शिवस्यार्द्धनारीनरावतारवर्णनम् (Description of Shiva’s Ardhanārī-nara Manifestation)
या अध्यायात नंदीश्वरांच्या उपदेशातून शिवाचे ‘अनुत्तम’ अर्धनारी-नर रूप वर्णिले आहे. ब्रह्मा सृष्टी करतात, पण प्रजा वाढत नाही; त्यामुळे ते व्याकुळ होतात. नभोवाणी त्यांना मिथुनज सृष्टी (युगल-संयोगातून उत्पत्ती) सुरू करण्यास सांगते; परंतु ईशानातून स्त्रीवंश प्रकट न झाल्याने ब्रह्मा एकटे स्त्रीप्रजा निर्माण करू शकत नाहीत. शंभूच्या प्रभावाविना संतती उत्पन्न होत नाही हे जाणून ते परमेश्वराचे पराशक्तीसह ध्यान करून कठोर तप करतात. शिव शीघ्र प्रसन्न होऊन कामद रूप धारण करून अर्धनारी-नर म्हणून प्रकट होतात व ब्रह्माजवळ येतात. ब्रह्मा साष्टांग प्रणाम करून स्तुती करतात; संदेश असा की सृष्टी व कर्मसिद्धी शिव-शक्तीच्या अविभाज्य एकत्वावरच अवलंबून आहे, ज्याचे प्रतीक अर्धनारी रूप आहे।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । शृणु तात महाप्राज्ञ विधिकामप्रपूरकम् । अर्द्धनारीनराख्यं हि शिवरूपमनुत्तमम्
नंदीश्वर म्हणाले—हे तात, महाप्राज्ञ! ऐक; विधी (धर्म) आणि काम यांची पूर्तता करणारे ‘अर्धनारी-नर’ नावाचे शिवाचे ते अनुत्तम रूप.
Verse 2
यदा सृष्टाः प्रजा सर्वाः न व्यवर्द्धंत वेधसा । तदा चिंताकुलोऽभूत्स तेन दुःखेन दुखितः
जेव्हा वेधस (ब्रह्मा)ने सृष्टी केलेल्या सर्व प्रजा वाढल्या नाहीत, तेव्हा तो चिंतेने व्याकुळ झाला; त्या दुःखाने दुःखी होऊन तो स्वतःही पीडित झाला.
Verse 3
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां रुद्रसंहितायां शिवस्यार्द्धनारीनरावतारवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील तृतीय शतरुद्रसंहितेत “शिवाच्या अर्धनारी व नर अवताराचे वर्णन” नामक तिसरा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 4
नारीणां कुलमीशानान्निर्गतं न पुरा यतः । ततो मैथुनजां सृष्टिं कर्तुं शेके न पद्मभूः
आदि काळी ईशान (भगवान शिव) यांच्याकडून नारीकुल प्रकट झाले नव्हते; म्हणून पद्मभू (कमलज ब्रह्मा) मैथुनजन्य सृष्टी करु शकला नाही.
Verse 5
प्रभावेण विना शंभोर्न जायेरन्निमाः प्रजाः । एवं संचिन्तयन्ब्रह्मा तपः कर्त्तुं प्रचक्रमे
ब्रह्मदेव मनात विचार करू लागले—“शंभूच्या प्रभाव व अनुग्रहाविना या प्रजा उत्पन्न होणार नाहीत।” असे चिंतन करून सृष्टीसाठी दिव्य आधार मिळावा म्हणून त्यांनी तप आरंभिले।
Verse 6
शिवया परया शक्त्या संयुक्तं परमेश्वरम् । संचिंत्य हृदये प्रीत्या तेपे स परमं तपः
प्रेमभक्तीने त्यांनी हृदयात शिवा—पराशक्ती—सहित परमेश्वराचे ध्यान केले आणि मग परम तपाचे आचरण केले।
Verse 7
तीव्रेण तपसा तस्य संयुक्तस्य स्वयंभुवः । अचिरेणैव कालेन तुतोष स शिवो द्रुतम्
त्याच्या तीव्र तपाने व अखंड एकाग्रतेने स्वयंभू शिव लवकरच प्रसन्न झाले; अल्प काळातच महादेव संतुष्ट झाले।
Verse 8
ततः पूर्णचिदीशस्य मूर्तिमाविश्य कामदाम् । अर्द्धनारीनरो भूत्वा ततो ब्रह्मान्तिकं हरः
त्यानंतर हर (शिव) पूर्णचिदीश्वराची कामदायिनी मूर्ती आविश्य अर्द्धनारी-नर रूप झाला; मग तो ब्रह्माच्या सान्निध्यात गेला।
Verse 9
तं दृष्ट्वा शंकरं देवं शक्त्या प्ररमयान्वितम् । प्रणम्य दण्डवद्ब्रह्मा स तुष्टाव कृताञ्जलिः
परम शक्तीने युक्त शंकर देवाला पाहून, ब्रह्माने दंडवत् प्रणाम केला आणि कृताञ्जली होऊन त्याची स्तुती केली।
Verse 10
अथ देवो महादेवो वाचा मेघगभीरया । संभवाय सुसंप्रीतो विश्वकर्त्ता महेश्वरः
तेव्हा विश्वकर्ता महेश्वर महादेव, संभवावर अत्यंत प्रसन्न होऊन, मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने त्यास बोलला।
Verse 11
ईश्वर उवाच । वत्सवत्स महाभाग मम पुत्र पितामह । ज्ञातवानस्मि सर्व तत्तत्त्वतस्ते मनोरथ
ईश्वर म्हणाले— हे वत्सा, हे महाभाग्यवान, हे माझ्या पुत्रा, हे पितामहा! तुझ्या इच्छेचा सर्व मनोरथ मी तत्त्वतः पूर्णपणे जाणला आहे।
Verse 12
प्रजानामेव वृद्ध्यर्थं तपस्तप्तं त्वयाधुना । तपसा तेन तुष्टोऽस्मि ददामि च तवेप्सितम्
तू आत्ताच प्रजांच्या वाढी व कल्याणासाठीच तप केले आहेस. त्या तपाने मी संतुष्ट आहे; म्हणून तुझे अभिष्ट मी तुला देतो।
Verse 13
इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः । पृथक्चकार वपुषो भागाद्देवीं शिवां शिवः
असे परम उदार, स्वभावतः मधुर वचन बोलून भगवान् शिवांनी आपल्या देहाच्या एका अंशातून शुभा देवी शिवा हिला पृथक् प्रकट केले।
Verse 14
तां दृष्ट्वा परमां शक्तिं पृथग्भूतां शिवागताम् । प्रणिपत्य विनीतात्मा प्रार्थयामास तां विधिः
शिवापासून उद्भवून पृथक् रूपाने प्रकट झालेल्या त्या परम शक्तीला पाहून विधी (ब्रह्मा) विनीत मनाने प्रणाम करून तिची प्रार्थना करू लागला।
Verse 15
ब्रह्मोवाच । देवदेवेन सृष्टोहमादौ त्वत्पतिना शिवे । प्रजाः सर्वा नियुक्ताश्च शंभुना परमात्मना
ब्रह्मा म्हणाला—हे शिवे! देवदेव, परमात्मा, तुझा पती शंभू यांनी आदौ मला निर्माण केले. त्याच परम शंभूंनी सर्व प्रजांना त्यांच्या-त्यांच्या कर्म व मर्यादेत नियुक्त केले।
Verse 16
मनसा निर्मिताः सर्वे शिवे देवादयो मया । न वृद्धिमुपगच्छंति सृज्यमानाः पुनःपुनः
हे शिवे! शिवाच्या आश्रयाने मी मनाने देवतादी सर्वांना निर्माण केले; तरीही ते पुन्हा पुन्हा सृजिले गेले तरी खरी वाढ व पूर्णता प्राप्त करत नाहीत।
Verse 17
मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् । संवर्द्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः
नर-नारी अशा युग्मोत्पत्तीने ही परम सृष्टी प्रवाहित करून आता माझ्या सर्व प्रजांचे संवर्धन व विस्तार करावयाची माझी इच्छा आहे।
Verse 18
न निर्गतं पुरा त्वत्तो नारीणां कुलमव्ययम् । तेन नारीकुलं श्रेष्ठं मम शक्तिर्न विद्यते
आदिकाळी तुझ्यापासून स्त्रियांचे अव्यय कुल उत्पन्न झाले नाही. म्हणून नारीकुल श्रेष्ठ आहे; त्याविना माझी शक्ती प्रकट होत नाही.
Verse 19
सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्तः खलु समुद्भवः । तस्मात्त्वं परमां शक्तिं प्रार्थयाम्यखिलेश्वरीम्
सर्व शक्तींचा उद्भव खरोखर तुझ्यापासूनच आहे. म्हणून मी तुला—अखिलेश्वरी परमशक्तीला—कृपेची प्रार्थना करतो.
Verse 20
शिवे नारीकुलं स्रष्टुं शक्तिं देहि नमोऽस्तु ते । चराचरं जगद्विद्धि हेतोर्मातः शिवं प्रिये
हे शिवे! नारीकुल निर्माण करण्याची शक्ती मला दे; तुला नमस्कार असो. प्रिय मातः, हे सर्व चराचर जगत् कारणरूप शिवापासूनच उत्पन्न आहे, असे जाण.
Verse 21
अन्यं त्वत्तः प्रार्थयामि वरं च वरदेश्वरि । देहि मे तं कृपां कृत्वा जगन्मातर्नमोऽस्तु ते
हे वरदायिनी, वरांची अधीश्वरी! तुझ्यापासूनच मी आणखी एक वर मागतो. जगन्माते, कृपा करून तो मला दे; तुला नमस्कार असो.
Verse 22
चराचरविवृद्ध्यर्थमीशेनैकेन सर्वगे । दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवाम्बिके
हे सर्वव्यापिनी भवाम्बिके! चराचर सर्वांची वाढ व समृद्धी व्हावी म्हणून, एकमेव ईश्वराच्या इच्छेने, माझ्या पुत्र दक्षाची कन्या हो.
Verse 23
एवं संयाचिता देवी ब्रह्मणा परमेश्वरी । तथास्त्विति वचः प्रोच्य तच्छक्तिं विधये ददौ
अशा प्रकारे ब्रह्माने विनविल्यावर परमेश्वरी देवीने ‘तथास्तु’ असे म्हणत, विधीच्या सिद्धीसाठी तीच शक्ती प्रदान केली.
Verse 24
तस्माद्धि सा शिवा देवी शिवशक्तिर्जगन्मयी । शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात्ससर्जात्मसमप्रभाम्
म्हणून ती शिवा देवी—शिवशक्ती, जगन्मयी—हिने भुवयांच्या मध्यातून एकच शक्ती प्रकट केली, जी तिच्याच आत्मतेजासमान तेजस्वी होती.
Verse 25
तामाह प्रहसन्प्रेक्ष्य शक्तिं देववरो हरः । कृपासिन्धुर्महेशानो लीलाकारी भवाम्बिकाम्
त्या शक्तीकडे मंद हास्याने पाहून देवश्रेष्ठ हर बोलला। कृपासागर महेशान, लीलाकारी, भवाम्बिकेला संबोधून म्हणाला।
Verse 26
शिव उवाच । तपसाराधिता देवि ब्रह्मणा परमेष्ठिना । प्रसन्ना भव सुप्रीत्या कुरु तस्याखिलेप्सितम्
शिव म्हणाले—हे देवी, परमेष्ठी ब्रह्म्याने तपाने तुला आराधून प्रसन्न केले आहे. तू अतिशय प्रीत होऊन प्रेमाने त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण कर.
Verse 27
तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा । ब्रह्मणो वचनाद्देवी दक्षस्य दुहिताभवत्
परमेश्वराची आज्ञा शिरसावंद्य मानून स्वीकारून ती देवी ब्रह्माच्या वचनाने दक्षाची कन्या झाली.
Verse 28
दत्त्वैवमतुलां शक्तिं ब्रह्मणो सा शिवा मुने । विवेश देहं शंभोर्हि शंभुश्चान्तर्दधे प्रभुः
हे मुने, ब्रह्माला अतुल शक्ती देऊन ती देवी शिवा शंभूच्या देहात प्रविष्ट झाली; आणि प्रभू शंभू अंतर्धान पावले।
Verse 29
तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्स्त्रिया भागः प्रकल्पितः । आनन्दं प्राप स विधिः सृष्टिर्जाता च मैथुनी
तेव्हापासून या लोकी स्त्रीचा भाग (योग्य हक्क) निश्चित झाला. तेव्हा विधाता ब्रह्मा आनंदित झाला आणि सृष्टी मैथुनी—स्त्री-पुरुष संयोगाने—उत्पन्न होऊ लागली।
Verse 30
एतत्ते कथितं तात शिवरूपं महोत्तमम् । अर्द्धनारीनरार्द्धं हि महामंगलदं सताम्
हे तात! मी तुला शिवाचे ते परमोत्कृष्ट रूप सांगितले—अर्धनारीश्वर, अर्धे नारी अर्धे नर; हे सत्पुरुषांना महान् मंगल व कल्याण देणारे आहे।
Verse 31
एतदाख्यानमनघं यः पठ्च्छृणुयादपि । स भुक्त्वा सकलान्भोगान्प्रयाति परमां गतिम्
हे निष्पाप! जो हे निर्मळ आख्यान वाचतो किंवा ऐकतोही, तो सर्व योग्य भोग भोगून अखेरीस शिवकृपेने परम गती—उत्तम मोक्ष—प्राप्त करतो।
Frequently Asked Questions
Brahmā’s creation fails to proliferate; instructed to create through paired generation, he realizes feminine lineage cannot arise without Śiva’s power. Through tapas, he gains Śiva’s appearance as Ardhanārī-nara, establishing that cosmogenesis requires Śiva-Śakti co-presence.
Ardhanārī-nara symbolizes non-dual complementarity: consciousness and power (Śiva and Śakti) are not two competing principles but a single integrated reality that makes both creation (sṛṣṭi) and ritual efficacy possible.
Śiva is highlighted in the Ardhanārī-nara form—Śiva visibly united with Parā Śakti—functioning as an iconographic theology of divine completeness and the source-condition for generative creation.