Śivāṣṭamūrti-varṇanam (Description of Shiva’s Eight Forms)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । शृणु तात महेशस्यावतारान्परमान्प्रभो । सर्वकार्यकरांल्लोके सर्वस्य सुखदान्मुने

नंदीश्वर म्हणाले—हे तात, हे प्रभो, ऐक; हे मुने, मी महेशाचे परम अवतार सांगतो, जे लोकी सर्व कार्य सिद्ध करतात आणि सर्वांना सुख-कल्याण देतात।

Verse 2

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शिवाष्टमूर्त्तिवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या तृतीय शतरुद्रसंहितेत “शिवाच्या अष्टमूर्तींचे वर्णन” नावाचा दुसरा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 3

शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशो पतिः । ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः

‘शर्व’, ‘भव’, ‘रुद्र’, ‘उग्र’, ‘भीम’, ‘पशुपती’, ‘ईशान’ आणि ‘महादेव’—या भगवान् शिवाच्या प्रसिद्ध आठ मूर्ती म्हणून सांगितल्या आहेत।

Verse 4

भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः । अधिष्ठिताश्च शर्वाद्यैरष्टरूपैः शिवस्य हि

पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, आकाश, क्षेत्रज्ञ (अंतरात्मा), सूर्य आणि चंद्र—हे सर्व खरोखर शर्वादि शिवाच्या अष्ट रूपांनी अधिष्ठित आहेत।

Verse 5

धत्ते चराचरं विश्वं रूपं विश्वंभरात्मकम् । शंकरस्य महेशस्य शास्त्रस्यैवेति निश्चयः

तो चराचर समग्र विश्व धारण करतो, विश्वंभर-स्वरूपाने। शंकर महेशाविषयी शास्त्राचा हाच निश्चय आहे।

Verse 6

संजीवनं समस्तस्य जगतः सलिलात्मकम् । भव इत्युच्यते रूपं भवस्य परमात्मनः

जे समस्त जगताचे संजीवन आहे आणि ज्याचे स्वरूप जलात्मक आहे, ते परमात्मा भव (शिव) यांचे ‘भव’ नावाचे रूप म्हणतात।

Verse 7

बहिरंतर्जगद्विश्वं बिभर्ति स्पन्दतेस्य यम् । उग्र इत्युच्यते सद्भी रूपमुग्रस्य सत्प्रभो

हे सत्प्रभो, जो बाह्य-अंतर्गत समस्त जगद्विश्व धारण करतो आणि ज्याच्या शक्तीने ते स्पंदित होऊन प्रवृत्त होते—त्या शिवरूपाला सज्जन ‘उग्र’ म्हणतात।

Verse 8

सर्वावकाशदं सर्वव्यापकं गगनात्मकम् । रूपं भीमस्य भीमाख्यं भूपवृन्दस्व भेदकम्

भीमाचे हे ‘भीम’ नावाने प्रसिद्ध रूप सर्व अवकाश देणारे, सर्वव्यापक व आकाशस्वरूप आहे; ते राजवृंदांचा गर्व व अहंकार भेदून टाकते।

Verse 9

सर्वात्मनामधिष्ठानं सर्वक्षेत्रनिवासकम् । रूपं पशुपतेर्ज्ञेयं पशुपाशनिकृन्तनम्

हे पशुपतीचे रूप जाणावे—ते सर्व आत्म्यांचे अधिष्ठान, सर्व क्षेत्रांत निवास करणारे; आणि पशु (जीव) यांचे पाशबंधन छेदणारे आहे।

Verse 10

सन्दीपयञ्जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वयम् । ईशानाख्यं महेशस्य रूपं दिवि विसर्पति

संपूर्ण जगत उजळविणारे, सूर्यसदृश ‘दिवाकर’ नावाचे हे रूप—महेशाचे ‘ईशान’ रूप—दिव्य लोकांत सर्वत्र पसरते।

Verse 11

आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः । महादेवस्य तद्रूपं महादेवस्य चाह्वयम्

जो समस्त विश्वाला पोसतो व शीतल करतो—अमृतकिरणांचा चंद्र—ते महादेवाचे एक रूप आहे आणि महादेवाचेच एक पवित्र नावही आहे.

Verse 12

आत्मा तस्याष्टमं रूपं शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्

आत्मा हे परमात्मा शिवाचे आठवे रूप आहे. म्हणून त्यांच्या सर्वव्यापी व सीमित—दोन्ही मूर्तींमुळे हे संपूर्ण विश्व शिवमय आहे.

Verse 13

शाखाः पुष्यन्ति वृक्षस्य वृक्षमूलस्य सेचनात् । तद्वदस्य वपुर्विश्वं पुष्यते च शिवार्चनात

जसे वृक्षाच्या मुळाला पाणी घातल्याने फांद्या-शाखा पुष्ट होतात, तसेच त्याचेच देहस्वरूप हे समस्त विश्व श्रीशिवाच्या अर्चनेने फुलते-फळते।

Verse 14

यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता । तथा विश्वस्य सम्प्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः

जसे पुत्र-पौत्र आदींच्या प्रेमपूर्ण भक्तीने पिता आनंदित होतो, तसेच समस्त विश्वाच्या खरीखुरी प्रीतीने शंकर प्रसन्न होतात।

Verse 15

क्रियते यस्य कस्यापि देहिनो यदि निग्रहः । अष्टमूर्त्तेरनिष्टं तत्कृतमेव न संशयः

जर कोणत्याही देहधारी जीवावर दमन किंवा इजा केली, तर निःसंशय ते अष्टमूर्ती शिवालाच अनिष्ट केलेले कर्म ठरते।

Verse 16

अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठायास्थितं शिवम् । भजस्व सर्वभावेन रुद्रं परमकारणम्

अष्टमूर्ती-स्वरूप आत्मा होऊन जो शिव-रुद्र विश्वाला व्यापून धारण करीत त्यातच प्रतिष्ठित आहे, त्या परमकारण रुद्राचे सर्वभावे भजन कर.

Verse 17

इति प्रोक्ताः स्वरूपास्ते विधिपुत्राष्टविश्रुताः । सर्वोपकारनिरताः सेव्याः श्रेयोर्थिभिर्नरैः

अशा रीतीने ते स्वरूप सांगितले गेले—विधी (ब्रह्मा)च्या पुत्रांशी संबंधित, आठ प्रसिद्ध. ते सर्वोपकारात तत्पर आहेत; परम श्रेय इच्छिणाऱ्या नरांनी त्यांची श्रद्धेने सेवा-पूजा करावी.