Vṛṣeśākhya-Śivāvatāra and the Initiation of the Kṣīrasāgara-Manthana (Churning of the Milk Ocean)
या अध्यायात नंदीश्वर ब्रह्मपुत्र मुनिश्वराला ‘वृषेश’ नामक शिवावताराचे वर्णन करतात—हा लीलामय अवतार हरिचा गर्व हरतो. पुढे देव व असुर जरा-मृत्यूच्या भयाने व्याकुळ होऊन रत्नसंपदा मिळवण्यासाठी क्षीरोदसागर-मंथनासाठी संधी करतात; पण मंथनाची रीती कशी याबद्दल संभ्रम होतो. तेव्हा मेघगर्जनेसारखी नभोवाणी ईश्वराच्या आज्ञेने सांगते—मंदर पर्वत मंथनदंड आणि वासुकी रज्जू करून एकत्र मंथन करा. हे ऐकून ते सुवर्णकांतीने शोभणारा, अलंकृत मंदर गोळा करतात, गिरीश शिवाची आराधना करून अनुमती घेतात आणि पर्वत उपटून सागराकडे नेण्याचा प्रयत्न करतात. अध्यायाचा भावार्थ असा की सामूहिक विश्वकर्मही शिवाच्या संमतीशिवाय सिद्ध होत नाही.
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । शृणु ब्रह्मसुत प्राज्ञ वृषेशाख्यं मुनीश्वर । शिवावतारं सल्लीलं हरिगर्वहरं वरम्
नंदीश्वर म्हणाले—हे ब्रह्मपुत्र प्राज्ञा, हे वृषेश नामक मुनीश्वर! ऐक; मी शिवाचा तो पवित्र अवतार सांगतो, जो दिव्य लीलायुक्त आहे आणि हरि (विष्णू)चा गर्व हरून घेणारा श्रेष्ठ आहे.
Verse 2
पुरा देवासुराः सर्वे जरामृत्युभयार्दिताः । परस्परं च संधाय रत्नान्यादित्सवोऽभवन्
प्राचीन काळी सर्व देव व असुर जरा आणि मृत्यूच्या भयाने पीडित होते. त्यांनी परस्पर संधी केली, आणि दिव्य रत्न मिळविण्याची तीव्र इच्छा त्यांच्या अंतःकरणात उत्पन्न झाली.
Verse 3
ततः सुराऽसुराः सर्वे क्षीरोदं सागरोत्तमम् । उद्यता मथितुं तं च बभूवुर्मुनि नन्दन
त्यानंतर, हे मुनिनंदना, सर्व देव व असुर त्या श्रेष्ठ क्षीरसागराचे मंथन करण्यास सज्ज झाले.
Verse 4
आसञ्छुचिस्मितास्सर्वे केनेदं मन्थनं भवेत् । स्वकार्यसिद्धये तस्य ब्रह्मन्निति सुरासुराः
सर्वजण शुद्ध, मंद हास्याने बसले आणि म्हणाले—“हे ब्रह्मन्! हे मंथन कोणाच्या द्वारा होईल? सांगा, जेणेकरून त्याचे कार्य सिद्ध होईल,” असे देव व असुर म्हणाले.
Verse 5
तदा नभोगता वाणी मेघगम्भीरनिस्वना । उवाच देवान्दैत्यांश्च श्वासयन्तीश्वराज्ञया
तेव्हा आकाशात स्थित, मेघगर्जनेसारख्या गंभीर नादाची वाणी ईश्वराच्या आज्ञेने देव व दैत्यांना बोलली आणि त्यांना शांत व स्थिर केले.
Verse 6
नभोवाण्युवाच । हे देवा असुराश्चैव मन्थध्वं क्षीरसागरम् । भवताम्बलबुद्धिर्हि भविष्यति न संशयः
नभोवाणी म्हणाली—हे देवांनो व असुरांनो, क्षीरसागराचे मंथन करा। यामुळे तुमच्यात बल आणि दृढ निश्चय उत्पन्न होईल—यात संशय नाही।
Verse 7
मन्दरं चैव मन्थानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् । मिथस्सर्वे मिलित्वा तु मंथनं कुरुतादरात्
मंदर पर्वताला मंथनदंड करा आणि वासुकीला दोर करा। मग तुम्ही सर्वजण परस्पर मिळून, आदराने मंथन करा।
Verse 8
नन्दीश्वर उवाच । नभोगता तदा वाणीं निशम्याथ सुरासुरः । उद्योगं चक्रिरे सर्वे तत्कर्तुं मुनिसत्तम
नंदीश्वर म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ, तेव्हा आकाशात घुमणारी ती वाणी ऐकून देव व असुर सर्वांनी उद्योग केला आणि आज्ञा पूर्ण करण्यास सज्ज झाले।
Verse 9
सुसन्धायाखिलास्ते वै मन्दरम्पर्वतोत्तमम् । कनकाभं च सरलं नानाशोभार्चितं ययुः
सर्वांनी एकत्र दृढ निश्चय करून पर्वतश्रेष्ठ मंदराकडे प्रस्थान केले—तो सरळ, सुबक, सुवर्णकांत आणि नानाविध शोभांनी अलंकृत होता।
Verse 10
सुप्रसाद्य गिरीशं तं तदाज्ञप्ताः सुरासुराः । बलादुत्पाटयामासुर्नेतुकामाः पयोऽर्णवम्
गिरीश (भगवान शिव) यांना पूर्ण प्रसन्न करून, त्यांच्या आज्ञेने देव व असुरांनी बलपूर्वक तो पर्वत उपटून काढला—क्षीरसागराकडे नेण्याच्या इच्छेने।
Verse 11
भुजैरुत्पाट्य ते सर्व्वे जग्मुः क्षीरार्णव पुरे । अशक्ता अभवंस्तत्र तमानेतुं हतौजसः
ते सर्वजण भुजांनी उखडून त्याला घेऊन क्षीरसागरातील नगरीस गेले. पण तेथे त्यांचे तेज क्षीण झाले; ते अशक्त होऊन त्याला आणू शकले नाहीत।
Verse 12
तद्भुजैस्स परिभ्रष्टः पतितो मंदरो गिरिः । सहसातिगुरुस्सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्
त्याच्या भुजप्रहाराने मंदर पर्वत स्थानच्युत होऊन सहसा कोसळला। अतिभारामुळे तो देव व दैत्यांच्या अंगावर ठामपणे आदळून पडला।
Verse 13
एवम्भग्नोद्यमा भग्नाः सम्बभूवुस्सुरासुरा । चेतनाः प्राप्य च ततस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्
अशा रीतीने ज्यांचे प्रयत्न मोडले होते ते देव व असुर पूर्णतः खचून गेले। नंतर शुद्धीवर येऊन त्यांनी जगदीश्वराची स्तुती केली।
Verse 14
तदिच्छयोद्यतास्सर्वे पुनरुत्थाय तं गिरिम् । निचिक्षिपुर्जले नीत्वा क्षीरोदस्योत्तरे तटे
त्याच्या इच्छेने प्रेरित होऊन ते सर्व पुन्हा उठले, तो पर्वत उचलून पाण्यात नेला आणि क्षीरसागराच्या उत्तरेकाठी ठेवला।
Verse 15
ततस्सुरासुरगणा रज्जुं कृत्वा च वासुकिम् । रत्नान्यादातुकामास्ते ममंथुः क्षीरसागरम्
मग देव व असुरगणांनी वासुकीला दोर करून, रत्नसंपदा मिळवण्याच्या इच्छेने क्षीरसागराचे मंथन केले।
Verse 16
क्षीरोदे मथ्यमाने तु श्रीस्स्वर्लोकमहेश्वरी । समुद्भूता समुद्राच्च भृगुपुत्री हरिप्रिया
क्षीरसागर मथला जात असता स्वर्लोकाची महेश्वरी श्री समुद्रातून प्रकट झाली. ती समुद्रातूनच भृगुपुत्री म्हणून, हरिप्रिया रूपाने उदयास आली.
Verse 17
धन्वन्तरिः शशांकश्च पारिजातो महाद्रुमः । उच्चैश्श्रवाश्च तुरगो गज ऐरावतस्तथा
धन्वंतरी, शशांक (चंद्र), पारिजात हा महाद्रुम, उच्चैःश्रवा अश्व आणि ऐरावत गज—हे सर्व येथे कथिलेल्या दिव्य प्राकट्यांत गणले जातात.
Verse 18
सुरा हरिधनु श्शङ्खो गावः कामदुघास्ततः । कौस्तुभाख्यो मणिश्चैव तथा पीयूषमेव च
त्यानंतर सुरा, हरिचे धनुष्य, शंख, कामदुघा कामधेनु गायी, कौस्तुभ नावाचा मणी आणि अमृतरूप पीयूषही प्रकट झाले.
Verse 19
पुनश्च मथ्यमाने तु कालकूटं महाविषम् । युगान्तानलभ जातं सुरासुरभयावहम
पुन्हा मथन चालू होताच कालकूट नावाचे महाविष प्रकट झाले; ते युगांताग्नीप्रमाणे ज्वलंत असून देव-दानव दोघांनाही भयावह ठरले.
Verse 20
पीयूषजन्मकाले तु बिन्दवो ये बहिर्गताः । तेभ्यः कान्ता समुद्भूता बह्वयो ह्यद्भुतदर्शनाः
पीयूष (अमृत) जन्माच्या वेळी जे बिंदू बाहेर पडले, त्या बिंदूंमधून अनेक तेजस्वी कन्या उत्पन्न झाल्या; त्या अद्भुत दर्शनाच्या होत्या.
Verse 21
शरत्पूर्णेन्दुवदनास्तडित्सूर्य्यानलप्रभाः । हारकेयूरकटकैर्दिव्यरत्नैरलङ्कृताः
त्यांचे मुख शरद्पूर्णिमेच्या पूर्णचंद्रासारखे होते आणि त्यांची प्रभा वीज, सूर्य व प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होती। दिव्य रत्नांनी जडित हार, केयूर व कटकांनी ते अलंकृत होते।
Verse 22
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां विष्णूपद्रववृषावतारवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या तृतीय भागातील शतरुद्रसंहितेत ‘विष्णूच्या उपद्रवाचे शमन करणाऱ्या वृषावताराचे वर्णन’ नामक बाविसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 23
कोटिशस्तास्समुत्पन्नास्त्वमृतात्कामनिस्सृताः । ततोऽमृतं समुत्पन्नं जरामृत्युनिवारणम्
त्या अमृतातून कोट्यवधी कामना प्रकट झाल्या; आणि त्यानंतर त्यांच्यापासून पुन्हा अमृत उत्पन्न झाले, जे जरा व मृत्यू यांचे निवारण करणारे आहे।
Verse 24
लक्ष्मीं शंखं कौस्तुभं च खड्गं जग्राह केशवः । जग्राहार्को हयं दिव्यमुच्चैःश्रवसमादरात्
केशवाने लक्ष्मी, शंख, कौस्तुभ मणी आणि खड्ग ग्रहण केला; आणि अर्क (सूर्य) यांनी आदराने दिव्य घोडा उच्चैःश्रवस स्वीकारला।
Verse 25
पारिजातं तरुवरमैरावतमिभेश्वरम् । शचीपतिश्च जग्राह निर्जरेशो महादरात
तेव्हा शचीपति देवेंद्र इंद्राने महान आदराने परम पारिजात-वृक्ष व गजेंद्र ऐरावत यांना स्वीकारले।
Verse 26
कालकूटं शशांकं च देवत्राणाय शंकरः । स्वकण्ठे धृतवाञ्छम्भुस्स्वेच्छया भक्तवत्सलः
देवांच्या रक्षणासाठी भक्तवत्सल शंकर-शंभूने स्वेच्छेने कालकूट विष व चंद्रमा आपल्या कंठात धारण केला।
Verse 27
दैत्यास्सुराख्यां रमणीमीश्वराज्ञाविमोहिताः । जगृहुः सकला व्यास सर्वे धन्वन्तरिं जनाः
हे व्यास! ईश्वराच्या आज्ञेने ‘सुरा’ नावाच्या रमणीने मोहित झालेल्या सर्व दैत्यांनी धन्वंतरीला एकत्र पकडले।
Verse 28
जगृहुर्मुनयस्सर्वे कामधेनुम्मुनीश्वराः । सामान्यतस्त्रियस्ताश्च स्थिता आसन्विमोहिताः
तेव्हा सर्व मुनीश्वरांनी कामधेनूला धरले; पण त्या स्त्रिया मात्र साधारणपणे तिथेच उभ्या राहिल्या, मोहित व भ्रमित।
Verse 29
अमृतार्थं महायुद्धं संबभूव जयैषिणाम् । सुराणामसुराणां च मिथः संक्षुब्धचेतसाम्
अमृतासाठी विजयाकांक्षी देव व असुर यांच्यात, परस्पर क्षुब्ध चित्तांनी, महान युद्ध उद्भवले।
Verse 30
हृतं सोमं च दैतेयैर्बलाद्देवान्विजित्य च । बलिप्रभृतिभिर्व्यास युगान्ताग्न्यर्कसुप्रभैः
हे व्यास! दैत्यांनी बलाने देवांना जिंकून सोमही हिरावून घेतला. आणि बली आदि महाबली युगांताग्नी व प्रखर सूर्याप्रमाणे भयानक तेजाने दिपून उठले.
Verse 31
देवाश्शंकरमापन्ना विह्वलाश्शिवमायया । सर्वे शक्रादयस्तात दैतेयैरर्दिता बलात्
हे तात! शिवमायेने व्याकुळ झालेले आणि दैत्यांच्या बळाने पीडित झालेले इंद्रादी सर्व देव शंकराच्या शरणास गेले.
Verse 32
ततस्तदमृतं यत्नात्स्त्रीस्वरूपेण मायया । शिवाज्ञया रमेशेन दैत्येभ्यश्च हृतम्मुने
मग हे मुने! शिवाच्या आज्ञेने रमेश (विष्णू) यांनी मायेद्वारे स्त्रीरूप धारण करून प्रयत्नपूर्वक ते अमृत दैत्यांकडून हिरावून घेतले.
Verse 33
अपाययत्सुरांस्तांश्च मोहिनीस्त्रीस्वरूपधृक् । मोहयित्वा सुरान्सर्वान्हरिर्मायाविनां वरः
मोहिनी स्त्रीरूप धारण करून हरिने त्या देवांना पाजले. आणि सर्व देवांना मोहित करून मायावंतांमध्ये श्रेष्ठ हरिने आपले कार्य सिद्ध केले.
Verse 34
गत्वा निकटमेतस्या ऊचिरे दैत्यपुंगवाः । पाययस्व सुधामेतां मा भूद्भेदोऽत्र पंक्तिषु
तिच्या जवळ जाऊन दैत्यश्रेष्ठ म्हणाले—“ही सुधा सर्वांना पाज; येथे पंक्तींमध्ये भेद किंवा वाद होऊ नये.”
Verse 35
एतदुक्त्वा ददुस्तस्मै विष्णवे छलरूपिणे । ते दैत्या दानवाः सर्वे शिवमायाविमोहिताः
हे बोलून, शिवमायेने मोहित झालेले ते सर्व दैत्य-दानव छलरूप धारण केलेल्या त्या विष्णूला (आपले दान/वर) देऊन टाकले।
Verse 36
एतस्मिन्नन्तरे दृष्ट्वा स्त्रियो दानवपुंगवाः । अनयन्नमृतोद्भूता यथास्थानं यथासुखम्
याच दरम्यान, स्त्रियांना पाहून अमृतमंथनातून उत्पन्न झालेल्या दानवांतील श्रेष्ठांनी त्यांना यथास्थान, यथासुख घेऊन गेले।
Verse 37
तासाम्पुराणि दिव्यानि स्वर्गाच्छगुणान्यपि । घोरैर्यन्त्रैस्सुगुप्तानि मयमायाकृतानि च
त्यांची प्राचीन दिव्य निवासस्थाने स्वर्गाहूनही श्रेष्ठ गुणांनी युक्त होती; ती घोर यंत्रांनी अतिशय गुप्त व सुरक्षित ठेवली होती, आणि मयाच्या अद्भुत मायेनें रचलेली होती।
Verse 38
सुरक्षितानि सर्वाणि कृत्वा युद्धाय निर्ययुः । अस्पृष्टवक्षसो दैत्याः कृत्वा समयमेव हि
सर्व काही सुरक्षित करून ते युद्धासाठी निघाले. दैत्यांनी—वक्षस्थळ अस्पृष्ट (अविद्ध) ठेवून—खरोखरच वेळ व करार ठरवून पुढे कूच केले।
Verse 39
न स्पृशामः स्त्रियश्चेमा यदि देवैर्विनिर्जिताः । इत्युक्त्वा ते महावीरा दैत्यास्सर्वे युयुत्सवः
“या स्त्रिया जर देवांनी जिंकलेल्या (किंवा देवांच्या आश्रयात) असतील, तर आम्ही त्यांना स्पर्श करणार नाही।” असे म्हणत ते सर्व महावीर दैत्य युद्धासाठी उत्सुक होऊन सज्ज झाले।
Verse 40
सिंहनादन्ततश्चक्रुश्शंखान्दध्मुः पृथक्पृथक् । पूरयन्त इवाकाशं तर्पयन्तो बलाहकान्
मग त्यांनी सिंहनाद केला आणि प्रत्येकाने वेगवेगळ्या रीतीने शंख फुंकले; जणू आकाश भरून टाकीत आणि वर्षाधार मेघांना तृप्त करीत होते.
Verse 41
युद्धं बभूव देवानामसुरैस्सह भीकरम् । देवासुराख्यमतुलं प्रसिद्धं भुवनत्रये
देवांचा असुरांशी भयंकर संग्राम झाला—“देव-असुर युद्ध” नावाचा तो अतुल्य संघर्ष त्रैलोक्यात प्रसिद्ध झाला.
Verse 42
जयं प्रापुस्सुरास्सर्वे विष्णुना परिरक्षिताः । दैत्याः पलायितास्तत्र हताः सामरविष्णुना
विष्णूच्या संरक्षणाने सर्व देवांनी जय मिळविला। तेथे दैत्य पळून गेले आणि रणांगणात समरवीर विष्णूने त्यांचा संहार केला।
Verse 43
दैत्याः संमोहिता देवैर्विष्णुना च महात्मना । हतावशिष्टाः पातालं विविशुर्विवराणि च
देवांनी आणि महात्मा विष्णूने दैत्यांना मोहात पाडले. संहारातून उरलेले दैत्य पाताळात शिरले, भूमिगत विवरे व गुप्त गुहांत लपले।
Verse 44
अनुवव्राज तान्विष्णुश्चक्रपाणिर्महाबलः । पातालं परमं गत्वा संस्थितान्भीतभीतवत्
मग महाबली चक्रपाणि विष्णू त्यांचा पाठलाग करू लागला. परम पाताळात जाऊन त्याने त्यांना तेथे भयाने थरथरत उभे पाहिले।
Verse 45
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु ददर्शामृतसम्भवाः । कान्ताः पूर्णेन्दुवदना दिव्यलावण्यगर्विताः
तेव्हाच विष्णूंनी अमृतातून उत्पन्न झालेल्या त्या मनोहर कन्यांना पाहिले—पूर्णचंद्रासारखे मुख, दिव्य लावण्याने उजळलेल्या आणि आपल्या सौंदर्याच्या गर्वाने युक्त।
Verse 46
संमोहितः कामबाणैर्लेभे तत्रैव निर्वृतिम् । ताभिश्च वरनारीभिः क्रीडमानो बभूव ह
कामबाणांनी मोहित होऊन त्याने तेथेच परमानंद मिळविला; आणि त्या श्रेष्ठ स्त्रियांबरोबर क्रीडा करीत तो खरोखर रमून गेला।
Verse 47
ताभ्य पुत्रानजनयद्विष्णुर्वरपराक्रमान् । महीं सर्वां कंपयतो नानायुद्धविशारदान्
त्यांच्यापासून विष्णूंनी उत्तम पराक्रमवान पुत्र उत्पन्न केले—नानाविध युद्धकौशल्यात पारंगत—ज्यांच्या शौर्याने सारी पृथ्वी थरथर कापे।
Verse 48
ततो वै हरिपुत्रास्ते महाबलपराक्रमाः । महोपद्रवमाचेरुस्स्वर्गे भुवि च दुःखदम्
मग ते हरिपुत्र महाबल व पराक्रमाने युक्त होऊन स्वर्गात व पृथ्वीवर दुःखद असा महान उपद्रव करू लागले।
Verse 49
लोकोपद्रवमालक्ष्य निर्जरा मुनयोऽथ वै । चक्रुर्निवेदनन्तेषां ब्रह्मणे प्रणिपत्य च
लोकांवर आलेला उपद्रव पाहून अमर मुनिंनी सर्व प्राण्यांची व्यथा निवेदिली; आणि ब्रह्मदेवांना प्रणाम करून त्यांच्याकडे विनंती सादर केली।
Verse 50
तच्छ्रुत्वादाय तान्ब्रह्मा ययौ कैलासपर्वतम् । तत्र दृष्ट्वा शिवं देवैः प्रणनाम पुनः पुनः
ते ऐकून ब्रह्मदेव त्यांना घेऊन कैलास पर्वतावर गेले। तेथे देवांसह भगवान् शिवांचे दर्शन होताच त्यांनी पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला।
Verse 51
तुष्टाव विविधैस्तोत्रैर्नत स्कन्धः कृताञ्जलिः । जय देव महादेव सर्वस्वामिन्निति ब्रुवन्
खांदे नम्रतेने झुकवून आणि हात जोडून त्यांनी विविध स्तोत्रांनी (शिवाची) स्तुती केली व म्हणाले—“जय देव! जय महादेव! हे सर्वस्वामी!”
Verse 52
ब्रह्मोवाच । देवदेव महादेव लोकान्रक्षाखिलान्प्रभो । उपद्रुतान्विष्णुपुत्रैः पातालस्थैर्विकारिभिः
ब्रह्मदेव म्हणाले—हे देवदेव, हे महादेव, हे प्रभो! सर्व लोकांचे रक्षण करा. पाताळात राहणारे विकारी विष्णुपुत्र त्यांना उपद्रव देत आहेत.
Verse 53
नारीष्वमृतभूतासु संसक्तात्मा हरिर्विभो । पाताले तिष्ठतीदानीं रमते हि विकारवान्
हे विभो! जणू मृत्युरूप असलेल्या स्त्रियांमध्ये हरि आसक्त झाला आहे. तो आता पाताळातच राहतो आणि विकारग्रस्त होऊन तेथेच रमतो.
Verse 54
नन्दीश्वर उवाच । इत्थं बहुस्तुतः शम्भुर्ब्रह्मणा सर्षिनिर्जरैः । लोकसंरक्षणार्थाय विष्णोरानयनाय च
नंदीश्वर म्हणाले—अशा रीतीने ब्रह्मदेवांनी ऋषी व अमर देवांसह शंभूची फार स्तुती केली. तेव्हा प्रभूंनी लोकसंरक्षणासाठी आणि विष्णूला (योग्य स्थितीत) आणण्यासाठीही कार्य आरंभिले.
Verse 55
ततस्स भगवाञ्छम्भुः कृपासिंधुर्महेश्वरः । तदुपद्रवमाज्ञाय वृषरूपो बभूव ह
तेव्हा कृपासागर महेश्वर भगवान् शंभू यांनी तो उपद्रव जाणून, धर्मरक्षणार्थ निश्चयाने वृषभरूप धारण केले।
Frequently Asked Questions
It frames the start of the Kṣīrasāgara-manthana: devas and asuras, fearing decay and death, seek treasures through churning, but the procedure becomes possible only after a celestial voice—acting under Īśvara’s command—provides the method (Mandara as staff, Vāsuki as rope).
Mandara and Vāsuki function as cosmological instruments: stability/axis (mountain) and dynamic binding force (serpent-rope). The nabho-vāṇī signifies supra-human revelation—knowledge required for transformation—while the insistence on Śiva’s sanction encodes the principle that cosmic ‘technique’ is ineffective without alignment to Īśvara-ājñā.
The chapter explicitly names Vṛṣeśa as a Śiva-avatāra, defined by līlā and the removal of Hari’s garva (pride). Śiva also appears by epithets (Īśvara, Girīśa) as the sovereign whose approval enables the devas–asuras undertaking.