Yatinātha-līlā: Śiva’s Test of the Bhilla Devotees at Arbuda Mountain

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । शृणु प्राज्ञ प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः । अवतारं पुरानन्दं यातिनाथाह्वयं मुने

नन्दीश्वर म्हणाले—हे प्राज्ञा, ऐक. मी परमात्मा भगवान् शिवांच्या त्या दिव्य अवताराचे वर्णन करीन, जो प्राचीन, आनंददायक आणि ‘यातिनाथ’ या नावाने प्रसिद्ध आहे, हे मुने.

Verse 2

अर्बुदाचलसंज्ञे तु पर्वते भिल्लवंशजः । आहुकश्च तदभ्याशे वसतिस्म मुनीश्वर

हे मुनीश्वर, ‘अर्बुदाचल’ नावाच्या पर्वतावर भिल्ल वंशात जन्मलेला ‘आहुक’ नावाचा एक पुरुष राहत असे; तो त्याच परिसरात निवास करीत असे.

Verse 3

तत्पत्नी ह्याहुका नाम बभूव किल सुव्रता । उभावपि महाशैवावास्तान्तौ शिवपूजकौ

त्याची पत्नी ‘आहुका’ नावाची होती; ती उत्तम व्रतांत स्थिर होती. ते दोघेही महाशैव—भगवान् शिवांचे निष्ठावान पूजक होते.

Verse 4

कस्मिंश्चित्समये भिल्लः शिवभक्तिरतः सदा । आहारार्थं स्वपत्न्याश्च सुदूरं स गतो मुने

हे मुने, एका वेळी तो भिल्ल, जो सदैव शिवभक्तीत रत असे, स्वतःस व पत्नीला आहार मिळविण्यासाठी फार दूर गेला.

Verse 5

एतस्मिन्नन्तरे तत्र गेहे भिल्लस्य शङ्करः । भूत्वा यतिवपुः सायं परीक्षार्थं समाययौ

याच दरम्यान तेथे भिल्लाच्या घरी शंकर सायंकाळी परीक्षा करण्यासाठी यतीचे रूप धारण करून आले।

Verse 6

तस्मिन्नवसरे तत्राजगाम स गृहाधिपः । पूजनं च यतीशस्य चकार प्रेमतः सुधीः

त्याच वेळी तेथे गृहस्वामी आला; त्या सुज्ञाने प्रेमपूर्वक यतीश्वर (शिव) यांचे पूजन केले।

Verse 7

तद्भावस्य परीक्षार्थं यतिरूपस्स शंकरः । महालीलातरः प्रीत्या भीतं प्रोवाच दीनगीः

त्याच्या अंतःभावाची परीक्षा करण्यासाठी शंकर यतीचे रूप धारण करून राहिले। महालीलामय तो प्रभू प्रसन्न होऊन भयभीत जनास स्नेहाने दीन वाणीने बोलला।

Verse 8

यतिनाथ उवाच । अद्य स्थलं निवासार्थं देहि मे प्रातरेव हि । यास्यामि सर्वथा भिल्ल स्वस्ति स्यात्तव सर्वदा

यतीनाथ म्हणाले—“आज निवासासाठी मला जागा दे; मी सकाळीच निघून जाईन. हे भिल्ला, मी नक्की जाईन—तुझे सर्वदा कल्याण होवो.”

Verse 9

भिल्ल उवाच । त्यम्प्रोक्तं त्वया स्वामिञ्शृणु मद्वचनं च ते । अति स्वल्पं स्थलं मे हि स्यान्निवासः कथन्तव

भिल्ल म्हणाला—हे स्वामी, तुम्ही जे सांगितले ते मला समजले. आता माझेही वचन ऐका. माझे निवासस्थान फारच लहान आहे; तेथे आपण कसे राहाल?

Verse 10

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्स यतिस्तेन गमनाय मतिन्दधे । तावद्भिल्ल्या वचः प्रोक्तं स्वामिनं संविचार्य्य वै

नन्दीश्वर म्हणाले—त्याने असे म्हटल्यावर तो यती प्रस्थान करण्याचा निश्चय करू लागला. तेवढ्यात भिल्लि आपल्या स्वामीचा विचार करून ही वचने बोलली।

Verse 11

भिल्ल्युवाच । स्वामिन्देहि यतेःस्थानं विमुखं कुरु मातिथिम् । गृहधर्मं विचार्य्य त्वमन्यथा धर्मसंक्षयः

भिल्लि म्हणाली—हे स्वामी, यतीस योग्य स्थान द्या आणि अतिथीला परत पाठवा. गृहस्थधर्माचा विचार करा; नाहीतर धर्माचा क्षय होईल।

Verse 12

स्थीयतान्ते गृहाभ्यंतः सुखेन यतिना सह । अहं बहिः स्थितिं कुर्य्यामायुधानि बृहन्त्यपि

आपण यतीसह सुखाने घराच्या आतच थांबा. शस्त्रे कितीही बलवान असली तरी मी बाहेर पहारा देईन।

Verse 13

नन्दीश्वर उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भिल्ल्या धर्मान्वितं शिवम् । स्वपत्न्या मनसा तेन भिल्लेन च विचारितम्

नन्दीश्वर म्हणाले—भिल्लिचे धर्मयुक्त वचन ऐकून त्या भिल्लाने आपल्या पत्नीसमवेत मनात धर्मसमन्वित भगवान् शिवाचा विचार केला।

Verse 14

स्त्रियं बहिश्च निष्कास्य कथं स्थेयं मया बहे । यतेरन्यत्र गमनमधर्म्मकरमात्मनः

स्त्रीला बाहेर काढून मी स्वतः बाहेर कसा राहू? यतीने आपल्या व्रत-स्थानी सोडून अन्यत्र जाणे हे स्वतःस अधर्माचे कारण ठरते।

Verse 15

द्वयमप्युचितं नैव सर्वथा गृहमेधिनः । यद्भावि तद्भवेदेव मया स्थेयं गृहाद्बहिः

हे दोन्ही मार्ग गृहस्थाला कधीही योग्य नाहीत। जे होणार ते होईलच; म्हणून मी घराबाहेर राहीन—आसक्तिरहित।

Verse 16

इत्याग्रहन्तदा कृत्वा गृहान्तः स्थाय तौ मुदा । स्वायुधानि च संस्थाप्य भिल्लोऽतिष्ठद्गृहाद्बहिः

असा आग्रह करून ते दोघे आनंदाने घरात राहिले। भिल्लाने आपली शस्त्रे ठेवून घराबाहेर उभा राहिला।

Verse 17

रात्रौ तम्पशवः क्रूरा हिंसकाः समपीडयन् । तेनापि च यथाशक्ति कृतो यत्नो महांस्तदा

रात्री त्या क्रूर व हिंसक पशूंनी त्याला फार छळले; तरीही त्याने आपल्या शक्तीनुसार तेव्हा मोठा प्रयत्न केला।

Verse 18

एवं यत्नं प्रकुर्वाण स भिल्लो बलवानपि । प्रारब्धात्प्रेरितैर्हिंस्रैर्बलादासीच्च भक्षितः

असा प्रयत्न करत असतानाही तो भिल्ल—बलवान असूनही—प्रारब्धाने प्रेरित हिंस्र पशूंनी बलपूर्वक हल्ला करून त्याला भक्षिले।

Verse 19

प्रातरुत्थाय स यतिर्दृष्ट्वा हिंस्रैश्च भक्षितम् । भिल्लं वने चरंतं वै दुःखितोऽभूदतीव हि

पहाटे उठून त्या यतीने हिंस्र पशूंनी भक्षिलेला (तो) पाहिला; आणि वनात भिल्ल फिरताना पाहून तो अत्यंत दुःखी झाला।

Verse 20

दुखितं तं यतिन्दृष्ट्वा भिल्ली सा दुःखितापि हि । धैर्यात्स्वदुःखं संहृत्य वचनं चेदमब्रवीत्

तो यती दुःखी दिसताच भिल्ली, स्वतःही दुःखी असून, धैर्याने आपला शोक आवरून, त्याला हे वचन बोलली।

Verse 21

भिल्ल्युवाच । किमर्थं क्रियते दुःखं भद्रं जातं यतेऽधुना । धन्योयं कृतकृत्यश्च यज्जातो मृत्युरीदृशः

भिल्ली म्हणाली—हे यते, दुःख का करीत आहात? आत्ता तर कल्याणच झाले आहे. हा पुरुष धन्य व कृतकृत्य आहे, कारण त्याला अशी मृत्यु प्राप्त झाली आहे।

Verse 22

अहं चैनं गमिष्यामि भस्म भूत्वानले यते । चितां कारय सुप्रीत्या स्त्रीणां धर्मः सनातनः

हे यते, मीही त्यांच्या बरोबर जाईन—अग्नीत भस्म होऊन। प्रेमाने चिता सजव; स्त्रियांचा हा सनातन धर्म आहे।

Verse 23

इति तद्वचनं श्रुत्वा हितं मत्वा स्वयं यतिः । चितां व्यरचयत्सा हि प्रविवेश स्वधर्मतः

ते वचन ऐकून ते हितकारक मानून त्या यतिनीने स्वतः चिता रचली आणि आपल्या धर्मानुसार त्यात प्रवेश केला।

Verse 24

एतस्मिन्नन्तरे साक्षात्पुरः प्रादुरभूच्छिवः । धन्ये धन्ये इति प्रीत्या प्रशंसस्तां हरोऽब्रवीत्

त्याच क्षणी साक्षात् शिव तिच्या समोर प्रकट झाले। प्रसन्न होऊन हराने प्रेमाने तिची स्तुती केली—“धन्य आहेस, धन्य आहेस!”

Verse 25

हर उवाच । वरं ब्रूहि प्रसन्नोस्मि त्वदाचरणतोऽनघे । तवादेयं न वै किंचिद्वश्योऽहं ते विशेषतः

हर म्हणाला—हे निष्पापे, तुझ्या आचरणाने मी प्रसन्न आहे; वर माग. तुझ्याकडून मला काहीही प्रतिदान नको; मी विशेषतः तुझ्यावर अनुग्रहित आहे.

Verse 26

नन्दीश्वर उवाच । तच्छुत्वा शम्भुवचनं परमानन्ददायकम् । सुखं प्राप्तं विशेषेण न किंचित्स्मरणं ययौ

नंदीश्वर म्हणाला—शंभूचे परम आनंद देणारे वचन ऐकून त्याला विशेष शांती प्राप्त झाली; आणि तो अशा अवस्थेत गेला की अन्य कोणतेही स्मरण उरले नाही.

Verse 27

तस्यास्तद्गतिमालक्ष्य सुप्रसन्नो हरोऽभवत् । उवाच च पुनः शम्भुर्वरं ब्रूहीति ताम्प्रभुः

तिची गती व आचरण पाहून हर अत्यंत प्रसन्न झाले. मग प्रभू शंभूंनी तिला पुन्हा म्हटले—“वर सांग, वर माग.”

Verse 28

इति श्रीशिवमहापुराणे तृ० शतरुद्रसंहि० यतिनाथब्रह्महंसाह्वयशिवावतारचरितवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या तृतीय भागातील शतरुद्रसंहितेत ‘यतिनाथ (ब्रह्महंस नावाच्या) शिवावतारचरित्रवर्णन’ नामक अठ्ठाविसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 29

भिल्लश्च वीरसेनस्य नैषधे नगरे वरे । महान्पुत्रो नलो नाम भविष्यति न संशयः

श्रेष्ठ नैषध नगरात वीरसेनाच्या घरी भिल्ल नावाचा महान पुत्र नल होईल—यात संशय नाही.

Verse 30

त्वं सुता भीमराजस्य वैदर्भे नगरेऽनघे । दमयन्ती च विख्याता भविष्यसि गुणान्विता

हे निष्पापे, वैदर्भ नगरात तू राजा भीमाची कन्या होशील; आणि गुणसम्पन्न ‘दमयंती’ या नावाने विख्यात होशील.

Verse 31

युवां चोभौ मिलित्वा च राजभोगं सुविस्तरम् । भुक्त्वा मुक्तिं च योगीन्द्रेर्लप्स्येथे दुर्लभां ध्रुवम्

तुम्ही दोघे एकत्र येऊन राजभोगाचा विस्तृत आनंद भोगाल; आणि नंतर निश्चयाने ती ध्रुव मुक्ति प्राप्त कराल, जी योगींद्रांनाही दुर्लभ आहे.

Verse 32

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा च स्वयं शम्भुर्लिङ्गरूपोऽभवत्तदा । तस्मान्न चलितो धर्मादचलेश इति स्मृतः

नंदीश्वर म्हणाले—असे बोलून स्वयं शंभू तेव्हा लिंगरूप झाले. म्हणून जे धर्मापासून कधीही ढळत नाहीत, ते ‘अचलेश’—अचल प्रभू—म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 33

स भिल्ल आहुकश्चापि वीरसेनसुतोऽभवत् । नैषधे नगरे तात नलनामा महानृपः

तो भिल्ल ‘आहुक’ असेही प्रसिद्ध झाला आणि वीरसेनाचा पुत्र म्हणून जन्मला. हे तात! निषध नगरीत तो ‘नल’ नावाचा महान राजा झाला.

Verse 34

आहुका सा महाभिल्ली भीमस्य तनयाऽभवत् । वैदर्भे नगरे राज्ञो दमयन्तीति विश्रुता

ती महान भिल्लिणी आहूका राजा भीमाची कन्या झाली। विदर्भ नगरीत ती ‘दमयंती’ या नावाने विख्यात झाली।

Verse 35

यतिनाथाह्वयस्सोपि हंसरूपोऽभवच्छिवः । विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलेन वै

‘यतिनाथ’ या नावाने प्रसिद्ध असलेला तो प्रत्यक्ष शिवच होता; त्याने हंसरूप धारण केले. निश्चयच त्याने दमयंतीचा नलाशी विवाह घडवून आणला।

Verse 36

पूर्वसत्काररूपेण महापुण्येन शंकरः । हंसरूपं विधायैव ताभ्यां सुखमदात्प्रभुः

पूर्वी केलेल्या सत्काररूप महान पुण्याच्या प्रतिदानार्थ, प्रभू शंकरांनी हंसरूप धारण करून त्या दोघांना सुख व कल्याण प्रदान केले।

Verse 37

शिवो हंसावतारो हि नानावार्ताविचक्षणः । दमयन्त्या नलस्यापि परमानन्ददायकः

खरोखरच शिव हंसावतार धारण करून नानाविध कथांत व सूक्ष्म उपदेशांत निपुण झाले; आणि दमयंती व नल यांनाही परम आनंद देणारे ठरले।

Verse 38

इदं चरितं परमं पवित्रं शिवावतारस्य पवित्रकीर्तेः । यतीशसंज्ञस्य महाद्भुतं हि हंसाह्वयस्यापि विमुक्तिदं हि

हे चरित्र परम पवित्र आहे—त्या शिवावताराचे, ज्याची कीर्तीच पावन आहे. ‘यतीश’ या संज्ञेने प्रसिद्ध, ‘हंस’ असेही ज्याला म्हणतात, त्याचे हे महाद्भुत आख्यान निश्चयच मुक्तिदायक आहे।

Verse 39

यतीशब्रह्महंसाख्यावतारचरितं शुभम् । शृणुयाच्छ्रावयेद्यो हि स लभेत परां गतिम्

जो यतीश व ब्रह्महंस नामक शिवावताराचे हे शुभ चरित्र ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, तो परम गती (मोक्ष) प्राप्त करतो.

Verse 40

इदमाख्यानमनघं सर्वकामफलप्रदम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं भक्तिवर्धनमुत्तमम्

हे निष्पाप, हे पवित्र आख्यान सर्व धर्मोचित कामनांचे फल देणारे आहे। ते स्वर्ग्य पुण्य, यश व दीर्घायुष्य देते आणि सर्वोत्तम रीतीने शिवभक्ती वाढवते.

Verse 41

श्रुत्वैतच्चचरितं शम्भोर्यतिहंसस्वरूपयोः । इह सर्वसुखम्भुक्त्वा सोऽन्ते शिवपुरं व्रजेत्

शंभूच्या यति व हंस-स्वरूपांचे हे पवित्र चरित्र ऐकून मनुष्य या लोकी सर्व सुख भोगतो आणि शेवटी शिवपुर—शिवाचे परम धाम—प्राप्त करतो.