अवधूतेश्वरलीला (Avadhūteśvara-līlā) — Śiva Tests Indra’s Pride on the Way to Kailāsa

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । शृणु त्वं ब्रह्मपुत्राद्यावतारं परमेशितुः । अवधूतेश्वराह्वं वै शक्रगर्वापहारकम्

नंदीश्वर म्हणाले—हे ब्रह्मपुत्रा! परमेश्वराच्या त्या अवताराचे वर्णन ऐक; तो ‘अवधूतेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध असून शक्र (इंद्र) याचा गर्व हरतो.

Verse 2

शक्रः पुरा हि सगुरुः सर्वदेवसमन्वितः । दर्शनं कर्तुमीशस्य कैलासमगमन्मुने

हे मुने, पूर्वकाळी शक्र (इंद्र) गुरूसह आणि सर्व देवांसह, ईश (शिव) यांचे शुभ दर्शन घेण्यासाठी कैलासास गेला।

Verse 3

अथ गुर्विन्द्रयोर्ज्ञात्वागमनं शंकरस्तयोः । परीक्षितुं च तद्भावं स्वदर्शनरतात्मनोः

तेव्हा गुरु व इंद्र येत आहेत हे जाणून शंकर त्यांच्या दिशेने गेले। आपल्या दर्शनाच्या आनंदात निमग्न त्या दोघांचा अंतर्भाव परीक्षिण्याची इच्छा करून॥

Verse 4

अवधूतस्वरूपोऽभून्नानालीलाकरः प्रभुः । दिगंबरो महाभीमो ज्वलदग्निसमप्रभः

प्रभू अवधूतस्वरूप झाले—तरीही स्वामी म्हणून नानाविध लीला करणारे। दिगंबर, अत्यंत भीषण, ज्वलंत अग्नीसमान तेजस्वी॥

Verse 5

सोऽवधूतस्वरूपो हि मार्गमारुद्ध्य सद्गतिः । लंबमानपटः शंभुरतिष्ठच्छोभिताकृतिः

अवधूतस्वरूप धारण करून शंभूने मार्ग अडविला; तोच खरी सद्गती आहे। सैल लटकणाऱ्या वस्त्रांसह शिव तेथे उभे राहिले—त्यांची आकृतीच तेजस्वी व शोभिवंत होती॥

Verse 6

अथ तौ गुरुशक्रौ च गच्छन्तौ शिव सन्निधिम् । अद्राष्टांपुरुषं भीमं मार्गमध्येऽद्भुताकृतिम्

तेव्हा गुरु आणि शक्र शिवसन्निधीकडे जात असता, मार्गाच्या मध्यभागी अद्भुत आकृतीचा भीषण पुरुष त्यांनी पाहिला॥

Verse 7

अथ शक्रो मुनेऽपृच्छत्स्वाधिकारेण दुर्मदः । पुरुषं तं स्वमार्गान्तः स्थितमज्ञाय शंकरम्

मग आपल्या अधिकाराच्या मदाने दुर्मद झालेल्या शक्राने (इंद्राने) मुनिला विचारले; आपल्या मार्गाच्या शेवटी उभा असलेला तो पुरुष स्वयं शंकर आहे हे त्याला कळले नाही।

Verse 8

शक्र उवाच । कस्त्वं दिगंबराकारावधूतः कुत आगतः । किन्नाम तव विख्यातं तत्त्वतो वद मेऽचिरम्

शक्र (इंद्र) म्हणाला—तू कोण आहेस, दिगंबर-रूप अवधूत? कुठून आला आहेस? तुझे प्रसिद्ध नाव काय? तत्त्वतः सत्य मला लवकर सांग।

Verse 9

स्वस्थाने संस्थितः शंभुः किम्वान्यत्र गतोऽधुना । दर्शनार्थं हि तस्याहं गच्छामि सगुरुस्सुरैः

शंभू आपल्या धामातच स्थित आहेत की आता अन्यत्र गेले आहेत? त्यांच्या दर्शनासाठीच मी गुरुंसह देवांसोबत जात आहे।

Verse 10

नन्दीश्वर उवाच । शक्रेणेत्थं स पृष्टश्च किंचिन्नोवाच पूरुषः । लीलागृहीतदेहस्स शङ्करो मदहा प्रभुः

नंदीश्वर म्हणाले—शक्राने असे विचारले तरी त्या पुरुषाने काहीच उत्तर दिले नाही। तो मद नाश करणारा प्रभु शंकर होता, ज्याने लीलार्थ देह धारण केला होता।

Verse 11

शक्रः पुनरपृच्छत्तं नोवाच स दिगंबरः । अविज्ञातगतिश्शम्भुर्महाकौतुककारकः

शक्राने पुन्हा विचारले, तरी तो दिगंबर काहीच बोलला नाही। अज्ञेय गती असलेला शंभू महान कौतुक—अद्भुत घडविण्यास प्रवृत्त होता।

Verse 12

पुनः पुरन्दरोऽपृच्छ्त्त्रैलोक्याधिपतिस्स्वराट् । तूष्णीमास महायोगी महालीलाकरस्स वै

पुन्हा त्रैलोक्याधिपती स्वराज पुरंदर (इंद्र) यांनी प्रश्न केला; पण महायोगी—महालीलेचा कर्ता भगवान शिव—मौनच राहिले।

Verse 13

इत्थं पुनः पुनः पृष्टः शक्रेण स दिगम्बरः । नोवाच किंचिद्भगवाञ्शक्रदर्प्पजिघांसया

अशा रीतीने शक्राने (इंद्राने) पुन्हा पुन्हा विचारले तरी तो दिगंबर भगवान्, इंद्राचा दर्प दाबून नष्ट करण्याच्या हेतूने, काहीही बोलला नाही।

Verse 14

अथ चुक्रोध देवेशस्त्रैलोक्यैश्वर्य्यगर्वितः । उवाच वचनं क्रोधात्तं निर्भर्त्स्य जटाधरम्

मग त्रैलोक्याच्या ऐश्वर्याच्या गर्वाने मदोन्मत्त देवेश क्रोधावला आणि क्रोधात जटाधारी (शिव) तपस्व्याला धारेवर धरून कठोर वचन बोलला।

Verse 15

इन्द्र उवाच । पृच्छमानोऽपि रे मूढ नोत्तरं दत्तवानसि । अतस्त्वां हन्मि वज्रेण कस्ते त्रातास्ति दुर्मते

इंद्र म्हणाला—अरे मूढा! विचारूनही तू उत्तर दिले नाहीस. म्हणून मी वज्राने तुला ठार मारीन; रे दुर्बुद्ध्या, तुझा रक्षक कोण आहे?

Verse 16

इत्युदीर्य्य ततो वज्री संनिरीक्ष्य क्रुधा हि तम् । हन्तुन्दिगम्बरं वज्रमुद्यतं स चकार ह

असे बोलून वज्रधारी इंद्राने क्रोधाने त्याच्याकडे रोखून पाहिले आणि दिगंबराला मारण्यासाठी वज्र उचलून प्रहारास सज्ज झाला।

Verse 17

वज्रहस्तं च तं दृष्ट्वा शक्रं शीघ्रं सदाशिवः । चकार स्तम्भनं तस्य वज्रपातस्य शंकरः

हातात वज्र उचललेल्या शक्र (इंद्र)ला पाहताच सदाशिवाने तत्क्षणी—शंकराने त्याचा वज्रपात स्तंभित करून निष्फळ केला.

Verse 18

ततः स पुरुषः कुद्धः करालाक्षो भयंकरः । द्रुतमेव प्रजज्वाल तेजसा प्रदहन्निव

त्यानंतर तो पुरुष क्रुद्ध झाला—कराळ नेत्रांचा, भयावह—आणि तत्क्षणी प्रज्वलित झाला, जणू आपल्या तेजाने सर्व काही जाळून टाकील.

Verse 19

बाहुप्रतिष्टम्भभुवा मन्युनान्तश्शचीपतिः । समदह्यत भोगीव मंत्ररुद्धपराक्रमः

बाहू आवळून स्थिर केलेला शचीपति इंद्र क्रोधाग्नीने भोग्यासारखा दग्ध झाला; मंत्राने त्याचा पराक्रम रुद्ध झाला होता।

Verse 20

दृष्ट्वा वृहस्पतिस्त्वेनम्प्रज्वलन्तं स्वतेजसा । पुरुषं तं धियामास प्रणनाम हरं द्रुतम्

स्वतःच्या तेजाने प्रज्वलित त्या परम पुरुष हराला पाहून बृहस्पतीची बुद्धी श्रद्धेने स्थिर झाली आणि त्याने तत्क्षणी शीघ्र प्रणाम केला।

Verse 21

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो गुरुरुदारधीः । दण्डवत्कौ पुनर्नत्वा प्रभुं तुष्टाव भक्तितः

मग उदारबुद्धी गुरुने अंजली बांधून पुन्हा दंडवत् नमस्कार केला आणि भक्तीने प्रभू—परम स्वामी—याची स्तुती केली।

Verse 22

गुरुरुवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । प्रसन्नो भव गौरीश सर्वेश्वर नमोऽस्तु ते

गुरु म्हणाले— हे देवदेव महादेव, शरणागतवत्सल! हे गौरीश, हे सर्वेश्वर, प्रसन्न हो; तुला नमस्कार असो।

Verse 23

मायया मोहितास्सर्वे ब्रह्मविष्ण्वादयोपि ते । त्वां न जानन्ति तत्त्वेन जानन्ति त्वदनुग्रहात्

तुझ्या मायेमुळे सर्वजण मोहित आहेत—ब्रह्मा, विष्णू इत्यादीही। ते तुला तत्त्वतः जाणत नाहीत; केवळ तुझ्या अनुग्रहानेच जाणतात।

Verse 24

नन्दीश्वर उवाच । बृहस्पतिरिति स्तुत्वा स तदा शंकरम्प्रभुम् । पादयोः पातयामास तस्येशस्य पुरन्दरम्

नन्दीश्वर म्हणाले— तेव्हा पुरंदर (इंद्र) ‘आप बृहस्पती आहात’ असे म्हणत प्रभू शंकरांची स्तुती करून त्या ईश्वराच्या चरणांवर लोटांगण घालून पडला।

Verse 25

ततस्तात सुराचार्य्यः कृताञ्जलिरुदारधीः । बृहस्पतिरुवाचेदं प्रश्रयावनतः सुधीः

मग, हे प्रिय, देवांचे आचार्य बृहस्पती—उदार बुद्धीचे—कृताञ्जली होऊन, नम्रतेने वाकून, सूज्ञपणे हे वचन बोलले।

Verse 26

बृहस्पतिरुवाच । दीननाथ महादेव प्रणतन्तव पादयोः । समुद्धर च मां तत्त्वं क्रोधं न प्रणयं कुरु

बृहस्पती म्हणाले— हे दीननाथ महादेव, मी तुझ्या चरणांशी प्रणत आहे. मला उचलून तत्त्वात स्थिर कर; माझ्यावर क्रोध करू नकोस.

Verse 27

तुष्टो भव महादेव पाहीन्द्रं शरणागतम् । वह्निरेष समायाति भालनेत्रसमुद्भवः

प्रसन्न व्हा, हे महादेव; शरण आलेल्या इंद्राचे रक्षण करा। हा अग्नी, जो तुमच्या भालनेत्रातून उत्पन्न झाला आहे, आमच्याकडे येत आहे॥

Verse 28

नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यमवधूताकृतिः प्रभुः । उवाच करुणासिंधुर्विहसन्स सदूतिकृत्

नंदीश्वर म्हणाले—गुरूंचे वचन ऐकून अवधूत-रूप धारण केलेले प्रभु मंद हसले. करुणासागर परमेश्वर मग हितकारी दूतभावाने बोलू लागले.

Verse 29

अवधूत उवाच । क्रोधाच्च निस्सृतन्तेजो धारयामि स्वनेत्रतः । कथं हि कंचुकीं सर्पस्संधत्ते चोज्ज्ञितां पुनः

अवधूत म्हणाले—क्रोधातून निघालेले तेज मी माझ्या नेत्रांतून आवरतो आहे. सापाने जी कात टाकली, ती तो पुन्हा कशी धारण करील?

Verse 30

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां नन्दी श्वरसनत्कुमारसंवादे अवधूतेश्वरशिवावतारचरित्रवर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या तृतीय ग्रंथातील शतरुद्रसंहितेत नंदीश्वर–सनत्कुमार संवादात ‘अवधूतेश्वर शिवावतारचरित्रवर्णन’ नावाचा त्रिंश अध्याय समाप्त झाला.

Verse 31

बृहस्पतिरुवाच । हे देव भगवन्भक्ता अनुकम्प्याः सदैव हि । भक्तवत्सलनामेति स्वं सत्यं कुरु शंकर

बृहस्पती म्हणाले—“हे देव, हे भगवन्! तुझे भक्त सदैव करुणेस पात्र आहेत. ‘भक्तवत्सल’ या नामाने तू प्रसिद्ध आहेस; हे शंकर, आपलेच नाव सत्य कर।”

Verse 32

क्षेप्तुमन्यत्र देवेश स्वतेजोऽत्युग्रमर्हसि । उद्धर्ता सर्वभक्तानां समुद्धर पुरन्दरम्

हे देवेश! आपले अत्युग्र दिव्य तेज अन्यत्र वळविणे तुम्हास शोभते. तुम्ही सर्व भक्तांचे उद्धारकर्ता; म्हणून पुरंदर (इंद्र) याचा उद्धार करा।

Verse 33

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तो गुरुणा रुद्रो भक्तवत्सलनामभाक् । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा सुरेज्यम्प्रणतार्तिहा

नंदीश्वर म्हणाले—गुरूंनी असे संबोधिल्यावर ‘भक्तवत्सल’ नामाने प्रसिद्ध रुद्र प्रसन्नचित्ताने प्रत्युत्तर देऊ लागले। ते देवांनी पूज्य आणि शरणागतांचे दुःख हरिणारे आहेत।

Verse 34

रुद्र उवाच । प्रीतस्तेहं सुराचार्य्य ददामि वरमुत्तमम् । इन्द्रस्य जीवदानेन जीवेति त्वं प्रथाम्व्रज

रुद्र म्हणाले—हे देवांचे आचार्य, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तुला उत्तम वर देतो। इंद्राला जीवन दिल्यामुळे तू ‘जीव’ या नावाने प्रसिद्धीस जा.

Verse 35

समुद्भूतोऽनलो योयं भालनेत्रात्सुरा सहः । एनन्त्यक्ष्याम्यहं दूरे यथेन्द्रं नैव पीडयेत्

“हे देवांनो, प्रभूच्या भालनेत्रातून ही प्रचंड ज्वाला उत्पन्न झाली आहे. मी हिला दूर नेईन, जेणेकरून इंद्राला किंचितही पीडा होणार नाही.”

Verse 36

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा स करे धृत्वा स्वतेजोऽनलमद्भुतम् । भालनेत्रसमुद्भूतं प्राक्षिपल्लवणाम्भसि

नंदीश्वर म्हणाले—असे बोलून त्याने आपल्या हातात स्वतःचे अद्भुत अग्निरूप तेज धारण केले, जे (प्रभूच्या) भालनेत्रातून उत्पन्न झाले होते, आणि ते खाऱ्या पाण्यात टाकले।

Verse 37

अथो शिवस्य तत्तेजो भालनेत्रसमुद्भवम् । क्षिप्तं च लवणाम्भोधौ सद्यो बालो बभूव ह

मग भगवान शिवांचे ते तेज, जे भालनेत्रातून उत्पन्न झाले होते, खाऱ्या समुद्रात टाकले गेले; आणि ते तत्क्षणीच एक बालक झाले।

Verse 38

स जलन्धरनामाभूत्सिन्धुपुत्रोऽसुरेश्वरः । तं जघान महेशानो देवप्रार्थनया प्रभुः

तो ‘जलंधर’ या नावाने प्रसिद्ध झाला—सिंधूचा पुत्र आणि असुरांचा अधिपती। देवांच्या प्रार्थनेवर प्रभु महेशानांनी त्याचा वध केला।

Verse 39

इत्थं कृत्वा सुचरितं शंकरो लोकशंकरः । अवधूतस्वरूपेण ततश्चान्तर्हितोऽभवत्

अशा रीतीने हे उत्तम कृत्य करून लोककल्याणकर्ता शंकरांनी नंतर अवधूतस्वरूप धारण केले आणि ते अंतर्धान पावले।

Verse 40

बभूवुः सकला देवाः सुखिनश्चातिनिर्भयाः । गुरुशक्रौ भयान्मुक्तौ जग्मतुः सुखमुत्तमम्

तेव्हा सर्व देव आनंदित झाले व पूर्णतः निर्भय झाले. तसेच गुरु (बृहस्पती) आणि शक्र (इंद्र) भयमुक्त होऊन परम सुखास प्राप्त झाले.

Verse 41

यदर्थे गमनोद्युक्तौ दर्शनं प्राप्य तस्य तौ । कृतार्थौ गुरुशक्रौ हि स्वस्थानं जग्मतुर्मुदा

ज्याच्या दर्शनासाठी ते निघाले होते, त्याचे दर्शन मिळताच देवगुरू बृहस्पती आणि इंद्र कृतार्थ झाले व आनंदाने आपल्या धामास परतले.

Verse 42

अवधूतेश्वराह्वोऽवतारस्ते कथितो मया । परमेशस्य परमानन्ददः खलदण्डदः

‘अवधूतेश्वर’ नावाचा तो अवतार मी तुम्हाला सांगितला आहे—तो साक्षात् परमेश्वरस्वरूप, भक्तांना परम आनंद देणारा आणि दुष्टांना दंड देणारा आहे.

Verse 43

इदमाख्यानमनघं यशस्यं स्वर्ग्यमेव च । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं सर्वकामफलप्रदम्

हे आख्यान निष्पाप, यश देणारे आणि स्वर्गप्रद आहे. ही दिव्य कथा भोग व मोक्ष दोन्ही देऊन सर्व धर्म्य कामनांचे फळ प्रदान करते.

Verse 44

य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः । इह सर्वसुखं भुक्त्वा सोन्ते शिवगतिं लभेत्

जो एकाग्र चित्ताने नित्य हा पवित्र उपदेश ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवितो, तो इहलोकी सर्वसुख भोगून शेवटी शिवगतीस प्राप्त होतो।