साधुवेषद्विजाह्वयावतारकथनम् | Account of the ‘Sādhu-veṣa’ Brahmin-Named Incarnation (Prelude)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शिवस्य परमात्मनः । अवतारं शृणु विभोस्साधुवेषद्विजाह्वयम्

नन्दीश्वर म्हणाले—हे सर्वज्ञ सनत्कुमार, हे विभो, परमात्मा शिवाचा तो अवतार ऐक; जो साधुवेषात प्रकट झाला आणि ब्राह्मण-नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 2

मेनाहिमालयोर्भक्तिं शिवे ज्ञात्वा महोत्तमाम् । चिन्तामापुस्तुरास्सर्वे मन्त्रयामासुरादरात्

मेना व हिमालय यांची शिवावरील परमोत्कृष्ट भक्ती कळताच सर्व राजे चिंताग्रस्त झाले आणि आदराने सल्लामसलत करू लागले।

Verse 3

एकान्तभक्त्या शैलश्चेत्कन्यां दास्यति शम्भवे । ध्रुवं निर्वाणतां सद्यः सम्प्राप्स्यति शिवस्य वै

जर शैल (हिमालय) एकनिष्ठ भक्तीने शंभूला कन्यादान करील, तर तो निश्चयच तत्क्षणी निर्वाणावस्था—शिवाची मुक्तिदायी कृपा—प्राप्त करील।

Verse 4

अनन्तरत्नाधारोऽसौ चेत्प्रयास्यति मोक्षताम् । रत्नगर्भाभिधा भूमिर्मिथ्यैव भविता ध्रुवम्

जर अनंत रत्नांचा आधार तो (पर्वत) मोक्षाला निघून जाईल, तर ‘रत्नगर्भा’ म्हणून प्रसिद्ध ही पृथ्वी निश्चयच केवळ मिथ्या नाव ठरेल।

Verse 5

अस्थिरत्वम्परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय सः । कन्यां शूलभृते दत्त्वा शिवालोकं गमिष्यति

तो आपली पूर्वीची अस्थिरता त्यागून दिव्य रूप धारण करील; आणि शूलधारी भगवान् शिवांना कन्या अर्पण करून शिवलोकास जाईल.

Verse 6

महादेवस्य सारूप्यं प्राप्य शम्भोरनुग्रहात् । तत्र भुक्त्वा महाभोगांस्ततो मोक्षमवाप्स्यति

शंभूच्या अनुग्रहकृपेने तो महादेवाचे सारूप्य प्राप्त करतो; तेथे महान दिव्य भोग भोगून नंतर मोक्ष प्राप्त करतो.

Verse 7

इत्यालोच्य सुरास्सर्वे जग्मुर्गुरुगृहं मुने । चक्रुर्निवेदनं गत्वा गुरवे स्वार्थसाधकाः

हे मुने, असे विचार करून सर्व देव गुरुच्या गृहाकडे गेले; आणि आपला हेतू साध्य व्हावा म्हणून गुरूजवळ जाऊन निवेदन केले।

Verse 8

देवा ऊचुः । गुरो हिमालयगृहं गच्छास्मत्कार्य्यसिद्धये । कृत्वा निंदां महेशस्य गिरिभक्तिं निवारय

देव म्हणाले— हे गुरो, आमचे कार्य सिद्ध व्हावे म्हणून हिमालयाच्या गृहात जा; महेशाची निंदा करून गिरिराजाची (शिवावरील) भक्ती थांबव।

Verse 9

स्वश्रद्धया सुतां दत्त्वा शिवाय स गिरिर्गुरो । लभेत मुक्तिमत्रैव धरण्यां स हि तिष्ठतु

हे पूज्य गुरो! त्या गिरिराज हिमालयाने स्वश्रद्धेने आपली कन्या शिवाला अर्पण केली; त्याच क्षणी त्याला मुक्ति प्राप्त झाली, आणि तो पृथ्वीवर जगाचा आधार होऊन स्थिर आहे.

Verse 10

इति देववचः श्रुत्वा प्रोवाच च विचार्य्य तान्

देवांचे वचन ऐकून त्याने त्यावर विचार केला आणि मग त्यांच्या हितासाठी उत्तर दिले.

Verse 11

गुरुरुवाच । कश्चिन्मध्ये च युष्माकं गच्छेच्छैलान्तिकं सुराः । सम्पादयेत्स्वाभिमतमहं तत्कर्तुमक्षमः

गुरु म्हणाले—हे देवांनो! तुमच्यातला कोणी तरी पर्वताजवळ जाऊन अभिप्रेत कार्य सिद्ध करो; मी ते कार्य करण्यास समर्थ नाही.

Verse 12

अथवा गच्छत सुरा ब्रह्मलोकं सवासवाः । तस्मै वृत्तं कथय स्वं स वः कार्यं करिष्यति

किंवा हे देवांनो! इंद्रासह ब्रह्मलोकात जा; जे घडले ते त्यांना निवेदित करा—तेच तुमचे कार्य पूर्ण करतील.

Verse 13

नन्दीश्वर उवाच । तच्छ्रुत्वा ते समालोच्य जग्मुर्विधिसभां सुराः । सर्वं निवेदयामासुस्तद्वृत्तं पुरतो विधेः

नंदीश्वर म्हणाले—हे ऐकून देवांनी परस्पर सल्लामसलत करून विधात्या (ब्रह्मा) यांच्या सभेत जाऊन ब्रह्मांच्या समोर सर्व वृत्तांत निवेदिला.

Verse 14

अवोचत्तान्विधिः श्रुत्वा तद्वचः सुविचिंत्य वै । नाहं करिष्ये तन्निंदां दुःखदां कहरां सदा

त्यांचे वचन ऐकून विधी (ब्रह्मा) यांनी सखोल विचार करून म्हटले—“जी निंदा सदैव दुःखदायी व विनाशकारी आहे, ती मी कधीही करणार नाही।”

Verse 15

सुरा गच्छत कैलासं संतोषयत शङ्करम् । प्रस्थापयत तं देवं हिमालयगृहं प्रति

“हे देवांनो, कैलासास जा आणि शंकरांना संतुष्ट करा. मग त्या देवाला सोबत घेऊन हिमालयाच्या गृहाकडे प्रस्थान करवा।”

Verse 16

स गच्छेदथ शैलेशमात्मनिन्दां करोतु वै । परनिन्दा विनाशाय स्वनिन्दा यशसे मता

मग तो शैलेश (पर्वताधिपती शिव) यांच्याकडे जाऊन निश्चयाने आत्मनिंदा करावी. परनिंदा विनाशास कारणीभूत, तर स्वनिंदा यश व सद्कीर्ती देणारी मानली आहे.

Verse 17

नन्दीश्वर उवाच । ततस्ते प्रययुः शीघ्रं कैलासं निखिलास्सुराः । सुप्रणम्य शिवं भक्त्या तद्द्रुतं निखिला जगुः

नंदीश्वर म्हणाला—मग ते सर्व देव शीघ्र कैलासास गेले. भक्तीने शिवाला उत्तम प्रणाम करून तेथे सर्वांनी तत्काळ स्तुतीगान केले।

Verse 18

तच्छ्रुत्वा देववचनं स्वीचकार महेश्वरः । देवान्सुयापयामास तानाश्वास्य विहस्य सः

देवांचे वचन ऐकून महेश्वरांनी त्यांची विनंती स्वीकारली. मग हसत त्यांना धीर देऊन शांततेने निरोप दिला।

Verse 19

ततः स भगवाञ्छम्भुर्महेशो भक्तवत्सलः । गन्तुमैच्छच्छैलमूलं मायेशो न विकारवान्

त्यानंतर भक्तवत्सल भगवान शंभू—महेश—पर्वताच्या पायथ्याशी जाण्याची इच्छा करू लागला. तो मायेश्वर असूनही विकाररहित आहे।

Verse 20

दण्डी छत्री दिब्यवासा बिभ्रत्तिलकमुज्ज्वलम् । करे स्फटिकमालां च शालग्रामं गले दधत्

तो दंड व छत्र धारण करून, तेजस्वी दिव्य वस्त्रे परिधान करून, उज्ज्वल टिळकाने शोभित ललाटासह संन्यासी-रूपाने प्रकट झाला। हातात स्फटिकमाळ, आणि गळ्यात शालग्राम धारण करून भक्तांसाठी साक्षात् रूप धरीत होता।

Verse 21

जपन्नाम हरेर्भक्त्या साधुवेषधरो द्विजः । हिमाचलं जगामाशु बन्धुवर्गेस्समन्वितम्

तो द्विज साधुवेष धारण करून, भक्तीने हरिनाम जपत, बंधुवर्गासह शीघ्र हिमाचलास गेला।

Verse 22

तं च दृष्ट्वा समुत्तस्थौ सगणोऽपि हिमालयः । ननाम दण्डवद्भूमौ साष्टाङ्गं विधिपूर्वकम्

त्यांना पाहताच हिमालय आपल्या गणांसह तत्क्षणी उभा राहिला. मग विधिपूर्वक भूमीवर दंडवत होऊन अष्टांग प्रणाम केला.

Verse 23

ततः पप्रच्छ शैलेशस्तं द्विजं को भवानिति । उवाच शीघ्रं विप्रेन्द्रस्स योग्यद्रिम्महादरात्

मग शैलेशाने त्या द्विजाला विचारले—“आपण कोण?” तेव्हा विवेकयुक्त विप्रश्रेष्ठाने मोठ्या आदराने त्वरित उत्तर दिले.

Verse 24

साधुद्विज उवाच । साधु द्विजाह्वः शैलाहं वैष्णवः परमार्थदृक् । परोपकारी सर्वज्ञः सर्वगामी गुरोर्बलात्

साधुद्विज म्हणाले—मी ‘साधु’ नावाचा पर्वत असून ‘द्विजाह्व’ असेही मला म्हणतात. मी वैष्णव आहे व परमार्थदर्शी आहे. मी परोपकारी, सर्वज्ञ आणि सर्वत्र गमनसमर्थ आहे—गुरूच्या बल व कृपेने.

Verse 25

मया ज्ञातं स्वविज्ञानात्स्वस्थाने शैलसत्तम । तच्छृणु प्रीतितो वच्मि हित्वा दम्भन्तवांतिकम्

हे शैलश्रेष्ठा! स्वस्वरूपात स्थित होऊन मी हे आत्मज्ञानाने जाणले आहे. आता ऐक—तुझ्या सान्निध्यात दंभ व दिखावा सोडून, प्रेमाने मी सांगतो.

Verse 26

शङ्कराय सुतान्दातुन्त्वमिच्छसि निजोद्भवाम् । इमाम्पद्मासमां रम्यामज्ञातकुलशीलिने

तू शंकराला आपलीच कन्या देऊ इच्छितोस—ही रम्य कन्या पद्मा (लक्ष्मी)समान—परंतु त्याचे कुल व शील अज्ञात आहे.

Verse 27

इयं मतिस्ते शैलेन्द्र न युक्ता मङ्गलप्रदा । निबोध ज्ञानिनां श्रेष्ठ नारायणकुलोद्भव

हे शैलेन्द्र! तुझी ही मती योग्य नाही, आणि ती मंगलप्रदही नाही. हे ज्ञानिनां श्रेष्ठ, नारायणकुलोद्भव, हे नीट समजून घे.

Verse 28

पश्य शैलाधिपत्वं च न तस्यैकोऽस्ति बान्धवः । बान्धवान्स्वान्प्रयत्नेन पृच्छ मेनां च स्वप्रियाम्

पहा, पर्वतांचा अधिपती असूनही त्याचा एकही बंधू नाही. म्हणून प्रयत्नपूर्वक त्याचे आप्त कोण आहेत ते विचार, आणि तुझी प्रिया मेनालाही विचार.

Verse 29

सर्वान्संपृच्छ यत्नेन मेनादीन्पा र्वती विना । रोगिणे नौषधं शैल कुपथ्यं रोचते सदा

हे शैलराज हिमालय! मेना इत्यादी सर्वांना यत्नाने विचार; पण पार्वतीला मध्ये आणू नकोस. रोग्याला औषध कधीच रुचत नाही; कुपथ्यच त्याला नेहमी गोड वाटते.

Verse 30

न ते पात्रानुरूपश्च पार्वतीदानकर्म्मणि । महाजनः स्मेरमुखः श्रुति मात्राद्भविष्यति

पार्वतीच्या नावाने दानकर्मात तुला तुझ्या योग्य असा पात्र मिळत नाही. लोक मात्र केवळ ऐकूनच हसतमुख होऊन समाधान मानतील.

Verse 31

निराश्रयस्सदासङ्गो विरूपो निगुर्णोऽव्ययः । स्मशानवासी विकटो व्यालग्राही दिगम्बरः

तो निराश्रय, सदैव असंग, रूपातीत, निर्गुण व अव्यय आहे. तो स्मशानवासी, विकटस्वरूप, सर्पांना वश करणारा आणि दिगंबर प्रभु आहे.

Verse 32

विभूतिभूषणो व्यालवरावेष्टितमस्तकः । सर्वाश्रमपरिभ्रष्टस्त्वविज्ञातगतिस्सदा

विभूतीला भूषण मानून, श्रेष्ठ सर्पाने मस्तक वेढलेला; तो सर्व आश्रम-व्यवस्थांपलीकडे होता—सदा त्याची गती सामान्यांना अज्ञात असे.

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इत्याद्युक्त्वा वचस्तथ्यं शिवनिन्दापरं स हि । जगाम स्वालयं शीघ्रन्नाना लीलाकरः शिवः

ब्रह्मा म्हणाले: अशा रीतीने ती वचने—जी खरे तर शिवनिंदेकडे झुकलेली होती—बोलून तो शीघ्र आपल्या धामास गेला. अशा प्रकारे नाना लीला करणाऱ्या शिवाने हे घडविले.

Verse 34

तच्छ्रुत्वा विप्रवचनमभूताञ्च तनू तयोः । विपरीतानर्थपरे किं करिष्यावहे ध्रुवम्

विप्राचे वचन ऐकून ते दोघेही खिन्न झाले. म्हणाले—“अर्थच उलटा व अनर्थकारी झाला असता, आता निश्चयाने आम्ही काय करावे?”

Verse 35

ततो रुद्रो महोतिं च कृत्वा भक्तमुदावहाम् । विवाहयित्वा गिरिजां देवकार्य्यं चकार सः

त्यानंतर रुद्राने महान् अनुष्ठान करून भक्ताचा विधिवत् सत्कार केला. मग गिरिजेशी विवाह करून देवांच्या हितार्थ देवकार्य पूर्ण केले.

Verse 36

इति प्रोक्तस्तु ते तात साधुवेषो द्विजाह्वयः । शिवावतारो हि मया देवकार्य्यकरः प्रभो

तात, साधुवेष धारण करणारा ‘द्विजाह्वय’ असा जो होता, त्याविषयी मी तुला सांगितले. हे प्रभो, तो माझ्याद्वारे प्रकट झालेला शिवावतार असून देवकार्य करणारा आहे.

Verse 37

इदमाख्यानमनघं स्वर्ग्यमायुष्यमुत्तमम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि स सुखी गतिमाप्नुयात्

हे निष्कलंक आख्यान स्वर्गप्रद, आयुष्यवर्धक आणि उत्तम आहे. जो ते वाचतो किंवा ऐकतो, तो सुखी होतो आणि कल्याणकारी गती प्राप्त करतो.