Sunartaka-Naṭa Avatāra and Pārvatī’s Boon-Request (Śiva as the Testing Benefactor)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शिवस्य परमात्मनः । अवतारं शृणु विभोस्सुनर्तकनटाह्वयम्

नन्दीश्वर म्हणाले—हे सर्वज्ञ सनत्कुमार! परमात्मा शिवांचा तो अवतार ऐक, जो सर्वव्यापी प्रभू ‘सुनर्तक’—दिव्य नर्तक—या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 2

यदा हि कालिका देवी पार्वती हिमवत्सुता । तेपे तपस्तुविमलं वनं गत्वा शिवाप्तये

जेव्हा देवी कालिका—हिमवानाची कन्या पार्वती—शिवप्राप्तीसाठी वनात गेली, तेव्हा तिने निर्मळ तपश्चर्या केली।

Verse 3

तदा शिवः प्रसन्नो भूत्तस्यास्सुतपसो मुने । तद्वृत्तसुपरीक्षार्थं वरं दातुम्मुदा ययौ

तेव्हा त्या मुनीच्या उत्तम तपश्चर्येने भगवान् शिव प्रसन्न झाले. त्याच्या आचरणाची नीट परीक्षा करण्यासाठी आनंदाने वर देण्यास ते पुढे निघाले.

Verse 4

स्वरूपन्दर्शयामास तस्यै सुप्रीतमानसः । वरम्ब्रूहीति चोवाच तां शिवां शंकरो मुने

हे मुने, पूर्ण प्रसन्नचित्त शंकरांनी त्या शुभ देवीला आपले स्वरूप दाखविले आणि तिला म्हणाले—“वर सांग, जे इच्छितेस ते बोल.”

Verse 5

तच्छ्रुत्वा शम्भुवचनं दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम् । सुजहर्ष शिवातीव प्राह तं सुप्रणम्य सा

शंभूचे वचन ऐकून आणि त्यांचे परम उत्तम रूप पाहून ती शिवावर अत्यंत आनंदित झाली; आणि साष्टांग प्रणाम करून त्यांना म्हणाली.

Verse 6

पार्वत्युवाच । यदि प्रसन्नो देवेश मह्यं देयो वरो यदि । पतिर्भव ममेशान कृपां कुरु ममोपरि

पार्वती म्हणाली—हे देवेश, आपण प्रसन्न असाल आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर हे ईशान, आपण माझे पती व्हा; माझ्यावर कृपा करा.

Verse 7

पितुर्गृहे मया सम्यग्गम्यते त्वदनुज्ञया । गन्तव्यम्भवता नाथ मत्पितुः पार्श्वतः प्रभो

तुमच्या अनुमतीने मी योग्य रीतीने पित्याच्या घरी जाईन. आणि हे नाथ, हे प्रभो, तुम्हालाही माझ्या पित्याच्या जवळ जाऊन राहिले पाहिजे.

Verse 8

याचस्व मान्ततो भिक्षुः ख्यापयंश्च यशः शुभम् । पितुर्मे सफलं सर्वं कुरु प्रीत्या गृहा श्रमम्

मग, हे भिक्षु, माझ्याकडे याचना कर आणि तुझे शुभ यश प्रकट कर. प्रेमाने माझ्या पित्याचा गृहस्थाश्रम व सर्व परिश्रम सफल कर.

Verse 9

ततो यथोक्तविधिना कर्तुमर्हसि भो प्रभो । विवाहं त्वं महेशान देवानां कार्य्यसिद्धये

म्हणून हे प्रभो, यथोक्त विधीनुसार तुम्ही विवाह करणे योग्य आहे. हे महेशान, देवांच्या कार्यसिद्धीसाठी हा विवाह करा.

Verse 10

कामं मे पूरय विभो निर्विकारो भवान्सदा । भक्तवत्सलनामा हि तव भक्तास्म्यमहं सदा

हे विभो, माझी इच्छा पूर्ण करा; तुम्ही सदा निर्विकार आहात. ‘भक्तवत्सल’ हे तुमचे नाव प्रसिद्ध आहे, म्हणून मी सदैव तुमचा भक्त आहे.

Verse 11

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्स तया शंभुर्महेशो भक्तवत्सलः । तथास्त्विति वचः प्रोच्यान्तर्हितस्स्वगिरिं ययौ

नंदीश्वर म्हणाले—तिने असे म्हटल्यावर भक्तवत्सल महेश शंभूंनी ‘तथास्तु’ असे उत्तर दिले. हे वचन बोलून ते अंतर्धान पावून आपल्या पर्वत-निवासास गेले.

Verse 12

पार्वत्यपि ततः प्रीत्या स्वसखीभ्यां वयोन्विता । जगाम स्वपितुर्गेहं रूपं कृत्वा तु सार्थकम्

मग पार्वती देखील—आनंदित अंतःकरणाने आणि आता वयात आल्यावर—आपल्या दोन सखींसह आपल्या वडिलांच्या घरी गेली, तिने आपले रूप आणि सौंदर्य आपल्या दिव्य हेतूसाठी सार्थक केले होते.

Verse 13

पार्वत्यागमनं श्रुत्वा मेनया स हिमाचलः । परिवारयुतो द्रष्टुं स्वसुतां तां ययौ मुदा

मेनेकडून पार्वतीच्या आगमनाची बातमी ऐकून, हिमाचल (हिमालय) आपल्या परिवारासह आणि सेवकांसह आपल्या कन्येला पाहण्यासाठी मोठ्या आनंदाने गेले.

Verse 14

दृष्ट्वा तां सुप्रसन्नास्यामानयामासतुर्गृहम् । कारयामासतुः प्रीत्या महानन्दी महोत्सवम्

तिला अतिशय प्रसन्न मुखाने पाहून ते तिला घरी घेऊन आले. मग प्रेमभक्तीने त्यांनी महान आनंदाचा महोत्सव करविला.

Verse 15

धनन्ददौ द्विजादिभ्यो मेनागिरिवरस्तथा । मंगलं कारयामास सवेदध्वनिमादरात्

मग मेनागिरिवर (हिमालय) यांनी द्विजादी मान्य अतिथींना धन-दान दिले. आणि वेदध्वनीसह आदराने मंगलकर्म करविले.

Verse 16

ततः स्वकन्यया सार्द्धमुवास प्रांगणे मुदा । मेना च हिमवाञ्छैलः स्नातुं गंगां जगाम सः

त्यानंतर तो आपल्या कन्येसह अंगणात आनंदाने राहिला. आणि मेना व शैलराज हिमवान गंगास्नानासाठी गेले.

Verse 17

एतस्मिन्नन्तरे शम्भुः सुलीलो भक्तवत्सलः । सुनर्तकनटो भूत्वा मेनकासन्निधिं ययौ

याच दरम्यान शंभू—दिव्य लीलामय व भक्तवत्सल—सुनर्तक-नटाचे रूप धारण करून मेनकेच्या सान्निध्यात गेले.

Verse 18

शृंगं वामे करे धृत्वा दक्षिणे डमरुन्तथा । पृष्ठे कन्थां रक्तवासा नृत्यगानविशारदः

डाव्या हातात शृंग धारण करून आणि उजव्या हातात डमरू घेऊन, पाठीवर कंथा पांघरून, रक्तवस्त्र परिधान करून, तो नृत्य-गानात अत्यंत निपुण होता।

Verse 19

ततस्तु नटरूपोऽसौ मेनकाप्रांगणे मुदा । चक्रे स नृत्यं विविधं गानञ्चाति मनोहरम्

त्यानंतर नटराजरूप धारण करून तो मेनकेच्या प्रांगणात आनंदाने विविध नृत्य करू लागला आणि अत्यंत मनोहर गानही केले।

Verse 20

शृंगञ्च डमरुन्तत्र वादयामास सुध्वनिम् । महोतिं विविधाम्प्रीत्या स चकार मनोहराम्

तेथे त्याने शृंग व डमरू मधुर नादाने वाजविले; आणि प्रेमयुक्त आनंदाने विविध प्रकारचा मनोहर महोत्सवही साजरा केला।

Verse 21

तन्द्रष्टुं नागरास्सर्वे पुरुषाश्च स्त्रियस्तथा । आजग्मुस्सहसा तत्र बाला वृद्धा अपि ध्रुवम्

त्याला पाहण्यासाठी नगरातील सर्व लोक—पुरुष व स्त्रिया—घाईघाईने तेथे आले; निश्चयच बालक व वृद्धही आले।

Verse 22

श्रुत्वा संगीतं तन्दृष्ट्वा सुनृत्यं च मनोहरम् । सहसा मुर्मुहुः सर्वे मेनापि च तदा मुने

हे मुने, संगीत ऐकून आणि ते मनोहर, सुंदर नृत्य पाहून सर्वजण अचानक मूर्छित झाले; त्या वेळी मेनाही झाली.

Verse 23

ततो मेनाशु रत्नानि स्वर्णपात्रस्थितानि च । तस्मै दातुं ययौ प्रीत्या तदूतिप्री तमानसा

त्यानंतर मेनाने सुवर्णपात्रांत ठेवलेली रत्ने त्वरेने गोळा केली आणि त्या शुभ प्रसंगाने आनंदित मनाने, प्रेमपूर्वक त्याला देण्यासाठी गेली.

Verse 24

तानि न स्वीचकारासौ भिक्षां चेते शिवां च ताम् । पुनस्तु नृत्यं गानं च कौतुकात्कर्तुमुद्यतः

त्याने ती अर्पणे स्वीकारली नाहीत; उलट त्या शुभा शिवा-देवीकडे भिक्षा मागितली. मग कौतुकापोटी तो पुन्हा नृत्य व गान करण्यास उद्यत झाला.

Verse 25

मेना तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपाति सुविस्मिता । भिक्षुकम्भर्त्सयामास बहिष्कर्तुमियेष सा

ते शब्द ऐकून मेना अत्यंत विस्मित होऊन क्रोधावली. तिने त्या भिक्षुकाला धारेवर धरले आणि त्याला घराबाहेर काढण्याचा निश्चय केला.

Verse 26

एतस्मिन्नन्तरे तत्र गंगातो गिरिराड्ययौ । ददर्श पुरतो भिक्षुं प्रांगणस्थं नराकृतिम्

त्याच वेळी गंगेकडून पर्वतराज तेथे आले. त्यांच्या समोर अंगणात मनुष्यरूप भिक्षुक उभा असल्याचे त्यांनी पाहिले.

Verse 27

श्रुत्वा मेनामुखाद्वृत्तन्तत्सर्वं सुचुकोप सः । आज्ञां चकारानुचरान्बहिः कर्तुं च भिक्षुकम्

मेनेच्या मुखातून सर्व वृत्तांत ऐकून तो अत्यंत क्रोधावला. मग त्याने आपल्या अनुचरांना आज्ञा केली की त्या भिक्षुकाला बाहेर काढा.

Verse 28

महाग्निमिव दुःस्पर्शं प्रज्वलन्तं सुतेजसम् । न शशाक बहिः कर्तुं कोऽपि तं मुनिसत्तम

हे मुनिश्रेष्ठ, तो महाग्नीप्रमाणे दु:स्पर्श, प्रज्वलित व तेजस्वी होता; त्याला बाहेर काढण्यास कोणीही समर्थ झाला नाही.

Verse 29

ततः स भिक्षुकस्तात नानालीलाविशारदः । दर्शयामास शैलाय स्वप्रभावमनन्तकम्

मग, हे तात, नाना लीलांत पारंगत त्या भिक्षुकाने शैलराज (हिमालय) यास आपला अनंत प्रभाव व महिमा दाखविला.

Verse 30

शैलो ददर्श तन्तत्र विष्णुरूपधरन्द्रुतम् । ततो ब्रह्मस्वरूपं च सूर्य्यरूपं ततः क्षणात्

तेथे शैलाने त्यांना क्षणार्धात विष्णुरूप धारण करताना पाहिले; मग तत्क्षणी ब्रह्मस्वरूप आणि लगेचच सूर्यरूप प्रकट झाले. अशा रीतीने परमेश्वराने आपल्या अनंत बहुरूपांची लीला दर्शविली।

Verse 31

ततो ददर्श तं तात रुद्ररूपं महाद्भुतम् । पार्वती सहितं रम्यं विहसन्तं सुतेजसम्

मग, हे तात, त्याने ते महाद्भुत रुद्ररूप पाहिले—पार्वतीसहित रम्य, अतितेजस्वी आणि मंद हास्य करणारे।

Verse 32

एवं सुबहुरूपाणि तस्य तत्र ददर्श सः । सुविस्मितो बभूवाशु परमानन्दसंप्लुतः

अशा रीतीने त्याने तेथे प्रभूची अत्यंत अनेक रूपे पाहिली. तो तत्क्षणी विस्मयाने भरून गेला व परमानंदात निमग्न झाला.

Verse 33

अथासौ भिक्षुवर्यो हि तस्मात्तस्याश्च सूतिकृत् । भिक्षां ययाचे दुर्गान्तान्नान्यज्जग्राह किञ्चन

मग तो श्रेष्ठ भिक्षुक—ज्याने तिचे सूतिकर्म केले होते—त्याच्याकडून आणि तिच्याकडून भिक्षा मागू लागला. पुढील कठीण टप्प्यापर्यंत पोहोचण्यास जितकी पुरेशी, तितकीच त्याने घेतली; अन्य काहीही स्वीकारले नाही.

Verse 34

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां सुनर्तकनटाह्वशिवावतारवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशोध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या तृतीय भागातील शतरुद्रसंहितेत ‘सुनर्तक-नट नावाच्या शिवावताराचे वर्णन’ नामक चौतीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 35

तदा बभूव सुज्ञानं मेनाशैलेशयोरपि । आवां शिवो वञ्चयित्वा गतवान्स्वालयं विभुः

तेव्हा मेना आणि पर्वतराजालाही खरे ज्ञान झाले—“विभू भगवान शिव आम्हाला वंचवून आपल्या धामास निघून गेले आहेत.”

Verse 36

अस्मै देया स्वकन्येयं पार्वती सुतप स्विनी । एवं विचार्य च तयोः शिवेभक्तिरभूत्परा

‘आपली ही कन्या—महातपस्विनी पार्वती—यालाच द्यावी.’ असा विचार करून त्या दोघांचीही भगवान शिवांवर पराभक्ती उत्पन्न झाली.

Verse 37

अतो रुद्रो महोतीश्च कृत्वा भक्तमुदावहम् । विवाहं कृतवान्प्रीत्या पार्वत्या स विधानतः

त्यानंतर महान ईश्वर रुद्रांनी भक्ताचे मंगल प्रकट करून, विधिविधानानुसार, आनंदाने पार्वतीशी विवाह केला.

Verse 38

इति प्रोक्तस्तु ते तात सुनर्तकनटाह्वयः । शिवावतारो हि मया शिवावाक्यप्रपूरकः

अशा रीतीने, हे प्रिय वत्सा, ‘सुनर्तक’ जो ‘नट’ म्हणूनही ओळखला जातो, त्याविषयी मी तुला सांगितले. तो खरोखरच शिवाचा अवतार आहे; भगवान शिवाच्या वचनाचा व हेतूचा परिपूर्तीसाठी माझ्याकडून प्रकट झाला आहे.

Verse 39

इदमाख्यानमनघं परमं व्याहृतम्मया । य एतच्छृणुयात्प्रीत्या स सुखी गतिमाप्नुयात्

हे निष्कलंक व परम पावन आख्यान मी सांगितले आहे. जो कोणी ते प्रेमपूर्वक ऐकतो, तो सुखी होतो आणि कल्याणकारी परम गती प्राप्त करतो.