

त्याच्या स्तुती व तपाने संतुष्ट होऊन प्रभु शंकर, भक्तवत्सल, द्रोणाला म्हणाले— “वर माग।”

Verse 10

तच्छ्रुत्वा शम्भुवचनं द्रोणः प्राहाथ सन्नतः । स्वांशजन्तनयन्देहि सर्वाजेयम्महाबलम्

शंभूचे वचन ऐकून द्रोण नम्र होऊन म्हणाला—“आपल्या अंशातून जन्मलेला, महाबली व सर्वथा अजेय असा पुत्र मला द्या.”

Verse 11

तच्छ्रुत्वा द्रोणवचनं शम्भुः प्रोचे तथास्त्विति । अभूदन्तर्हितस्तात कौतुकी सुखकृन्मुने

द्रोणाचे वचन ऐकून शंभू म्हणाले—“तथास्तु।” मग, हे मुने, सुख देणारा क्रीडाप्रिय प्रभू अंतर्धान पावला।

Verse 12

द्रोणोऽपगच्छत्स्वन्धाम महाहृष्टो गतभ्रमः । स्वपत्न्यै कथयामास तद्वृतं सकलं मुदा

तेव्हा द्रोण अतिशय हर्षित व भ्रममुक्त होऊन आपल्या घरी परतला. त्याने आनंदाने पत्नीला घडलेला सर्व वृत्तांत सांगितला.

Verse 13

अथावसरमासाद्य रुद्रः सर्वान्तकः प्रभुः । स्वांशेन तनयो जज्ञे द्रोणस्य स महाबलः

मग योग्य समय येताच सर्वांतक प्रभू रुद्र आपल्या अंशाने द्रोणाचा पुत्र म्हणून जन्मला; तो पुत्र अत्यंत महाबलवान होता.

Verse 14

अश्वत्थामेति विख्यातस्तस्य बभूव क्षितौ मुने । प्रवीरः कंजपत्राक्षश्शत्रुपक्षक्षयङ्करः

हे मुने, पृथ्वीवर त्याचा पुत्र ‘अश्वत्थामा’ या नावाने विख्यात झाला—तो कमलनेत्र, परमवीर आणि शत्रुपक्षाचा क्षय करणारा भयप्रद होता.

Verse 15

यो भारते रणे ख्यातः पितुराज्ञामवाप्य च । सहायकृद्बभूवात कौरवाणां महाबलः

जो भारतयुद्धात ख्यात झाला आणि पित्याची आज्ञा मिळवून कौरवांचा महाबली सहायक व आधार बनला।

Verse 16

यमाश्रित्य महावीरं कौरवास्सुम हाबलाः । भीष्मादयो बभूवुस्तेऽजेया अपि दिवौकसाम्

महावीर यमाचा आश्रय घेऊन कौरव अत्यंत बलवान झाले. भीष्मादीही त्या आधाराने स्वर्गदेवतांनाही अजेय झाले.

Verse 17

यद्भयात्पाण्डवास्सर्वे कौरवाञ्जेतुमक्षमाः । आसन्नष्टामहावीरा अपि सर्वे च कोविदाः

त्याच्या भयामुळे सर्व पांडव कौरवांना जिंकू शकले नाहीत. ते सर्व महावीर व कुशल असूनही विनाशास गेले.

Verse 18

कृष्णोपदेशतश्शम्भोस्तपः कृत्वातिदारुणम् । प्राप्य चास्त्रं शम्भुवराज्जिग्ये तानर्जुनस्ततः

कृष्णाच्या उपदेशाने अर्जुनाने शंभूसाठी अतिदारुण तप केले. वरदायक शंभूकडून दिव्यास्त्र मिळवून त्याने नंतर शत्रूंना जिंकले.

Verse 19

अश्वत्थामा महावीरो महादेवांशजो मुने । तदापि तद्भक्तिवशः स्वप्रतापमदर्शयत्

मुने, अश्वत्थामा महावीर व महादेवाचा अंशज असूनही, तरीही त्याच्या भक्तीच्या अधीन होऊन त्याने आपला दिव्य प्रताप प्रकट केला.

Verse 20

विनाश्य पाण्डवसुताञ्छिक्षितानपि यत्नतः । कृष्णादिभिर्महावीरैरनिवार्य्यबलः परैः

पांडवपुत्र यत्नाने प्रशिक्षित असूनही त्याने त्यांचा संहार केला. कृष्णादी महावीरांनाही त्याचे अटळ बळ रोखता आले नाही.

Verse 21

पुत्रशोकेन विकलमापतन्तं तमर्जुनम् । रथेनाच्युतवंतं हि दृष्ट्वा स च पराद्रवत्

पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन कोसळत असलेल्या, अच्युत (श्रीकृष्ण) चालवीत असलेल्या रथावर बसलेल्या अर्जुनाला पाहून तोही घाईघाईने पळून गेला.

Verse 22

अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम तदुपर्य्यसृजत्स हि । ततः प्रादुरभूत्तेजः प्रचण्डं सर्वतो दिशम्

मग त्याने ‘ब्रह्मशिर’ नावाचे अस्त्र त्याच्यावर सोडले. ते सोडताच सर्व दिशांना प्रचंड तेज प्रकट झाले.

Verse 23

प्राणापदमभिप्रेक्ष्य सोर्जुनः क्लेशसंयुतः । उवाच कृष्णं विक्लान्तो नष्टतेजा महाभयः

प्राणांवर आलेला संकट पाहून, क्लेशाने ग्रस्त अर्जुन थकून—तेज हरपलेला व महाभयाने व्यापलेला—कृष्णाला म्हणाला.

Verse 24

अर्जुन उवाच । किमिदं स्वित्कुतो वेति कृष्ण कृष्ण न वेद्म्यहम् । सर्वतोमुखमायाति तेजश्चेदं सुदु्स्सहम्

अर्जुन म्हणाला—“कृष्ण, कृष्ण! हे काय आहे आणि कुठून आले? मला कळत नाही. सर्व दिशांना मुख असलेले हे तेज माझ्याकडे धावून येत आहे; हे अत्यंत असह्य आहे.”

Verse 25

नन्दीश्वर उवाच । श्रुत्वार्जुनवचश्चेदं स कृष्णश्शैवसत्तमः । दध्यौ शिवं सदारं च प्रत्याहार्जुनमादरात्

नंदीश्वर म्हणाले—अर्जुनाचे हे वचन ऐकून, शैवभक्तांमध्ये श्रेष्ठ श्रीकृष्णांनी देवीसहित भगवान शिवांचे ध्यान केले आणि मग आदराने अर्जुनाला उत्तर दिले.

Verse 26

कृष्ण उवाच । वेत्थेदन्द्रोणपुत्रस्य ब्राह्ममस्त्रं महोल्बणम् । न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिदस्त्रं प्रत्यवकर्शनम्

कृष्ण म्हणाले—द्रोणपुत्राचे अत्यंत भयंकर ब्राह्मास्त्र तुला माहीत आहे. खरेच, त्याला परत ओढून घेणे किंवा त्याचा वेग रोखणे यास समर्थ असे दुसरे कोणतेही अस्त्र नाही.

Verse 27

शिवं स्मर द्रुतं शम्भुं स्वप्रभुम्भक्तरक्षकम् । येन दत्तं हि ते स्वास्त्रं सर्वकार्य्यकरम्परम्

त्वरित शिव—शंभू—यांचे स्मरण कर; ते तुझे स्वप्रभू आणि भक्तरक्षक आहेत. कारण त्यांनीच तुला तुझे स्वास्त्र दिले आहे, जे परम असून सर्व कार्य सिद्ध करणारे आहे.

Verse 28

जह्यस्त्रतेज उन्नद्धन्त्वन्तच्छैवास्त्रतेजसा । इत्युक्त्वा च स्वयं कृष्णश्शिवन्दध्यौ तदर्थकः

“तुझ्या अस्त्राचे उग्र तेज सोड; शिवास्त्राच्या तेजाने ते आवरले जाऊन शांत होऊन अंत पावो”—असे बोलून स्वयं श्रीकृष्णांनी त्याच हेतूने भगवान् शिवांचे ध्यान केले.

Verse 29

तच्छ्रुत्वा कृष्णवचनं पार्थस्स्मृत्वा शिवं हृदि । स्पृष्ट्वापस्तं । प्रणम्याशु चिक्षेपास्त्रन्ततो मुने

कृष्णाचे वचन ऐकून पार्थाने हृदयात भगवान् शिवांचे स्मरण केले. जलस्पर्श करून शुद्ध होऊन आणि प्रणाम करून, हे मुने, त्याने तत्क्षणी ते अस्त्र सोडले.

Verse 30

यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरस्त्वमोघञ्चाप्रतिक्रियम् । शैवास्त्रतेजसा सद्यस्समशाम्यन्महामुने

हे महामुने, ब्रह्मशिरस् अस्त्र जरी अचूक व अप्रतिकार्य असले, तरी शिवास्त्राच्या प्रखर तेजाने ते तत्क्षणी शांत झाले.

Verse 31

मंस्था मा ह्येतदाश्चर्य्यं सर्वचित्रमये शिवे । यस्स्वशक्त्याखिलं विश्वं सृजत्यवति हन्त्यजः

हे बाळा, सर्वविचित्रमय शिवाविषयी हे आश्चर्य मानू नकोस. तो अज (अजन्मा) आपल्या शक्तीनेच अखिल विश्वाची सृष्टी करतो, पालन करतो आणि संहारही करतो.

Verse 32

अश्वत्थामा ततो ज्ञात्वा वृत्तमेतच्छिवांशजः । शैवन्न विव्यथे किञ्चिच्छिवेच्छातुष्टधीर्मुने

तेव्हा शिवांशज अश्वत्थाम्याने हे सर्व वृत्तांत जाणून किंचितही विचलित झाला नाही. हे मुने, तो खरा शैव होता; शिवेच्छेतच त्याची बुद्धी तृप्त राहिली.

Verse 33

अथ द्रौणिरिदं विश्वं कृत्स्नं कर्तुमपाण्डवम् । उत्तरागर्भगं बालं नाशितुम्मन आदधे

मग द्रोणपुत्राने मनात निश्चय केला की संपूर्ण जग पांडवविहीन करावे आणि उत्तराच्या गर्भातील बालकाचाही नाश करावा.

Verse 34

ब्रह्मास्त्रमनिवार्य्यं तदन्यैरस्त्रैर्महाप्रभम् । उत्तरागर्भमुद्दिश्य चिक्षेप स महाप्रभुः

ते ब्रह्मास्त्र अनिवार्य व महातेजस्वी होते; इतर अस्त्रांनी ते थांबविता येत नव्हते. म्हणून त्या महाप्रभूने उत्तराच्या गर्भास उद्देशून ते सोडले.

Verse 35

ततश्च सोत्तरा जिष्णुवधूर्विकलमानसा । कृष्णन्तुष्टाव लक्ष्मीशन्दह्यमाना तदस्त्रतः

तेव्हा अर्जुनाची पत्नी उत्तरा, मनाने व्याकुळ होऊन, त्या अस्त्राच्या दाहाने दग्ध होत श्रीकृष्णाची स्तुती करू लागली. आणि लक्ष्मीही त्या अस्त्राने तापून त्याचाच जयघोष करू लागली.

Verse 36

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायामश्वत्थामशिवावतारवर्णनं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील तृतीय शतरुद्रसंहितेत ‘अश्वत्थामा-शिवावतार-वर्णन’ नामक छत्तीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 37

स्वरक्षार्थेन्द्रदत्तेन तदस्त्रेण सुवर्चसा । सुदर्शनेन तस्याश्च व्यधाद्रक्षां शिवाज्ञया

स्वतःच्या रक्षणासाठी शिवाज्ञेने सुवर्चाने इंद्रदत्त ते अस्त्र—सुदर्शन—वापरले आणि तिच्यासाठीही रक्षणव्यवस्था निर्माण केली.

Verse 38

स्वरूपं शंकरादेशात्कृतं शैववरेण ह । कृष्णेन चरितं ज्ञात्वा विमनस्कः शनैरभूत्

शंकरांच्या आज्ञेनुसार श्रेष्ठ शैवाने घडविलेल्या त्या पावन स्वरूपाचा वृत्तांत कळताच कृष्ण हळूहळू विमनस्क व चिंताग्रस्त झाला.

Verse 39

ततस्स कृष्णः प्रीतात्मा पाण्डवान्सकलानपि । अपातयत्तदंघ्र्योस्तु तुष्टये तस्य शैवराट्

त्यानंतर प्रसन्नचित्त कृष्णाने त्या शैवराजाला तुष्ट करण्यासाठी सर्व पांडवांना त्याच्या चरणी नमस्कार घालायला लावले.

Verse 40

अथ द्रौणिः प्रसन्नात्मा पाण्डवान्कृष्णमेव च । नानावरान्ददौ प्रीत्या सोऽश्वत्थामानुगृह्य च

तेव्हा द्रौणि (अश्वत्थामा) प्रसन्नचित्त होऊन पांडवांना आणि श्रीकृष्णालाही, प्रेमाने अनेक वरदान देऊ लागला—असा अनुग्रह करून।

Verse 41

इत्थं महेश्वरस्तात चक्रे लीलाम्पराम्प्रभुः । अवतीर्य्य क्षितौ द्रौणिरूपेण मुनिसत्तम

अशा प्रकारे, हे तात, परम प्रभू महेश्वराने दिव्य लीला केली; आणि हे मुनिश्रेष्ठा, पृथ्वीवर अवतीर्ण होऊन द्रौणिरूप धारण केले.

Verse 42

शिवावतारोऽश्वत्थामा महाबलपराक्रमः । त्रैलोक्यमुखदोऽद्यापि वर्तते जाह्नवीतटे

अश्वत्थामा हा शिवाचा अवतार असून महान बल व पराक्रमाने युक्त आहे. तो आजही जाह्नवी (गंगा) तटी त्रैलोक्याला अनुग्रह देत वर्ततो.

Verse 43

अश्वत्थामावतारस्ते वर्णितश्शंकर प्रभोः । सर्वसिद्धिकरश्चापि भक्ताभीष्टफलप्रदः

अशा प्रकारे तुला प्रभु शंकरांचा अश्वत्थामा-रूप अवतार वर्णिला आहे। तो सर्व सिद्धी देणारा आणि भक्तांच्या अभिष्ट फळांचा दाता आहे।

Verse 44

य इदं शृणुयाद्भक्त्या कीर्तयेद्वा समाहितः । स सिद्धिम्प्राप्नुयादिष्टामन्ते शिवपुरं व्रजेत्

जो हे भक्तिभावाने ऐकतो किंवा एकाग्र मनाने याचे कीर्तन करतो, तो इच्छित सिद्धी प्राप्त करतो आणि शेवटी शिवपुर—शिवधाम—गाठतो।