उपमन्युकुमारस्य क्षीरार्थ-प्रार्थना तथा शिवप्रसाद-निबन्धनम् | Upamanyu’s Longing for Milk and the Doctrine of Shiva’s Grace

Verse 1

शृणु तात प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः । सुरेश्वरावतारस्ते धौम्याग्रज हितावहम्

ऐक तात; मी आता परमात्मा शिवाचा अवतार—सुरेश्वराचे अवतरण—सांगतो, जे तुझ्या हिताचे आहे, हे धौम्याच्या अग्रजा।

Verse 2

व्याघ्रपादसुतो धीमानुपमन्युस्सताम्प्रियः । जन्मान्तरेण संसिद्धः प्राप्तो मुनिकुमारताम्

व्याघ्रपादाचा पुत्र, धीमान उपमन्यु, सज्जनांचा प्रिय, पूर्वजन्मातील सिद्धीने संपन्न होऊन मुनिकुमार म्हणून पुन्हा जन्मला।

Verse 3

उवास मातुलगृहे स मात्रा शिशुरे व हि । उपमन्युर्व्याघ्रपादिस्स्याद्दरिद्रश्च दैवतः

तो अजून लहानच होता; आईसह मामा-घरात राहिला. दैवयोगाने तो उपमन्यु व व्याघ्रपाद म्हणून प्रसिद्ध झाला, तरी बाह्यतः तो दरिद्रीच होता.

Verse 4

कदाचित्क्षीरमत्यल्पम्पीतवान्मातुलाश्रमे । ययाचे मातरम्प्रीत्या बहुशो दुग्ध लालसः

एकदा मामा-आश्रमात त्याने फारच थोडे दूध प्याले. दूधाची ओढ लागल्याने त्याने प्रेमाने आईकडे वारंवार अधिक दूध मागितले.

Verse 5

तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी । सांतः प्रविश्याथ तदा शुभोपायमरीरचत्

पुत्राचे वचन ऐकून ती तपस्विनी माता आत गेली आणि तेव्हा कल्याणासाठी एक शुभ उपाय योजू लागली.

Verse 6

उञ्छवृत्त्यर्जितान्बीजान्पिष्ट्वालोड्य जलेन तान् । उपलाल्य सुतन्तस्मै सा ददौ कृत्रिमम्पयः

उञ्छवृत्तीने मिळवलेले धान्यकण तिने दळून पाण्यात कालवले. मग ते चावून स्नेहाने पुत्राला कृत्रिम दूध म्हणून पाजले.

Verse 7

पीत्वा च कृत्रिमं दुग्धं मात्रा दत्तं स बालकः । नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चारुदत्पुनः

आईने दिलेले कृत्रिम दूध पिऊन तो बालक म्हणाला, “हे दूध नाही.” आणि तो आईसमोर पुन्हा रडू लागला.

Verse 8

श्रुत्वा सुतस्य रुदितं प्राह सा दुःखिता सुतम । संमार्ज्य नेत्रे पुत्रस्य कराभ्यां कमलाकृतिः

पुत्राचे रडणे ऐकून कमलनयना माता दुःखी होऊन त्याला बोलली; आणि दोन्ही हातांनी मुलाचे डोळे पुसले।

Verse 9

मातोवाचक्षीरमत्र कुतोऽस्माकं वने निवसतां सदा । प्रसादेन विना शम्भोः पयः प्राप्तिर्भवेन्नहि

माता म्हणाली—आम्ही सदैव वनात राहतो; इथे आम्हाला दूध कुठून मिळणार? शंभूच्या कृपेशिवाय दूधप्राप्ती होत नाही.

Verse 10

पूर्वजन्मनि यत्कृत्यं शिवमु द्दिश्य हे सुत । तदेव लभ्यते नूनन्नात्र कार्या विचारणा । इति मातृवचश्श्रुन्वा व्याघ्रपादिस्स बालकः

हे पुत्रा, पूर्वजन्मी शिवाला उद्देशून जे कर्म केले होते, त्याचेच फळ इथे निश्चयाने मिळते; याविषयी विचार वा शंका करू नकोस. असे मातृवचन ऐकून तो बालक व्याघ्रपाद मनात ठसवून घेतला।

Verse 11

प्रत्युवाच विशोकात्मा मातरं मातृवत्सलः

तेव्हा शोकमुक्त अंतःकरणाचा, मातृवत्सल पुत्र आपल्या मातेस प्रत्युत्तर देऊ लागला।

Verse 12

शोकेनालमिमं मातः शंभुर्यद्यस्ति शङ्करः । त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रम्भविष्यति

हे माता, या शोकाचा पुरे झाला। जर शंभू—शंकर—खरोखर असतील, तर हे महाभागे, शोक सोड; सर्व काही मंगलमय होईल।

Verse 13

शृणु मातर्वचो मेऽयमहादेवोऽस्ति चेत्क्वचित् । चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्

आई, माझे बोल ऐक—महादेव कुठेही असतील तर, उशीर झाला तरी वा लवकर, मी नक्कीच क्षीरसागरापर्यंत पोहोचून ते साध्य करीन।

Verse 14

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा स शिशुः प्रीत्या शिवं मेऽस्त्वित्युदीर्य्य च । विसृज्य तां सुप्रणम्य तपः कर्त्तुं प्रचक्रमे

नंदीश्वर म्हणाले—असे बोलून तो बालक आनंदाने “शिव माझे असोत” असे म्हणत, तिला निरोप देऊन, साष्टांग प्रणाम करून तपश्चर्येला लागला।

Verse 15

हिमवत्पर्वतगतः वायुभक्षस्समाहितः । अष्टेष्टकाभिः प्रासादं कृत्वा लिंगं च मृन्मयम्

तो हिमालय पर्वतावर जाऊन वायुभक्षण करून, मन एकाग्र ठेवून राहिला। आठ विटांनी त्याने एक लहान प्रासाद बांधला आणि मातीचे शिवलिंगही घडविले।

Verse 16

तत्रावाह्य शिवं साम्बं भक्त्या पञ्चाक्षरेण ह । पत्रपुष्पादिभिर्वन्यैस्समानर्च शिशुः स वै

तेथे त्याने भक्तीने पंचाक्षर मंत्राने साम्ब शिवाचे आवाहन केले. तो बालक पान-फुले इत्यादी वन्य अर्पणांनी विधिपूर्वक पूजा करू लागला।

Verse 17

ध्यात्वा शिवं च तं साम्बं जपन्पञ्चाक्षरम्मनुम् । समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमन्तपः

त्या साम्ब शिवाचे ध्यान करून आणि पंचाक्षर मंत्राचा जप करत, त्याने दीर्घकाळ पूजा केली; नंतर अत्यंत तीव्र असे परम तप आचरले।

Verse 18

तपसा तस्य बालस्य ह्युपमन्योर्महात्मनः । चराचरं च भुवनं प्रदीपितमभून्मुने

हे मुने! त्या महात्मा बालक उपमन्यूच्या तपस्येमुळे चराचरांसह सर्व भुवन जणू प्रकाशाने प्रदीप्त झाले.

Verse 19

एतस्मिन्नन्तरे शंभुर्विष्ण्वाद्यैः प्रार्थितः प्रभुः । परीक्षितुं च तद्भक्तिं शक्ररूपोऽभवत्तदा

दरम्यान विष्णू आदी देवांनी प्रार्थना केल्यावर प्रभु शंभू त्या भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी तेव्हा शक्र (इंद्र) रूप धारण करून प्रकट झाले.

Verse 20

शिवा शचीस्वरूपाभूद्गणाः सर्वेऽभवन्सुराः । ऐरावतगजो नन्दी सर्वमेव च तन्मयम्

शिवा शचीस्वरूप झाली आणि सर्व गण देव झाले. नंदी ऐरावत गज झाला; तेथे सर्व काही त्या दिव्य अवस्थेत तन्मय झाले.

Verse 22

ततः साम्बः शिवः शक्रस्वरूपस्सगणो द्रुतम् । जगामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योस्तदाश्रमम् । परीक्षितुं च तद्भक्तिं शक्ररूपधरो हरः । प्राह गंभीरया वाचा बालकन्तं मुनीश्वर

त्यानंतर साम्ब शिव शक्र (इंद्र) रूप धारण करून, गणांसह वेगाने उपमन्यूच्या आश्रमात अनुग्रह करण्यास गेले. भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी शक्ररूपधारी हराने गंभीर वाणीने त्या बालकास सांगितले, हे मुनीश्वर।

Verse 23

सुरेश्वर उवाच । तुष्टोऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत । ददामि चेच्छितान्कामान्सर्वान्नात्रास्ति संशयः

सुरेश्वर म्हणाले—हे सुव्रत! तुझ्या या तपाने मी संतुष्ट आहे. वर माग; तुझ्या इच्छित सर्व कामना मी देईन, यात संशय नाही.

Verse 24

एवमुक्तः स वै तेन शक्ररूपेण शम्भुना । वरयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलि

शक्ररूप धारण केलेल्या शंभूने असे म्हटल्यावर, त्याने हात जोडून म्हटले—“मी वर म्हणून शिवभक्तीच मागतो.”

Verse 25

तन्निशम्य हरिः प्राह मां न जानासि लेखपम् । त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम्

हे ऐकून हरि म्हणाला—“हे लेखक! तू मला ओळखत नाहीस काय? मी त्रैलोक्याधिपती शक्र (इंद्र) आहे, ज्याला सर्व देव नमस्कार करतात.”

Verse 26

मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा । ददामि सर्वं भद्रन्ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम्

हे श्रेष्ठ विप्रऋषे! माझा भक्त हो आणि सदैव केवळ माझीच पूजा कर. हे भद्र! मी तुला सर्व काही देतो; म्हणून रुद्राला फक्त निर्गुण मानण्याची कल्पना सोडून माझ्या सगुण, उपास्य रूपाची भक्ती दृढ कर.

Verse 27

रुद्रेण निर्गुणेनालं किन्ते कार्यं भविष्यति । देवजातिबहिर्भूतो यः पिशाचत्वमागतः

या निर्गुण रुद्राची चर्चा पुरे—त्याने तुला काय साध्य होईल? जो देवसमुदायाबाहेर पडून पिशाचत्वाला गेला आहे, त्याला अशा चिंतनाचा काय लाभ?

Verse 28

नन्दीश्वर उवाच । तच्छ्रुत्वा स मुनेः पुत्रो जपन्पञ्चाक्षरम्मनुम् । मन्यमानो धर्मविघ्नम्प्राह तं कर्तुमागतम्

नंदीश्वर म्हणाले—हे ऐकून मुनीचा पुत्र पंचाक्षर मंत्र जपतच, ‘हा धर्माला विघ्न घालायला आला आहे’ असे मानून, त्याला बोलू लागला.

Verse 29

उपमन्युरुवाच । त्वयैवं कथितं सर्वं भवनिन्दा रतेन वैः । प्रसंगाद्देवदेवस्य निर्गुणत्वं पिशाचता

उपमन्यु म्हणाले—हे भगवन्निंदेत रमणाऱ्या! तू हे सर्व असेच बोललास; आणि प्रसंगवश देवदेवाला ‘निर्गुण’ म्हणत जणू पिशाचसदृश कल्पना लावलीस।

Verse 30

त्वं न जानासि वै रुद्रं सर्वदेवेश्वरेश्वरम् । ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनकम्प्रकृतेः परम्

तू रुद्राला खरेच जाणत नाहीस—जो सर्व देवांचा ईश्वर आहे, ब्रह्मा-विष्णु-महेश यांचाही जनक आहे आणि प्रकृतीच्या पलीकडे आहे।

Verse 31

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः । नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

ज्याला ब्रह्मवादी सत्-असत्, व्यक्त-अव्यक्त, नित्य—एक आणि अनेक—असे म्हणतात, तोच परम वर मी निवडतो।

Verse 32

हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम् । यमुशन्ति हि तत्त्वज्ञा वरन्तस्माद्वृणोम्यहम्

जे वाद-विवादाच्या कोरड्या तर्कापासून मुक्त आहे आणि सांख्य-योगाचा खरा अर्थ देण्यात परम आहे—तत्त्वज्ञ त्यालाच श्रेष्ठ म्हणतात; म्हणून तोच वर मी निवडतो।

Verse 33

नास्ति शम्भोः परन्तत्त्वं सर्वकारणकारणात् । ब्रह्मविष्ण्वादि देवानां श्रेष्ठाद्गणपराद्विभोः

शंभूपेक्षा उच्च असे परतत्त्व नाही; तोच सर्व कारणांचा कारण आहे। ब्रह्मा-विष्णू आदी देवांहून तो श्रेष्ठ, सर्वव्यापी विभू आणि सर्व गणांचा परम स्वामी आहे।

Verse 34

नाहं वृणे वरं त्वत्तो न विष्णोर्ब्रह्मणोऽपि वा । नान्यस्मादमराद्वापि शङ्करो वरदोऽस्तु मे

मी तुझ्याकडून वर मागत नाही; विष्णू वा ब्रह्म्याकडूनही नाही; अन्य कोणत्याही देवाकडूनही नाही. माझ्यासाठी शंकरच वरदाता असो.

Verse 35

बहुनात्र किमुक्तेन वच्मि तत्त्वं मतं स्वकम् । न प्रार्थये पशुपतेरन्यं देवादिकं स्फुटम्

इथे अधिक बोलून काय उपयोग? माझे खरे मत मी स्पष्ट सांगतो: पशुपतीशिवाय अन्य कोणत्याही देवाची मी प्रार्थना करीत नाही.

Verse 36

मद्भावं शृणु गोत्रारे मयाद्यानुमितन्त्विदम् । भवान्तरे कृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य चेत्

हे गोत्रारी, माझा भाव ऐक, मी आता हे जाणले आहे—जर तू मागील जन्मात पाप केले असेल किंवा जर तू शिवाची निंदा ऐकली असेल.

Verse 37

श्रुत्वा निन्दाम्भवस्याथ तत्क्षणादेव संत्यजेत् । स्वदेहं तन्निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति

शिवाची निंदा ऐकल्यावर त्याच क्षणी ती संगत सोडावी. असे करताना जर त्याने स्वतःचा देहही त्यागला, तर तो त्वरित शिवलोकाला प्राप्त होतो.

Verse 38

आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरम्प्रति सुराधम । निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतत्कलेवरम्

क्षीर-सागराची माझी इच्छा आता संपली आहे. हे अधम देवा! शिवास्त्राने तुझा वध करून मी या शरीराचा त्याग करीन.

Verse 39

नन्दीश्वर उवाच । एवमुक्त्वोपमन्युस्तं मर्तुं व्यवसितः स्वयम् । क्षीरे वाच्छामपि त्यक्त्वा निहन्तुं शक्रमुद्यतः

नंदीश्वर म्हणाले—असे बोलून उपमन्यू स्वतःच मरण्याचा निश्चय करू लागला। दुधाची इच्छाही सोडून तो शक्र (इंद्र) याचा वध करण्यास उठून उभा राहिला।

Verse 40

भस्मादाय तदाधारादघोस्त्राभिमन्त्रितम् । विसृज्य शक्रमुद्दिश्य ननाद स मुनिस्तदा

तेव्हा मुनिने आधारातून भस्म घेतली, अघोरास्त्र-मंत्राने अभिमंत्रित केली. शक्र (इंद्र) याच्याकडे उद्देशून ती सोडून तो त्या वेळी गर्जला।

Verse 41

स्मृत्वा स्वेष्टपदद्वन्द्वं स्वदेहं दग्धुमुद्यतः । आग्नेयीं धारणां बिभ्रदुपमन्युरवस्थितः

आपल्या इष्टदेवाच्या चरणयुगलाचे स्मरण करून उपमन्यू स्वतःचे शरीर जाळण्यास उद्यत झाला. स्थिर राहून त्याने आग्नेयी धारणा (अग्निध्यान) धारण केली।

Verse 42

एवं व्यवसिते विप्रे भगवाञ्छक्ररूपवान् । वारयामास सौम्येन धारणान्तस्य योगिनः

हे ब्राह्मण, असा निश्चय दृढ झाल्यावर, भगवान शक्र (इंद्र)रूप धारण करून, धारणाच्या अंतिम सीमेला पोहोचलेल्या त्या योग्यास सौम्यतेने थांबवू लागले।

Verse 43

तद्विसृष्टमघोरास्त्रं नन्दीश्वरनियो गतः । जगृहे मन्यतः क्षिप्तं नन्दी शंकरवल्लभम्

तो अघोर-अस्त्र सोडले गेले तेव्हा नंदीश्वराच्या आज्ञेने प्रेरित नंदी पुढे गेला आणि क्रोधाने फेकलेले ते अस्त्रही पकडून घेतले; कारण नंदी हा शंकराचा प्रिय पार्षद आहे.

Verse 44

स्वरूपमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः । दर्शयामास विप्राय बालेन्दु कृतशेखरम्

परमेश्वर भगवान् आपल्या स्वरूपात स्थित राहून, त्या विप्राला दर्शन दिले—ज्यांच्या शिरोभूषणावर बालचंद्र विराजमान होता.

Verse 45

क्षीरार्णवसहस्र्ं च दध्यादेवरर्णवन्तथा । भक्ष्यभोज्यार्णवन्तस्मै दर्शयामास स प्रभुः

त्या प्रभूने त्याला सहस्र क्षीरसागर, तसेच दही इत्यादींचे उत्तम सागर दाखविले; आणि भक्ष्य-भोज्य पदार्थांचा महासागरही दर्शविला.

Verse 46

एवं स ददृशे शम्भुदेव्या सार्द्धं वृषोपरि । गणेश्वरैस्त्रिशूलाद्यैर्दिव्यास्त्रैरपि संवृतः

तेव्हा त्याने देवीसहित भगवान् शंभूला वृषभावर विराजमान पाहिले. त्रिशूलादी दिव्य आयुधे धारण करणाऱ्या गणेश्वरांनी ते सर्व बाजूंनी वेढले होते.

Verse 47

दिवि दुन्दुभयो नेदु पुष्पवृष्टिः पपात ह । विष्णुब्रह्मेन्द्रप्रमुखैर्देवैश्छन्ना दिशो दश

आकाशात दुंदुभी निनादू लागल्या आणि पुष्पवृष्टी झाली. विष्णु, ब्रह्मा, इंद्र आदी देवांनी दहा दिशाही आच्छादित झाल्या.

Verse 48

अथोपमन्युरानन्दसमुद्रोर्मिभिरावृतः । पपात दण्डवद्भूमौ भक्तिनम्रेण चेतसा

मग आनंदसमुद्राच्या लाटांनी व्यापलेला उपमन्यु दंडवत् होऊन भूमीवर पडला; त्याचे चित्त भक्तीने शिवचरणी नम्र झाले.

Verse 49

एतस्मिन्समये तत्र सस्मितो भगवान्भवः । एह्येहीति समाहूय मूर्ध्न्याघ्राय ददौ वरान्

त्याच वेळी तेथे भगवान् भव (शिव) मंद हास्य करून म्हणाले—“ये, ये”; त्याला जवळ बोलावून, स्नेहाने त्याच्या मस्तकाचा शिरभाग घ्राण करून, वर दिले।

Verse 50

शिव उवाच । वत्सोपमन्यो तुष्टोऽस्मि त्वदाचरणतो वरात् । दृढभक्तोऽसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितोऽधुना

शिव म्हणाले—“वत्स उपमन्यु! तुझ्या उत्तम आचरणामुळे मी संतुष्ट आहे. हे विप्रश्रेष्ठा! तू दृढ भक्त आहेस; म्हणून मी आता तुझी परीक्षा घेतली आहे.”

Verse 52

उपमन्यो महाभाग तवाम्बैषा हि पार्वती । मया पुत्रीकृतो ह्यद्य कुमारत्वं सनातनम्

हे महाभाग उपमन्यु, ही पार्वती खरोखरच तुझी माता आहे. आज मी तिला कन्या म्हणून स्वीकारले; म्हणून तिचे सनातन कुमारित्व प्रतिष्ठित झाले.

Verse 53

दुग्धदध्याज्यमधुनामर्णवाश्च सहस्रशः । भक्ष्यभोज्यादिवस्तूनामर्णवाश्चाखिला स्तथा

दूध, दही, तूप आणि मध यांचे हजारो समुद्रासारखे साठे होते; तसेच भक्ष्य-भोज्य इत्यादी सर्व पदार्थांचेही अमर्याद ‘समुद्र’ होते.

Verse 54

तुभ्यं दत्ता मया प्रीत्या त्वं गृह्णीष्व महामुने । अमरत्वन्तथा दक्ष गाणपत्यं च शाश्वतम्

हे महामुने, प्रेमाने मी हे तुला दिले आहे; तू ते स्वीकार. आणि हे दक्ष, (मी तुला) अमरत्व तसेच शाश्वत गाणपत्यपदही प्रदान करीत आहे.

Verse 55

पिताहन्ते महादेवो माता ते जगदम्बिका । वरान्वरय सुप्रीत्या मनोभिलषितान्परान्

तुझा पिता महादेव आहे आणि माता जगदंबिका। म्हणून परम प्रीती-भक्तीने मनात अभिलषित श्रेष्ठ वरांची निवड कर।

Verse 56

अजरश्चामरश्चैव भव त्वं दुःखवर्जित । यशस्वी वरतेजस्वी दित्त्वज्ञानी महाप्रभुः

तू अजर व अमर हो, दुःखरहित हो. यशस्वी हो, श्रेष्ठ तेजाने युक्त हो; दान व ज्ञानाचा अर्थ जाणणारा—हे महाप्रभो।

Verse 57

अथ शम्भुः प्रसन्नात्मा स्मृत्वा तस्य तपो महत् । पुनर्दश वरान्दिव्यान्मुनये हयूपमन्यवे

मग प्रसन्नचित्त शंभूने त्या मुनीची महान तपस्या स्मरून, मुनी हयूपमन्युला पुन्हा दहा दिव्य वर दिले।

Verse 58

व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः । ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वं पाटवं च निजं पदम्ं

त्यांनी त्याला पाशुपत व्रत, तत्त्वतः ज्ञान आणि व्रत-योगाची साधना दिली; तसेच प्रवचनाचा अधिकार, निरूपणातील पाटव आणि आपले निज पदही प्रदान केले।

Verse 59

एवन्दत्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्य तम् । मूर्ध्न्याघ्राय सुतस्तेऽयमिति देव्यै न्यवेदयत्

अशा रीतीने त्याला अर्पण करून महादेवांनी दोन्ही हातांनी त्या बालकाला उचलले. स्नेहाने त्याच्या मस्तकाचा सुगंध घेऊन देवीला निवेदन केले—“हा तुझा पुत्र आहे.”

Verse 60

देवी च शृण्वती प्रीत्या मूर्ध्निदेशे कराम्बुजम् । विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमक्षयम्

देवी आनंदाने ऐकत त्याच्या मस्तकी आपला कमलहस्त ठेवून आशीर्वाद दिला आणि त्यास अक्षय ‘कुमारपद’—दिव्य पुत्रत्व—प्रदान केले।

Verse 61

क्षीराब्धिमपि साकारं क्षीरस्वादुकरोदधिः । उपास्थाय ददौ तस्मै पिण्डीभूतमनश्वरम्

क्षीरसागरही साकार प्रकट झाला; त्या मधुर क्षीरस्वरूप समुद्राने श्रद्धेने उपासना करून त्यास त्या दिव्य द्रव्याचा पिंडीभूत, अनश्वर अंश दिला।

Verse 62

योगैश्वर्य्यं सदा तुष्टम्ब्रह्मविद्यामनश्वराम् । समृद्धिं परमान्तस्मै ददौ सन्तुष्टमानसः

अत्यंत संतुष्ट मनाने त्याने त्यास सदैव स्थिर योगैश्वर्य, अनश्वर ब्रह्मविद्या आणि परम समृद्धी प्रदान केली।

Verse 63

सोऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा । तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितोऽभवत्

तोही ते दिव्य वर प्राप्त करून आणि सदैव कुमारत्वात स्थित राहून, त्या शिव व त्या शिवा (कल्याणी देवी) यांच्या कृपेने आनंदित झाला।

Verse 64

ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृताञ्जलिः । ययाचे स वरं प्रीत्या देवदेवान्महे श्वरात्

तेव्हा तो प्रसन्नचित्त होऊन उत्तम प्रकारे नमस्कार करून, हात जोडून, प्रेमाने देवदेव महेश्वराकडे वर मागू लागला।

Verse 65

उपमन्युरुवाच । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर । स्वभक्तिन्देहि परमां दिव्यामव्यभिचारिणीम्

उपमन्यु म्हणाला— हे देवदेवेश, हे परमेश्वर, प्रसन्न व्हा। मला तुमची परम, दिव्य व अव्यभिचारिणी भक्ती प्रदान करा।

Verse 66

श्रद्धान्देहि महादेव स्वसंबन्धिषु मे सदा । स्वदास्यं परमं स्नेहं स्वसान्निध्यं च सर्वदा

हे महादेव, तुमच्याशी संबंधित सर्व गोष्टींमध्ये मला सदैव अढळ श्रद्धा दे. मला तुझे परम दास्य, सर्वोच्च स्नेहभक्ती आणि नित्य सान्निध्य प्रदान कर.

Verse 67

नन्दीश्वर उवाच । एवमुक्त्वा प्रसन्नात्मा हर्षगद्गदया गिरा । तुष्टाव स महादेवमुपमन्युर्द्विजोत्तमः

नंदीश्वर म्हणाला— असे बोलून द्विजोत्तम उपमन्युचे अंतःकरण प्रसन्न झाले; हर्षाने गद्गद वाणीने त्याने महादेवाची स्तुती केली.

Verse 68

एवमुक्तश्शिवस्तेन सर्वेषां शृण्वताम्प्रभुः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मोपमन्युं सकलेश्वरः

त्याने असे संबोधिल्यावर, सर्वांच्या ऐकण्यात सर्वेश्वर प्रभु शिव प्रसन्न अंतःकरणाने उपमन्यूस उत्तर देऊ लागले।

Verse 69

शिव उवाच । वत्सोपमन्यो धन्यस्त्वं मम भक्तो विशेषतः । सर्वन्दत्तम्मया ते हि यद्वृ क्त्तम्भवतानघ

शिव म्हणाले—वत्सा उपमन्यू, तू धन्य आहेस; विशेषतः तू माझा भक्त आहेस। मी तुला सर्व काही दिले आहे; आणि जे घडले ते तुझ्या बाबतीत निष्पाप आहे।

Verse 70

अजरश्चामरश्च त्वं सर्वदा दुःखवर्जित । सर्वपूज्यो निर्विकारी भक्तानाम्प्रवरो भव

आपण अजर व अमर, सदैव दुःखरहित आहात। आपण सर्वपूज्य, निर्विकार—भक्तांमध्ये श्रेष्ठ आश्रय व आदर्श व्हा।

Verse 71

अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती

तुझे बंधु अक्षय राहतील, आणि तुझे कुल व गोत्र सदैव टिकून राहील. हे द्विजश्रेष्ठ, माझ्यावरील तुझी भक्तीही शाश्वत राहील.

Verse 72

सान्निध्यं चाश्रये नित्यं करिष्यामि मुने तव । तिष्ठ वत्स यथा कामं नोत्कण्ठां च करिष्यसि

हे मुने, मी नित्य तुझ्या सान्निध्यात राहीन व तुझ्या उपस्थितीचा आश्रय करीन. वत्सा, जसे हवे तसे येथे रहा; विरहाची उत्कंठा तुला होणार नाही.

Verse 73

नन्दीश्वर उवाच । एवमुक्त्वा स भगवांस्तस्मै दत्त्वा वरान्वरान् । सांबश्च सगणस्सद्यस्तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः

नंदीश्वर म्हणाले: असे बोलून त्या भगवंताने त्याला उत्तमोत्तम वर देऊन, गणांसह प्रभु सांब तेथेच तत्क्षणी अंतर्धान पावले.

Verse 74

उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य शम्भोर्वरान्वरान् । जगाम जननीस्थानं मात्रे सर्वम वर्णयत्

उपमन्यु प्रसन्नचित्त होऊन शंभूकडून उत्तमोत्तम वर मिळवून, मातेजवळ गेला आणि तिला सर्व काही सविस्तर सांगितले.

Verse 75

तच्छ्रुत्वा तस्य जननी महाहर्षमवाप सा । सर्वपूज्वोऽभवत्सोऽपि सुखं प्रापाधिकं सदा

ते ऐकून त्याची जननी महान आनंदाने भरून गेली। आणि तोही सर्वांकडून पूज्य होऊन सदैव अधिकाधिक सुख प्राप्त करू लागला।

Verse 76

इत्थन्ते वर्णितस्तात शिवस्य परमात्मनः । सुरेश्वरावतारो हि सर्वदा सुखदः सताम्

हे तात, अशा रीतीने मी तुला परमात्मा शिवाच्या सुरेश्वर-अवताराचे वर्णन केले. हा अवतार सदैव सत्पुरुषांना मंगलमय सुख देणारा आहे।

Verse 77

इदमाख्यानमनघं सर्वकामफलप्रदम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्

हे निर्मळ आख्यान सर्व काम्य फळ देणारे आहे। ते स्वर्ग्य पुण्य, यश व आयुष्य वाढवते आणि सत्पुरुषांना भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देते।

Verse 78

य एतच्छृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । इह सर्वसुखं भुक्त्वा सोऽन्ते शिवगतिं लभेत्

जो हे भक्तिभावाने ऐकतो किंवा एकाग्रचित्ताने ऐकवतो, तो इहलोकी सर्व सुख भोगून शेवटी शिवगती प्राप्त करतो।

Verse 91

भक्ष्यभोगान्यथाकामं बान्धवैर्भुंक्ष्व सर्वदा । सुखी भव सदा दुःखनिर्मुक्तो भक्तिमान्मम

आपल्या बंधुजनांसह इच्छेनुसार सर्व भक्ष्य व भोग नेहमी उपभोग. सदैव सुखी रहा, दुःखमुक्त रहा आणि माझ्याप्रती भक्तिमान रहा।