Adhyaya 26
Satarudra SamhitaAdhyaya 2665 Verses

Vaiśyanātha-avatāra-kathā (The Account of Śiva’s Manifestation as Vaiśyanātha)

या अध्यायात “नंदीश्वर उवाच” असे सांगत नंदीश्वर उपदेश करतात आणि नंदीग्रामात शिवाच्या वैश्यनाथ अवताराची कथा सुरू होते. तेथे महाआनंदा नावाची रूप, धन व गायन-नृत्यादी कलांत निपुण अशी वेश्या वर्णिली आहे; पण ती सामाजिक शिक्क्याला न जुमानता शंकरभक्तीत अखंड स्थिर असते. ती सतत शिवनामजपात तल्लीन, भस्म व रुद्राक्ष धारण करणारी आणि नित्यपूजेत तत्पर आहे; शिवकीर्तन करून भक्तिभावाने नृत्यही करते. एक माकड व एक कोंबडा यांना रुद्राक्ष घालून नृत्याचा सराव शिकविला जातो—यातून पवित्र चिन्हे व शिस्तबद्ध साधना यांमुळे सीमांत किंवा प्राणीविश्वही पावन होऊ शकते हे सूचित होते. पुढे अवताराच्या तारक अनुग्रहाची व भक्ती, नाम आणि शैवचिन्हांद्वारे कृपातत्त्वाची ही भूमिका ठरते।

Shlokas

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । शृणु तात प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः । अवतारं परमानन्दं वैश्यनाथाह्वयं मुने

नंदीश्वर म्हणाले—हे तात, ऐक; मी आता परमात्मा शिवाच्या अवताराचे वर्णन करतो—परमानंदस्वरूप, हे मुने, जो ‘वैश्यनाथ’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 2

नन्दिग्रामे पुरा काचिन्महानन्देति विश्रुता । बभूव वारवनिता शिवभक्ता सुसुन्दरी

पूर्वी नंदीग्रामात ‘महानंदा’ नावाची एक वारवनिता प्रसिद्ध होती—अतिशय सुंदर आणि भगवान शिवाची भक्त.

Verse 3

महाविभवसम्पन्ना सुधनाढ्या महोज्ज्वला । नानारत्नपरिच्छिन्न शृङ्गाररसनिर्भरा

ती महावैभवसंपन्न, अपार धनाढ्य व अत्यंत तेजस्वी होती—नानाविध रत्नांनी अलंकृत आणि शुभ शृंगाररसाने परिपूर्ण.

Verse 4

सर्वसंगीत विद्यासु निपुणातिमनोहरा । तस्या गेयेन हृष्यन्ति राज्ञ्यो राजान एव च

ती सर्व संगीतविद्यांत निपुण व अत्यंत मनोहर होती. तिच्या गायनाने राण्या आणि स्वतः राजेही आनंदित होत.

Verse 5

समानर्च सदा साम्बं सा वेश्या शंकरं मुदा । शिवनामजपासक्ता भस्मरुद्राक्षभूषणा

ती वेश्या सदा आनंदाने साम्ब शंकराची—उमेसहित शिवाची—पूजा करी. शिवनामजपात आसक्त होऊन ती भस्मत्रिपुंड्र व रुद्राक्षांनी अलंकृत असे।

Verse 6

शिवं सम्पूज्य सा नित्यं सेवन्ती जगदीश्वरम् । ननर्त परया भक्त्या गायन्ती शिवसद्यशः

तिने शिवाचे विधिपूर्वक पूजन करून नित्य जगदीश्वराची सेवा केली. शिवाची तत्क्षण महिमा गात ती परम भक्तीने नृत्य करू लागली.

Verse 7

रुद्राक्षैर्भूषयित्वैकं मर्कटं चैव कुक्कुटम् । करतालैश्च गीतैश्च सदा नर्तयति स्म सा

तिने रुद्राक्षांनी एक माकड व एक कोंबडा सजविला. मग करतालांच्या टाळ्या व गीतांसह ती त्यांना सदैव नाचवीत असे.

Verse 8

नृत्यमानौ च तौ दृष्ट्वा शिवभक्तिरता च सा । वेश्या स्म विहसत्युच्चैः प्रेम्णा सर्वसखीयुता

ते दोघे नाचताना पाहून, शिवभक्तीत रत ती वेश्या सर्व सख्यांसह प्रेमाने मोठ्याने हसू लागली.

Verse 9

रुद्राक्षैः कृतकेयूरकर्णा भरणमण्डनः । मर्कटः शिक्षया तस्याः पुरो नृत्यति बालवत्

रुद्राक्षांनी बनविलेल्या केयूर व कर्णाभरणांनी सजलेला तो माकड, तिच्या शिकवणीने, तिच्यासमोर बालकासारखा नाचत असे.

Verse 10

शिखासंबद्धरुद्राक्षः कुक्कुटः कपिना सह । नित्यं ननर्त नृत्यज्ञः पश्यतां हितमावहन्

शिखेत रुद्राक्ष बांधलेला तो कुक्कुट, कपिसह, नृत्यकलेत निपुण होऊन दररोज नाचत असे आणि पाहणाऱ्यांना हित व मंगल देत असे।

Verse 11

एवं सा कुर्वती वेश्या कौतुकम्परमादरात् । शिवभक्तिरता नित्यं महानन्दभराऽभवत्

अशा रीतीने ती वेश्या कौतुकाने व परम आदराने तसे करीत राहिली; ती नित्य शिवभक्तीत रत झाली आणि सतत महानंदाने भरून गेली।

Verse 12

शिवभक्तिं प्रकुर्वन्त्या वेश्याया मुनिसत्तम । बहुकालो व्यतीयाय तस्याः परमसौख्यतः

हे मुनिश्रेष्ठ! त्या वेश्येने शिवभक्तीचा सतत अभ्यास करताना, परम सुखात तिचा बराच काळ निघून गेला।

Verse 13

एकदा च गृहे तस्या वैश्यो भूत्वा शिवस्स्वयम् । परीक्षितुं च तद्भावमाजगाम शुभो व्रती

एकदा स्वतः भगवान शिव वैश्य (व्यापारी) रूप धारण करून तिच्या घरी आले. शुभ व्रती प्रभू तिच्या भक्तिभावाची परीक्षा घेण्यासाठी आले।

Verse 14

त्रिपुण्ड्रविलसद्भालो रुद्राक्षाभरणः कृती । शिवनामजपासक्तो जटिलः शैववेषभृत्

त्याच्या कपाळावर त्रिपुंड्र शोभत होते; तो रुद्राक्ष-आभूषणांनी विभूषित व आचरणात सिद्ध होता. शिवनाम-जपात आसक्त, जटाधारी, शैववेषधारी होता।

Verse 15

स बिभ्रद्भस्मनिचयं प्रकोष्ठे वरकंकणम् । महारत्नपरिस्तीर्णं राजते परकौतुकी

तो अद्भुत अलंकारात रमण करणारा, प्रकोष्ठावर पवित्र भस्माचा संच धारण करून व उत्तम कंकण परिधान करून, महान रत्नांनी जडित होऊन तेजस्वी दिसतो।

Verse 16

तमागतं सुसंपूज्य सा वेश्या परया मुदा । स्वस्थाने सादरं वैश्यं सुन्दरी हि न्यवेशयत्

तो वैश्य आला तेव्हा ती वेश्या परम आनंदाने त्याचा यथोचित सत्कार करून, आदराने त्या देखण्या वैश्याला आपल्या स्थानावर बसविते।

Verse 17

तत्प्रकोष्ठे वरं वीक्ष्य कंकणं सुमनोहरम् । तस्मिञ्जातस्पृहा सा च तं प्रोवाच सुविस्मिता

त्याच्या मनगटावरचे अत्यंत मनोहर, श्रेष्ठ कंकण पाहून तिला त्याची इच्छा झाली; आणि आनंदित विस्मयाने ती त्याला बोलू लागली।

Verse 18

महानन्दोवाच । महारत्नमयश्चायं कंकणस्त्वत्करे स्थितः । मनो हरति मे सद्यो दिव्यस्त्रीभूषणोचितः

महानंद म्हणाला—“महान रत्नांनी बनलेले हे कंकण तुझ्या हातावर आहे. हे क्षणात माझे मन हरते; दिव्य स्त्रीच्या भूषणास योग्य आहे.”

Verse 19

नन्दीश्वर उवाच । इति तां नवरत्नाढ्ये सस्पृहां करभूषणे । वीक्ष्योदारमतिर्वैश्यः सस्मितं समभाषत

नंदीश्वर म्हणाले—असे नवरत्नांनी समृद्ध हाताच्या भूषणाबद्दल तिची स्पृहा पाहून, उदारबुद्धी वैश्य हसत बोलू लागला।

Verse 20

वैश्यनाथ उवाच । अस्मिन्रत्नवरे दिव्ये सस्पृहं यदि ते मनः । त्वमेवाधत्स्व सुप्रीत्या मौल्यमस्य ददासि किम्

वैश्यनाथ म्हणाला—या दिव्य श्रेष्ठ रत्नासाठी तुझे मन उत्सुक असेल, तर प्रसन्न भक्तीने तूच ते घे; याचे मोल तू काय देऊ शकशील?

Verse 21

वेश्योवाच । वयं हि स्वैरचारिण्यो वेश्यास्तु न पतिव्रताः । अस्मत्कुलोचितो धर्मो व्यभिचारो न संशयः

वेश्या म्हणाली—आम्ही स्वैरचारिणी वेश्या आहोत; एका पतीची पतिव्रता नाही. आमच्या कुल-व्यवसायास अनुरूप धर्म म्हणजे अनेक-संग; यात संशय नाही.

Verse 22

यद्येतदखिलं चित्तं गृह्णाति करभूषणम् । दिनत्रयमहोरात्रं पत्नी तव भवाम्यहम्

जर तू माझ्या हृदयाचे हे संपूर्ण अर्पण—हाताचे हे भूषण—स्वीकारशील, तर तीन दिवस-रात्र मी तुझी पत्नी होईन.

Verse 23

वैश्य उवाच । तथास्तु यदि ते सत्यं वचनं वीरवल्लभे । ददामि रत्नवलयं त्रिरात्रं भव मे वधूः

वैश्य म्हणाला—हे वीरवल्लभे, तुझे वचन सत्य असेल तर तथास्तु। मी रत्नजडित कडे देतो; तीन रात्री माझी वधू हो.

Verse 24

एतस्मिन्व्यवहारे तु प्रमाणं शशिभास्करौ । त्रिवारं सत्यमित्युक्त्वा हृदयं मे स्पृश प्रिये

या व्यवहारात चंद्र-सूर्यच प्रमाण आहेत. ‘हे सत्य आहे’ असे तीनदा म्हणून, हे प्रिये, माझे हृदय स्पर्श कर.

Verse 25

वेश्योवाच । दिनत्रयमहोरात्रं पत्नी भूत्वा तव प्रभो । सहधर्मं चरामीति सत्यंसत्यं न संशयः

वेश्या म्हणाली—हे प्रभो, तीन दिवस-रात्र मी तुझी पत्नी होऊन तुझ्यासह सहधर्माचे आचरण करीन. हे सत्य, सत्यच; संशय नाही।

Verse 26

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा हि महानन्दा त्रिवारं शशिभास्करौ । प्रमाणीकृत्य सुप्रीत्या सा तद्धृदयमस्पृशत्

नंदीश्वर म्हणाले—असे बोलून महाआनंदेने चंद्र व सूर्य यांना तिनदा साक्षी मानून श्रद्धेने प्रमाण केले आणि अत्यंत प्रीतीने आनंदित होऊन त्याचे हृदय स्पर्शिले।

Verse 27

अथ तस्यै स वैश्यस्तु प्रदत्त्वा रत्नकंकणम् । लिंगं रत्नमयं तस्य हस्ते दत्त्वेदमब्रवीत्

मग त्या वैश्याने तिला रत्नकंकण अर्पण केले आणि रत्नमय शिवलिंग तिच्या हातात देऊन हे वचन बोलला।

Verse 28

वैश्यनाथ उवाच । इदं रत्नमयं लिंगं शैवं मत्प्राणदवल्ल भम् । रक्षणीयं त्वया कान्ते गोपनीयं प्रयत्नतः

वैश्यनाथ म्हणाला—कांते, हे रत्नमय शैव लिंग मला प्राणांइतके प्रिय आहे। तू याचे रक्षण कर आणि सर्व प्रयत्नांनी ते गुप्त ठेव।

Verse 29

नन्दीश्वर उवाच । एवमस्त्विति सा प्रोच्य लिंगमादाय रत्नजम् । नाट्यमण्डपिका मध्ये निधाय प्राविशद्गृहम्

नंदीश्वर म्हणाले—“एवमस्तु।” असे म्हणून तिने रत्नज लिंग उचलले, नाट्यमंडपाच्या मध्यभागी ठेवले आणि मग घरात प्रवेश केला।

Verse 30

सा तेन संगता रात्रौ वैश्येन विटधर्मिणा । सुखं सुष्वाप पर्यंके मृदुतल्पोपशो भिते

त्या रात्री ती त्या वैश्यासोबत—जो विटासारखा आचरण करणारा होता—राहिली आणि मृदू शय्येने सजलेल्या पलंगावर सुखाने झोपली।

Verse 31

ततो निशीथसमये मुने वैश्यपतीच्छया । अकस्मादुत्थिता वाणी नृत्यमण्डपिकान्तरे

मग घोर निशीथसमयी, हे मुने, वैश्यपत्नीच्या इच्छेने नृत्यमंडपिकेच्या अंतर्भागात अकस्मात् एक वाणी उठली।

Verse 32

महाप्रज्वलितो वह्निः सुसमीरसहायवान् । नाट्यमण्डपिकां तात तामेव सहसावृणोत्

महाप्रज्वलित असा अग्नी, तीव्र वाऱ्याच्या साहाय्याने, हे तात, त्या नाट्यमंडपिकेलाच क्षणात वेढून टाकला।

Verse 33

मण्डपे दह्यमाने तु सहसोत्थाय संभ्रमात् । मर्कटं मोचयामास सा वेश्या तत्र बन्धनात्

मंडप जळू लागल्यावर ती वेश्या घाबरून ताबडतोब उठली आणि तेथे बांधलेल्या माकडाला बंधनातून सोडविले।

Verse 34

स मर्कटो मुक्तबन्धः कुक्कुटेन सहामुना । भिया दूरं हि दुद्राव विधूयाग्निकणान्बहून्

बंधमुक्त तो माकड, या कोंबड्यासह, भीतीने दूर पळून गेला आणि अनेक अग्निकण झटकून टाकीत गेला।

Verse 35

स्तम्भेन सह निर्दग्धं तल्लिंगं शकलीकृतम् । दृष्ट्वा वेश्या स वैश्यश्च दुरंतं दुःखमापतुः

स्तंभासह ते लिंग जळून तुकडे-तुकडे झालेले पाहून, ती वेश्या आणि तो वैश्य असह्य दुःखात पडले।

Verse 36

दृष्ट्वा ह्यात्मसमं लिंगं दग्धं वैश्यपतिस्तदा । ज्ञातुन्तद्भावमन्तःस्थम्मरणाय मतिन्दधे

आपल्या आत्म्यासमान शिवलिंग जळालेले पाहून वैश्यपतीने अंतःस्थ तत्त्वाचा अर्थ जाणण्यासाठी मरणाचा निश्चय केला।

Verse 37

निविश्येतितरां खेदाद्वैश्यस्तामाह दुःखिताम् । नानालीलो महेशानः कौतुकान्नरदेहवान्

अत्यंत खिन्न होऊन वैश्य बसला आणि दुःखाने तिला म्हणाला; कारण नानाविध लीला करणाऱ्या महेशानाने कौतुकाने नरदेह धारण केला होता।

Verse 38

वैश्यपतिरुवाच । शिवलिंगे तु निर्भिन्ने दग्धे महत्प्राणवल्लभे । सत्यं वच्मि न सन्देहो नाहं जीवितुमुत्सहे

वैश्यपती म्हणाला—माझ्या प्राणाहून प्रिय शिवलिंग विदीर्ण होऊन दग्ध झाले आहे; मी सत्य बोलतो, यात संशय नाही—आता मला जगायचे नाही।

Verse 39

चितां कारय मे भद्रे स्वभृत्यैस्त्वं वरैर्लघु । शिवे मनस्समावेश्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्

हे भद्रे, तुझ्या श्रेष्ठ सेवकांकडून लवकर माझी चिता तयार कर. मन शिवात एकाग्र करून मी अग्नीत प्रवेश करीन।

Verse 40

यदि ब्रह्मेन्द्रविष्ण्वाद्या वारयेयुः समेत्य माम् । तथाप्यस्मिन् क्षणे भद्रे प्रविशामि त्यजाम्यसून्

जर ब्रह्मा, इंद्र, विष्णू इत्यादी देव एकत्र येऊन मला थांबवतील, तरीही, हे भद्रे, याच क्षणी मी त्यात प्रविष्ट होऊन प्राण त्यागीन।

Verse 41

नन्दीश्वर उवाच । तमेवं दृढनिर्बन्धं सा विज्ञाय सुदुःखिता । स्वभृत्यैः कारयामास चितां स्वभवनाद्बहिः

नंदीश्वर म्हणाले—तो असा दृढनिश्चयी आहे हे जाणून ती अत्यंत दुःखी झाली आणि आपल्या सेवकांकडून घराबाहेर चिता तयार करविली।

Verse 42

ततस्स वैश्यश्शिव एक एव प्रदक्षिणीकृत्य समिद्धमग्निम् । विवेश पश्यत्सु नरेषु धीरः सुकौतुकी संगतिभावमिच्छुः

मग तो तो वैश्य—शिवाचा एकनिष्ठ भक्त व धीर—एकटाच प्रज्वलित अग्नीची प्रदक्षिणा करून, लोक पाहत असताना शांतपणे त्यात प्रवेशला; अंतःकरणी शिवसंगती व सान्निध्याची इच्छा धरून।

Verse 43

दृष्ट्वा सा तद्गतिं वेश्या महानन्दातिविस्मिता । अनुतापं च युवती प्रपेदे मुनिसत्तम

त्याची ती गती (प्राप्त अवस्था) पाहून ती वेश्या महान आनंदाने व अतिविस्मयाने भरून गेली; मग, हे मुनिश्रेष्ठा, त्या युवतीला पश्चात्ताप झाला।

Verse 44

अथ सा दुःखिता वेश्या स्मृत्वा धर्म सुनिर्मलम् । सर्वान्बंधुजनान्वीक्ष्य बभाषे करुणं वचः

मग ती दुःखी वेश्या धर्माची अतिनिर्मळता स्मरून, सर्व नातलगांना पाहून करुण वचन बोलली।

Verse 45

महानन्दोवाच । रत्नकंकणमादाय मया सत्यमुदाहृतम् । दिनत्रयमहं पत्नी वैश्यस्यामुष्य संमता

महानंद म्हणाला—रत्नकंकण घेऊन मी सत्यच सांगितले आहे। तीन दिवस मी त्या वैश्याची पत्नी म्हणून मान्य होते।

Verse 46

कर्मणा मत्कृतेनायं मृतो वैश्यः शिवव्रती । तस्मादहं प्रवेक्ष्यामि सहानेन हुताशनम्

माझ्या केलेल्या कर्मामुळे शिवव्रती हा वैश्य मृत झाला आहे. म्हणून मी याच्यासह हुताशनात, अग्नीत, प्रवेश करीन।

Verse 47

स्वधर्मचारिणी त्यक्तमाचार्य्यै सत्यवादिभिः । एवं कृते मम प्रीत्या सत्यं मयि न नश्यतु

स्वधर्मनिष्ठ ती स्त्री सत्यवादी आचार्यांनी त्यागली. हे जर माझ्या प्रीत्यर्थच केले असेल, तर माझ्यातील सत्य कधीही नाश पावू नये, असत्य होऊ नये.

Verse 48

सत्याश्रयः परो धर्म सत्येन परमा गतिः । सत्येन स्वर्ग मोक्षौ च सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम्

सत्यावर आधारलेला धर्म हाच परमोच्च धर्म आहे; सत्यानेच परम गती मिळते. सत्याने स्वर्ग व मोक्ष दोन्ही प्राप्त होतात; सत्यातच सर्व काही प्रतिष्ठित आहे.

Verse 49

नन्दीश्वर उवाच । इति सा दृढनिर्वन्धा वार्यमाणापि बन्धुभिः । सत्यलोकपरा नारी प्राणांस्त्यक्तुं मनो दधे

नन्दीश्वर म्हणाले—अशा रीतीने, नातेवाईकांनी अडविले तरी ती दृढनिश्चयी, सत्यलोकप्राप्तीला तत्पर स्त्रीने प्राणत्याग करण्याचा निश्चय मनात केला.

Verse 50

सर्वस्वं द्विजमुख्येभ्यो दत्त्वा ध्यात्वा सदाशिवम् । तमग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रवेशाभिमुखी ह्यभूत्

तिने श्रेष्ठ द्विजांना सर्वस्व दान देऊन सदाशिवाचे ध्यान केले। मग त्या पवित्र अग्नीची तीनदा प्रदक्षिणा घालून, त्यात प्रवेश करण्यास उन्मुख झाली।

Verse 51

तां पतन्तीं समिद्धेग्नौ स्वपदार्पितमानसाम् । वारयामास विश्वात्मा प्रादुर्भूतः स वै शिवः

ती प्रज्वलित, उत्तमरीत्या पेटलेल्या अग्नीत पडू लागली—मन पूर्णपणे प्रभूच्या चरणी अर्पिलेले. तेव्हा विश्वात्मा स्वयं भगवान शिव प्रकट झाले व तिला थांबविले।

Verse 52

सा तं विलोक्याखिलदेवदेवन्त्रिलोचनं चन्द्रकलावतंसम् । शशांकसूर्यानलकोटिभासं स्तब्धेव भीतेव तथैव तस्थौ

त्यांना पाहून—सर्व देवांचे देव, त्रिनेत्रधारी, चंद्रकलाधारी—असंख्य चंद्र-सूर्य-अग्नींसारख्या तेजाने दीप्त; ती स्तब्ध, भयभीत व कंपित होऊन तशीच उभी राहिली।

Verse 53

तां विह्वलां सुवित्रस्वां वेपमानां जडीकृताम् । समाश्वास्य गलद्बाष्पां करौ धृत्वाऽब्रवीद्वचः

तिला व्याकुळ, अतिभयभीत, कंपित व जड झालेली पाहून त्यांनी तिला धीर दिला. अश्रू वाहत होते; तिचे दोन्ही हात धरून त्यांनी हे वचन सांगितले।

Verse 54

शिव उवाच । सत्यं धर्मं च धैर्यं च भक्तिं च मयि निश्चलाम् । परीक्षितुं त्वत्सकाशं वैश्यो भूत्वाहमागतः

शिव म्हणाले: “तुझे सत्य, धर्म, धैर्य आणि माझ्यावरील अचल भक्ती यांची परीक्षा घेण्यासाठी मी वैश्यरूप धारण करून तुझ्याकडे आलो आहे।”

Verse 55

मा ययाग्निं समुद्दीप्य दग्धन्ते नाट्यमण्डपम् । दग्धं कृत्वा रत्नलिंगं प्रविष्टोहं हुताशनम्

हाय! तिच्यामुळे अग्नी प्रज्वलित होऊन नाट्यमंडप जळून गेला. रत्नमय लिंगही दग्ध करून मीही त्या हुताशनात प्रवेश केला।

Verse 56

सा त्वं सत्यमनुस्मृत्य प्रविष्टाग्निं मया सहा । अतस्ते संप्रदास्यामि भोगांस्त्रिदशदुर्लभान्

तू सत्याचे स्मरण करून माझ्यासह अग्नीत प्रविष्ट झालीस. म्हणून मी तुला त्रिदशांनाही दुर्लभ असे भोग व दिव्य सिद्धी प्रदान करीन।

Verse 57

यद्यदिच्छसि सुश्रोणि तदेव हि ददामि ते । त्वद्भक्त्याहं प्रसन्नोस्मि तवादेयं न विद्यते

हे सुश्रोणि, तुला जे जे इच्छित आहे तेच मी तुला देतो. तुझ्या भक्तीने मी पूर्ण प्रसन्न आहे; माझ्याकडून घेण्यास तुझ्यासाठी काहीही अनुचित नाही।

Verse 58

नन्दीश्वर उवाच । इति ब्रुवति गौरीशे शंकरे भक्तवत्सले । महानन्दा च सा वेश्या शंकरम्प्रत्यभाषत

नंदीश्वर म्हणाले—भक्तवत्सल गौरीपती शंकर असे बोलत असता, ती वेश्या महानंदा शंकरांना प्रत्युत्तर देऊन बोलली।

Verse 59

वेश्योवाच । न मे वाञ्छास्ति भोगेषु भूमौ स्वर्गे रसातले । तव पादाम्बुजस्पर्शादन्यत्किंचिन्न कामये

वेश्या म्हणाली—मला भोगांची इच्छा नाही—ना पृथ्वीवर, ना स्वर्गात, ना रसातळात। तुमच्या चरणकमलांच्या स्पर्शावाचून मला दुसरे काहीही नको।

Verse 60

ये मे भृत्याश्च दास्यश्च ये चान्ये मम बान्धवाः । सर्वे त्वद्दर्शनपरास्त्वयि सन्न्यस्तवृत्तयः

माझे सेवक-सेविका आणि माझे इतर सर्व बांधव—ते सर्व केवळ तुमच्या दर्शनात तत्पर आहेत; त्यांची सर्व वृत्ती व जीवनमार्ग तुझ्यात अर्पित आहे.

Verse 61

सर्वानेतान्मया सार्द्धं निनीयात्मपरम्पदम् । पुनर्जन्मभयं घोरं विमोचय नमोऽस्तु ते

या सर्वांना माझ्यासह आत्म्याच्या परम पदापर्यंत—तुझ्या सर्वोच्च धामापर्यंत—ने. पुनर्जन्माच्या घोर भयातून मुक्त कर. तुला नमस्कार असो.

Verse 62

नन्दीश्वर उवाच । ततस्स तस्या वचनम्प्रतिनन्द्य महेश्वरः । ताः सर्वाश्च तया सार्धं निनाय स्वम्परम्पदम्

नंदीश्वर म्हणाले—मग महेश्वरांनी तिचे वचन आनंदाने मान्य करून, तिला सोबत घेऊन त्या सर्वांना आपल्या परम पदात—सर्वोच्च धामात—नेले.

Verse 63

वैश्यनाथावतारस्ते वर्णितः परमो मया । महानन्दासुखकरो भक्तानन्दप्रदस्सदा

अशा प्रकारे वैश्यनाथ नावाच्या अवताराचे परम वर्णन मी केले. तो महान आनंद व सुख देणारा असून सदैव भक्तांना आनंद प्रदान करतो.

Verse 64

इदं चरित्रं परमं पवित्रं सतां च सर्वप्रदमाशु दिव्यम् । शिवावतारस्य विशाम्पतेर्महानन्दामहासौख्यकरं विचित्रम्

हे चरित्र परम पवित्र व दिव्य असून सत्पुरुषांना शीघ्र सर्व वर देणारे आहे। हे नराधिपा! शिवावताराची ही अद्भुत कथा महानंद व परम आध्यात्मिक सुख देणारी आहे।

Verse 65

इदं यः शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । च्यवते न स्वधर्मात्स परत्र लभते गतिम्

जो हे भक्तिभावाने ऐकतो, किंवा एकाग्रचित्ताने इतरांना ऐकवतो, तो स्वधर्मापासून ढळत नाही; आणि परलोकी शुभ गती प्राप्त करतो.

Frequently Asked Questions

Nandīśvara introduces the Vaiśyanātha-avatāra narrative and grounds it in an exemplum: Mahānandā’s unwavering Shaiva devotion. The theological argument is that authentic bhakti—expressed through worship and nāma-japa—carries salvific force irrespective of social designation.

Rudrākṣa and bhasma operate as condensed Shaiva theology: they signify belonging to Śiva, inner purification, and remembrance. Their extension even to a trained monkey and rooster dramatizes the doctrine that sacred signs and disciplined practice can transform the field of action (karma) into offering (upacāra), sacralizing the mundane.

Śiva is highlighted as the supreme paramātman and specifically introduced under the avatāra-name Vaiśyanātha. The sampled verses do not foreground a distinct Gaurī/Umā manifestation; the emphasis is on Śiva’s grace mediated through devotion and Shaiva observances.