दुर्वाससः तपः-प्रभावः तथा देवाः ब्रह्म-विष्ण्वोः शरणागमनम् | Durvāsā’s Tapas and the Devas’ Appeal to Brahmā and Viṣṇu
या अध्यायात नंदीश्वर एका महर्षींना आणखी एक प्रसंग सांगतात व ब्रह्मापासून उत्पन्न झालेले तपस्वी दुर्वासा यांचा परिचय करून देतात—अत्यंत कठोर तप व ब्रह्माज्ञापालनातील निष्ठेसाठी प्रसिद्ध. संततीप्राप्तीसाठी दुर्वासा पत्नीसमवेत त्र्यक्ष वंशाशी संबंधित पर्वतावर जाऊन निर्विन्ध्या नदीच्या तीरावर दीर्घकाळ प्राणायाम, नियम-व्रत इत्यादींनी तप करतात. त्यांच्या तपाचे तेज शुद्ध ज्वाळेसारखे प्रकट होऊन इंद्रादी देव, ऋषी आणि लोकांना पीडित करते; जणू विश्व जवळजवळ जळून जाते. मग देव व ऋषी एकत्र येऊन ब्रह्मलोकात आपली व्यथा सांगतात; ब्रह्मा त्यांच्यासह विष्णुलोकात जाऊन विष्णूंची शरणागती घेऊन संकट निवेदित करतो. गूढ संदेश असा की तप ही विश्वावर परिणाम करणारी खरी शक्ती आहे; ती धर्मानुकूल राहावी म्हणून दैवी नियंत्रण व अनुग्रह आवश्यक आहे।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । अथान्यच्चरितं शम्भो श्शृणु प्रीत्या महामुने । यथा बभूव दुर्वासाश्शंकरो धर्महेतवे
नंदीश्वर म्हणाले—हे महामुने, भक्तिभावाने शंभूचे आणखी एक पवित्र चरित्र ऐक; धर्मस्थापना व रक्षणासाठी शंकर दुर्वासा रूपाने कसे प्रकट झाले.
Verse 2
ब्रह्मपुत्रो वभूवातितपस्वी ब्रह्मवित्प्रभुः । अनसूयापति र्धीमान्ब्रह्माज्ञाप्रतिपालकः
तो ब्रह्माचा पुत्र म्हणून जन्मला—अतितपस्वी, ब्रह्मज्ञ आणि प्रभुत्वसंपन्न। तो अनसूयेचा पती झाला, विवेकी आणि ब्रह्माज्ञेचे दृढ पालन करणारा।
Verse 3
सुनिर्देशाद्ब्रह्मणो हि सस्त्रीकः पुत्रकाम्यया । स त्र्यक्षकुलनामानं ययौ च तपसे गिरिम्
ब्रह्माच्या स्पष्ट आदेशाने तो—पत्नीसमवेत आणि पुत्रकामनेने—तपासाठी ‘त्र्यक्षकुल’ नावाच्या पर्वतावर गेला।
Verse 4
प्राणानायम्य विधिवन्निर्विन्ध्यातटिनीतटे । तपश्चचार सुमहदद्वन्द्वोऽब्दशतम्मुनिः
विधिपूर्वक प्राणायामाने प्राण संयमित करून, मुनीने निर्विन्ध्या नदीच्या तीरावर द्वंद्वातीत होऊन शंभर वर्षे अत्यंत महान तप केले।
Verse 5
य एक ईश्वरः कश्चिदविकारो महाप्रभुः । स मे पुत्रवरं दद्यादिति निश्चितमानसः
दृढ निश्चयाने त्याने मनात ठरविले—“तोच एक अविकार महाप्रभु ईश्वर; तो मला श्रेष्ठ पुत्राचा वर देवो.”
Verse 6
बहुकालो व्यतीयाय तस्मिंस्तपति सत्तपः । आविर्बभूव तत्कात्तु शुचिर्ज्वाला महीयसी
खूप काळ लोटला; तो सत्पुरुष तीव्र तपश्चर्येत स्थिर राहिला. त्या तपाच्या तेजातूनच एक विशाल, निर्मळ व दीप्तिमान ज्वाला प्रकट झाली।
Verse 7
तया सन्निखिला लोका दग्धप्राया मुनीश्वराः । तथा सुरर्षयः सर्वे पीडिता वासवादयः
तिच्या त्या प्रचंड प्रकट्यामुळे सर्व लोक जणू दग्ध झाले; मुनीश्वरही जवळजवळ नष्ट होऊ लागले. तसेच देवर्षी आणि वासव (इंद्र) आदी सर्व देव पीडित व संतप्त झाले.
Verse 8
अथ सर्वे वासवाद्या सुराश्च मुनयो मुने । ब्रह्मस्थानं ययुश्शीघ्रं तज्ज्वालातिप्रपीडिताः
मग, हे मुने, वासव (इंद्र) आदी सर्व देव आणि मुनिगण त्या तेजाच्या तीव्र ज्वाळांनी अत्यंत पीडित होऊन त्वरेने ब्रह्माच्या धामास गेले, आश्रय व सल्ला मागण्यासाठी.
Verse 9
नत्वा नुत्वा विधिन्देवास्तत्स्वदुःखन्न्यवेदयन् । ब्रह्मा सह सुरैस्तात विष्णुलोकं ययावरम्
देवांनी ब्रह्माला वारंवार नमस्कार करून स्तुती केली व आपले दुःख निवेदन केले. मग, हे प्रिय, ब्रह्मा देवांसह श्रेष्ठ विष्णुलोकास निघाला.
Verse 10
तत्र गत्वा रमानाथं नत्वा नुत्वा विधिस्सुरैः । स्वदुःखन्तत्समाचख्यौ विष्णवेऽनन्तकं मुने
हे मुने! तेथे जाऊन ब्रह्मदेवांनी देवांसह विधिपूर्वक रमानाथ (विष्णु) यांना नमस्कार करून स्तुती केली. नंतर आपल्यावर आलेले दुःख व क्लेश सर्व विष्णूंना सांगितले।
Verse 11
विष्णुश्च विधिना देवै रुद्रस्थानं ययौ द्रुतम् । हरं प्रणम्य तत्रेत्य तुष्टाव परमेश्वरम्
मग विष्णू ब्रह्मा व इतर देवांसह विधिपूर्वक त्वरेने रुद्राच्या पवित्र धामास गेले. तेथे पोहोचून हर (शिव) यांना प्रणाम करून त्या परमेश्वराची स्तुती केली।
Verse 12
स्तुत्वा बहुतया विष्णुं स्वदुःखं च न्यवेदयत् । शर्वं ज्वालासमुद्भूतमत्रेश्च तपसः परम्
विष्णूची अनेक प्रकारे स्तुती करून त्याने आपले दुःख निवेदन केले. अत्रि-मुनींच्या परम तपाचे आणि ज्वालारूपाने प्रकट झालेल्या शर्व (शिव) यांचे वर्णन त्याने केले.
Verse 13
अथ तत्र समेस्तास्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । मुने संमन्त्रयाञ्चक्रुरन्योन्यं जगतां हितम्
तेव्हा, हे मुने, तेथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर एकत्र झाले व परस्पर सल्लामसलत करून जगतांच्या हिताचा विचार करू लागले.
Verse 14
तदा ब्रह्मादयो देवास्त्रयस्ते वरदर्षभाः । जग्मुस्तदाश्रमं शीघ्रं वरन्दातुन्तदर्षये
तेव्हा ब्रह्मा आदि ते तीन देव—वर देणारे व देवांमध्ये श्रेष्ठ—त्या ऋषीस वर देण्यासाठी त्वरेने त्या आश्रमाकडे गेले.
Verse 15
स्वचिह्नचिह्नितांस्तान्स दृष्ट्वात्रिर्मुनिसत्तमः । प्रणनाम च तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिरादरात्
ते आपल्या-आपल्या चिन्हांनी चिन्हित आहेत असे पाहून मुनिश्रेष्ठ अत्रींनी प्रणाम केला आणि आदराने प्रिय व योग्य वचने बोलून स्तुती केली।
Verse 16
ततस्स विस्मितो विप्रस्तानुवाच कृताञ्जलिः । ब्रह्मपुत्रो विनीतात्मा ब्रह्मविष्णुहराभिधान्
मग तो विस्मित झालेल्या त्या विप्राने हात जोडून त्यांना म्हटले; विनीत मनाचा ब्रह्मपुत्र ब्रह्मा-विष्णु-हर या नामांनी प्रसिद्ध असलेल्या त्यांना संबोधू लागला।
Verse 17
अत्रिरुवाच । हे ब्रह्मन् हे हरे रुद्र पूज्यास्त्रिजगताम्मताः । प्रभवश्चेश्वराः सृष्टिरक्षासंहारकारकाः
अत्री म्हणाले— हे ब्रह्मन्, हे हरे, हे रुद्र! तुम्ही त्रिजगतात पूज्य मानले जाता. तुम्हीच प्रभव व ईश्वर—सृष्टी, रक्षा आणि संहार करणारे.
Verse 18
एक एव मया ध्यात ईश्वरः पुत्रहेतवे । यः कश्चिदीश्वरः ख्यातो जगतां स्वस्त्रिया सह
पुत्रलाभासाठी मी एकमेव ईश्वराचेच ध्यान केले—तोच जगतांचा अधिपती म्हणून प्रसिद्ध ईश्वर, आपल्या दिव्य सहचरी (शक्ती) सहित।
Verse 19
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां दुर्वासश्चरित्रवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या तृतीय शतरुद्रसंहितेत ‘दुर्वासा-चरित्रवर्णन’ नामक एकोणिसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 20
इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रत्यूचुस्ते सुरास्त्रयः । यादृक्कृतस्ते संकल्पस्तथैवाभून्मुनीश्वर
त्याचे वचन ऐकून ते तीन देव म्हणाले: हे मुनीश्वर! जसा तुझा संकल्प झाला होता, तसाच निश्चयाने तो पूर्ण झाला।
Verse 21
वयं त्रयो भवेशानास्समाना वरदर्षभाः । अस्मदंशभवास्तस्माद्भविष्यन्ति सुतास्त्रयः
हे वरदश्रेष्ठा! आम्ही तिघेही भवेश्वर समान आहोत; म्हणून आमच्या अंशांपासून तीन पुत्र उत्पन्न होतील.
Verse 22
विदिता भुवने सर्वे पित्रोः कीर्तिविवर्द्धनाः । इत्युक्तास्ते त्रयो देवास्स्वधामानि ययुर्मुदा
“तुम्ही तिघेही सर्व लोकांत पितृ-मातृकीर्ती वाढविणारे म्हणून प्रसिद्ध आहात।” असे ऐकून ते तीन देव आनंदाने आपल्या-आपल्या धामास गेले.
Verse 23
वरं लब्ध्वा मुनिस्सोऽथ जगाम स्वाश्रमं मुदा । युतोऽनुसूयया प्रीतो ब्रह्मानंदप्रदो मुने
वर मिळवून तो मुनि आनंदाने आपल्या आश्रमास गेला. अनुसूयेसह, प्रसन्नचित्त होऊन, हे मुने, तो ब्रह्मानंद देणारा झाला.
Verse 24
अथ ब्रह्मा हरिश्शम्भुरवतेरुः स्त्रियां ततः । पुत्ररूपैः प्रसन्नात्मनानालीला प्रकाशकाः
मग ब्रह्मा, हरि (विष्णु) आणि शंभू (शिव) त्या स्त्रीमध्ये अवतरले. प्रसन्नचित्त होऊन पुत्ररूप धारण करून त्यांनी अनेक दिव्य लीलांचे प्रकटीकरण केले.
Verse 25
विधेरंशाद्विधुर्जज्ञेऽनसूयायां मुनीश्वरात् । आविर्बभूवोदधितः शिप्तो देवेस्स एव हि
विधाता ब्रह्माच्या अंशापासून चंद्रदेव (विधु) महर्षी अत्रींच्या द्वारा अनसूयेच्या गर्भातून जन्मला. तोच देवेश शापित होऊन पुढे समुद्रातूनही प्रकट झाला.
Verse 26
विष्णोरंशात्स्त्रियान्तस्यामत्रेर्दत्तो व्यजायत । संन्यासपद्धतिर्येन वर्द्धिता परमा मुने
हे परम मुने, विष्णूच्या अंशापासून अत्रींच्या त्या पत्नीपासून दत्तात्रेय जन्मले. ज्यांच्यामुळे संन्यासाची परम परंपरा दृढपणे वाढली व प्रतिष्ठित झाली.
Verse 27
दुर्वासा मुनिशार्दूलः शिवांशान्मुनिसत्तमः । जज्ञे तस्यां स्त्रियामत्रेर्वरधर्मप्रवर्तकः
शिवाच्या अंशापासून मुनिशार्दूल, मुनींमध्ये श्रेष्ठ दुर्वासा जन्मले. अत्रींच्या त्या पत्नीपासून जन्म घेऊन ते उत्तम धर्माचे प्रवर्तक झाले.
Verse 28
भूत्वा रुद्रश्च दुर्वासा ब्रह्मतेजोविवर्द्धनः । चक्रे धर्मपरीक्षाञ्च बहूनां स दयापरः
दुर्वासाच्या रूपाने रुद्र होऊन त्यांनी ब्रह्मतेज वाढविले. अनेकांची धर्मपरीक्षा केली, तरीही ते सदैव दयापरायण राहिले.
Verse 29
सूर्यवंशे समुत्पन्नो योऽम्बरीषो नृपोऽभवत् । तत्परीक्षामकार्षीत्स तां शृणु त्वं मुनीश्वर
सूर्यवंशात अंबरीष नावाचा राजा उत्पन्न झाला. त्याने (त्या विषयाची) परीक्षा केली; हे मुनीश्वर, ती कथा तू ऐक।
Verse 30
सोऽम्बरीषो नृपवरः सप्तद्वीपरसापतिः । नियमं हि चकारासावेकादश्या व्रते दृढम्
सप्तद्वीपांच्या भूमीचा अधिपती असा श्रेष्ठ राजा अंबरीष एकादशी-व्रतात दृढ होऊन नियमपूर्वक आचरण करू लागला।
Verse 31
एकादश्या व्रतं कृत्वा द्वादश्यां चैव पारणाम् । करिष्यामीति सुदृढसंकल्पस्तु नराधिपः
एकादशीचे व्रत करून द्वादशीला पारणे करीन—असा सुदृढ संकल्प त्या नराधिपाने केला।
Verse 32
ज्ञात्वा तन्नियमन्तस्य दुर्वासा मुनिसत्तमः । तदन्तिकं गतश्शिष्यैर्बहुभिश्शंकरांशजः
त्याचा नियम जाणून, शंकरांशज मुनिश्रेष्ठ दुर्वासा अनेक शिष्यांसह त्याच्या निकट गेला।
Verse 33
पारणे द्वादशीं स्वल्पां ज्ञात्वा यावत्स भोजनम् । कर्त्तुं व्यवसितस्तावदागतं स न्यमन्त्रयत्
पारणासाठी द्वादशीचा थोडाच वेळ उरला आहे हे जाणून, त्या मर्यादित वेळेत भोजन करण्याचा निश्चय करून, त्याच क्षणी आलेल्यास त्याने निमंत्रण दिले।
Verse 34
ततः स्नानार्थमगमद्दुर्वासाः शिष्यसंयुतः । विलम्बं कृतवांस्तत्र परीक्षार्थं मुनिर्बहु
त्यानंतर दुर्वासा शिष्यांसह स्नानासाठी तेथे गेला. परीक्षा घेण्यासाठी त्या मुनीने तेथे जाणूनबुजून बराच काळ विलंब केला.
Verse 35
धर्मविघ्नं तदा ज्ञात्वा स नृपः शास्त्रशासनात् । जलम्प्राश्यास्थितस्तत्र तदागमनकांक्षया
तेव्हा धर्माला विघ्न आले आहे असे जाणून त्या राजाने शास्त्राज्ञेनुसार शुद्धीसाठी आचमन केले आणि त्यांच्या आगमनाची आतुरता बाळगून तेथेच थांबला.
Verse 36
एतस्मिन्नन्तरे तत्र दुर्वासा मुनिरागतः । कृताशनं नृपं ज्ञात्वा परीक्षार्थं धृताकृतिः
त्याच वेळी तेथे दुर्वासा मुनि आले. राजा भोजन करून झाला हे कळताच, परीक्षेसाठी त्यांनी जाणूनबुजून एक रूप धारण केले.
Verse 37
चुक्रोधाति नृपे तस्मिन्परीक्षार्थं वृषस्य सः । प्रोवाच वचनन्तूग्रं स मुनिश्शंकरांशजः
वृष (धर्म) याची दृढता तपासण्यासाठी, शंकरांशज त्या मुनिने त्या राजावर क्रोध केला आणि अतिशय उग्र व कठोर वचन बोलला.
Verse 38
दुर्वासा उवाच । मां निमन्त्र्य नृपाभोज्य जलं पीतन्त्वयाधम । दर्शयामि फलं तस्य दुष्टदण्डधरो ह्यहम्
दुर्वासा म्हणाले— अरे अधमा! मला निमंत्रित करून तू राजोपचाराचे जल स्वतः पिलेस. आता त्याचे फळ मी दाखवीन; कारण मी दुष्टांना दंड देणारा आहे.
Verse 39
इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षो नृपं दग्धुं समुद्यतः । समुत्तस्थौ द्रुतं चक्रं तत्स्थं रक्षार्थमैश्वरम्
असे बोलून क्रोधाने तांबडे झालेले नेत्र असलेला तो राजा जाळण्यास उठला. तेव्हाच राजाच्या रक्षणार्थ प्रभूचे सार्वभौम चक्र वेगाने प्रकट होऊन तेथे स्थिर झाले.
Verse 40
प्रजज्वालाति तं चक्रं मुनिं दग्धुं सुदर्शनम् । शिवरूपं तमज्ञात्वा शिवमायाविमोहितम्
शिवमायेने मोहित होऊन आणि त्या मुनीला शिवस्वरूप न ओळखता, सुदर्शन चक्र त्याला दग्ध करण्यासाठी प्रचंड ज्वाळांनी प्रज्वलित झाले.
Verse 41
एतस्मिन्नन्तरे व्योमवाण्युवाचाशरीरिणी । अम्बरीषम्महात्मानं ब्रह्मभक्तं च वैष्णवम्
तेवढ्यात आकाशातून अशरीरी वाणी झाली— ‘महात्मा अंबरीष राजा ब्रह्मभक्त आहे आणि खरा वैष्णवही आहे’— असे म्हणून त्याची स्तुती केली.
Verse 42
व्योमवाण्युवाच । सुदर्शनमिदं चक्रं हरये शम्भुनार्पितम् । शांतं कुरु प्रज्वलितमद्य दुर्वाससे नृप
व्योमवाणी म्हणाली— ‘हे नृपा! हे सुदर्शन चक्र शंभूने हरिला अर्पिले आहे. आज ते प्रचंड ज्वलंत झाले आहे; म्हणून दुर्वासांच्या हितासाठी ते शांत कर.’
Verse 43
दुर्वासायं शिवः साक्षात्स चक्रं हरयेऽर्पितम् । एवं साधारणमुनिं न जानीहि नृपोत्तम
दुर्वासा हा साक्षात् शिवच आहे; त्यानेच हे चक्र हरिला अर्पिले. म्हणून, हे नृपोत्तमा! अशा मुनीला साधारण समजू नकोस.
Verse 44
तव धर्मपरीक्षार्थमागतोऽयं मुनीश्वरः । शरणं याहि तस्याशु भविष्यत्यन्यथा लयः
तुझ्या धर्माची परीक्षा करण्यासाठी हा मुनीश्वर आला आहे. त्वरेने त्याच्या शरण जा; नाहीतर निश्चयच लय होईल.
Verse 45
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा च नभोवाणी विरराम मुनीश्वर । अस्तावीत्स हरांशं तमम्बरीषोऽपि चादरात्
नंदीश्वर म्हणाले—हे मुनीश्वर, असे बोलून नभोवाणी शांत झाली. मग राजा अंबरीषानेही आदराने हर—शिवाच्या त्या अंशाची स्तुती केली.
Verse 46
अम्बरीष उवाच । यद्यस्ति दत्तमिष्टं च स्वधर्मो वा स्वनुष्ठितः । कुलं नो विप्रदैवं चेद्धरेरस्त्रं प्रशाम्यतु
अंबरीष म्हणाला—माझ्या दान-यज्ञांचे किंवा निष्ठेने आचरलेल्या स्वधर्माचे काही पुण्य असेल; आणि ब्राह्मण हे आमच्या कुलाचे देव-रक्षक असतील, तर हरिचे हे अस्त्र शांत होवो.
Verse 47
यदि नो भगवान्प्रीतो मद्भक्तो भक्तवत्सलः । सुदर्शनमिदं चास्त्रं प्रशाम्यतु विशेषतः
जर भगवान आमच्यावर प्रसन्न असतील—जे माझे भक्त आणि भक्तवत्सल आहेत—तर हे सुदर्शन अस्त्र विशेषतः शांत होवो.
Verse 48
नन्दीश्वर उवाच । इति स्तुवति रुद्राग्रे शैवं चक्रं सुदर्शनम् । अशाम्यत्सर्वथा ज्ञात्वा तं शिवांशं सुलब्धधीः
नंदीश्वर म्हणाले—रुद्रासमोर अशी स्तुती होत असतानाही शैव सुदर्शन चक्र कधीच शांत झाले नाही. हे सर्व जाणून त्या बुद्धिमानाने त्याला शिवाचा अंश मानले.
Verse 49
अथाम्बरीषस्स नृपः प्रणनाम च तं मुनिम् । शिवावतारं संज्ञाय स्वपरीक्षार्थमागतम्
मग राजा अम्बरीषाने त्या मुनीस प्रणाम केला. तो स्वपरीक्षेसाठी आलेला शिवावतार आहे असे जाणून राजाने भक्तिभावाने वंदन केले.
Verse 50
सुप्रसन्नो बभूवाथ स मुनिः शंकरांशजः । भुक्त्वा तस्मै वरं दत्त्वा स्वाभीष्टं स्वालयं ययौ
मग शंकरांच्या अंशातून उत्पन्न तो मुनि अत्यंत प्रसन्न झाला. आतिथ्य स्वीकारून त्याने त्याला इच्छित वर दिला आणि आपल्या प्रिय धामास निघून गेला.
Verse 51
अम्बरीषपरीक्षायां दुर्वासश्चरितम्मुने । प्रोक्तामन्यच्चरित्रन्त्वं शृणु तस्य मुनीश्वर
हे मुने, अम्बरीषाच्या परीक्षेच्या प्रसंगात दुर्वासांचे आचरण सांगितले आहे. आता, हे मुनीश्वर, त्याच्याविषयी आणखी एक चरित्र मी सांगतो, ते ऐक.
Verse 52
पुनर्दाशरथेश्चक्रे परीक्षां नियमेन वै । मुनिरूपेण कालेन यः कृतो नियमो मुने
पुन्हा त्याने दाशरथी-नरेश (राम) याचीही नियमाप्रमाणे परीक्षा केली. हे मुने, काळाने मुनीरूप धारण करून जो नियम ठरविला होता, तोच तेथे पार पडला.
Verse 53
तदैव मुनिना तेन सौमित्रिः प्रेषितो हठात् । तन्तत्याज द्रुतं रामो बन्धुं पणवशान्मुने
त्याच क्षणी त्या मुनीने सौमित्रि (लक्ष्मण) यास हठात् पाठविले। हे मुने, दैवबलाने विवश होऊन रामाने त्या बंधूस त्वरेने त्याग केला॥
Verse 54
सा कथा विहिता लोके मुनिभिर्बहुधोदिता । नातो मे विस्तरात्प्रोक्ता ज्ञाता यत्सर्वधा बुधैः
ती पावन कथा लोकी मुनिंनी अनेक प्रकारे सांगितली आहे; म्हणून मी येथे विस्ताराने सांगितली नाही, कारण ती सदैव बुधजनांना ज्ञात आहे।
Verse 55
नियमं सुदृढं दृष्ट्वा सुप्रसन्नोऽभवन्मुनिः । दुर्वासास्सुप्रसन्नात्मा वरन्तस्मै प्रदत्तवान्
त्याचा सुदृढ नियम पाहून मुनि अत्यंत प्रसन्न झाले; महर्षी दुर्वासा अंतःकरणाने तृप्त होऊन त्याला वरदान देऊ लागले।
Verse 56
श्रीकृष्णनियमस्यापि परीक्षां स चकार ह । तां शृणु त्वं मुनिश्रेष्ठ कथयामि कथां च ताम्
त्याने श्रीकृष्णाच्या नियमाचीही परीक्षा केली. हे मुनिश्रेष्ठा, ऐक—तोच प्रसंग मी तुला सांगतो।
Verse 57
ब्रह्मप्रार्थनया विष्णुर्वसुदेवसुतोऽभवत् । धराभारावतारार्थं साधूनां रक्षणाय च
ब्रह्माच्या प्रार्थनेने विष्णू वसुदेवाचा पुत्र झाला; पृथ्वीचा भार उतरविण्यास आणि साधूंचे रक्षण करण्यास त्याने अवतार घेतला।
Verse 58
हत्वा दुष्टान्महापापान् ब्रह्मद्रोहकरान्मलान् । ररक्ष निखिलान्साधून्ब्राह्मणान्कृष्णनामभाक्
महापापी, ब्राह्मणद्रोह करणारे व आचरणाने मलिन असे दुष्ट मारून, ‘कृष्ण’ नाम धारण करणाऱ्या त्याने सर्व साधूंचे रक्षण केले व ब्राह्मणांचे संरक्षण केले।
Verse 59
ब्रह्मभक्तिं चकाराति स कृष्णो वसुदेवजः । नित्यं हि भोजयामास सुरसान्ब्राह्मणान्बहून्
वसुदेवपुत्र श्रीकृष्णाने परब्रह्माची भक्ती केली आणि नित्य देवतुल्य अनेक ब्राह्मणांना भोजन घातले।
Verse 60
ब्रह्मभक्तो विशेषेण कृष्णश्चेति प्रथामगात । संद्रष्टुकामस्स मुनिः कृष्णान्तिकमगान्मुने
तो ‘कृष्ण’ या नावाने आणि विशेषतः ब्रह्मभक्त म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्याला पाहण्याची इच्छा धरून तो मुनि, हे मुने, कृष्णाजवळ गेला।
Verse 61
रुक्मणीसहितं कृष्णं सन्नं कृत्वा रथे स्वयम् । संयोज्य संस्थितो वाहं सुप्रसन्न उवाह तम्
रुक्मिणीसह कृष्णाला रथात नीट बसवून मी स्वतः लगाम हातात घेतली; यथाविधि जोडून सज्ज उभा राहून, अत्यंत प्रसन्न होऊन त्यांना नेले।
Verse 62
मुनी रथात्समुत्तीर्य दृष्ट्वा तां दृढताम्पराम् । तस्मै भूत्वा सुप्रसन्नो वज्राङ्गत्ववरन्ददौ
ती परम दृढता पाहून मुनि रथातून उतरले; आणि अत्यंत प्रसन्न होऊन त्याला वज्रासारख्या देहाचा वर दिला।
Verse 63
द्युनद्यामेकदा स्नानं कुर्वन्नग्नो बभूव ह । लज्जितोभून्मुनिश्रेष्ठो दुर्वासाः कौतुकी मुने
एकदा दिव्य नदीत स्नान करत असताना मुनिश्रेष्ठ दुर्वासा अचानक नग्न झाले; आणि लज्जित झाले—हे मुने—ते कौतुकी स्वभावाचे होते।
Verse 64
तज्ज्ञात्वा द्रौपदी स्नानं कुर्वती तत्र चादरात् । तल्लज्जां छादयामास भिन्नस्वाञ्चलदानतः
हे जाणून द्रौपदीने तेथे आदराने स्नान करताना, सैल झालेला पदर देऊन (सावरून) आपली लज्जा झाकली।
Verse 65
तदादाय प्रवाहेनागतं स्वनिकटं मुनिः । तेनाच्छाद्य स्वगुह्यं च तस्यै तुष्टो बभूव सः
प्रवाहाने जे अंचल त्याच्या जवळ आले, ते मुनिने उचलले; त्याने आपले गुप्तांग झाकून तो तिच्यावर प्रसन्न झाला।
Verse 66
द्रौपद्यै च वरम्प्रादात्तदञ्चलविवर्द्धनम् । पाण्डवान्सुखिनश्चक्रे द्रौपदी तद्वरात्पुनः
त्या मुनिने द्रौपदीला वर दिला—तिच्या अंचलाची अव्यय वाढ. त्या वराच्या प्रभावाने द्रौपदीने पुन्हा पांडवांना सुरक्षित व सुखी केले।
Verse 67
हंसडिम्भौ नृपौ कौचित्सावमानकरौ खलौ । दत्त्वा निदेशं च हरेर्नाशयामास स प्रभुः
हंस व डिम्भ हे दोन्ही राजे, अवमान करणारे दुष्ट होते; हरिला आज्ञा देऊनही त्या प्रभूंनी त्यांचा नाश केला।
Verse 68
ब्रह्मतेजोविशेषेण स्थापयामास भूतले । संन्यासपद्धतिञ्चैव यथाशास्त्र विधिक्रमम्
ब्रह्मतेजाच्या विशेष प्रभेने त्यांनी ते भूमीत स्थापित केले; आणि शास्त्रानुसार विधी-क्रमाने संन्यासाची पद्धतही ठरवून दिली।
Verse 69
बहूनुद्धारयामास सूपदेशं विबोध्य च । ज्ञानं दत्त्वा विशेषेण बहून्मुक्तांश्चकार सः
त्याने उत्तम उपदेशाने अनेकांना जागृत करून उद्धार केला; आणि विशेषतः ज्ञान देऊन अनेकांना मुक्त केले।
Verse 70
इत्थं चक्रे स दुर्वासा विचित्रं चरितम्बहु । धन्यं यशस्यमायुष्यं शृण्वतस्सर्वकामदम्
अशा रीतीने मुनी दुर्वासांनी अनेक अद्भुत चरित्रे केली. ही पुण्यकथा धन्य, यश देणारी व आयुष्य वाढविणारी आहे; जी भक्तीने ऐकतो त्याला सर्व धर्मोचित कामनांची पूर्ती होते.
Verse 71
य इदं शृणुयाद्भक्त्या दुर्वासश्चरितम्मुदा । श्रावयेद्वा परां यश्च स सुखीह परत्र च
जो भक्तीने व आनंदाने हे दुर्वासा-चरित्र ऐकतो, आणि जो इतरांनाही ऐकवितो—तो या लोकी व परलोकी सुखी होतो.
Frequently Asked Questions
It narrates Durvāsā’s prolonged austerities undertaken for a पुत्र-वर (boon of progeny), the emergence of a destructive tapas-born flame that afflicts all worlds, and the consequent administrative response: devas and sages report to Brahmā, who then approaches Viṣṇu for resolution.
The ‘jvālā’ (flame) signifies tapas-tejas—spiritual heat as an objective, world-acting force. Its near-cosmic conflagration encodes a doctrinal caution: ascetic potency must be ethically and theologically contained (dharma-niyama), otherwise even “pure” practice becomes destabilizing for creation.
No explicit named manifestation (svarūpa) of Śiva or Gaurī appears in the sample verses; the chapter primarily foregrounds Śiva’s governance indirectly via Nandīśvara’s authority and the broader Shaiva premise that ultimate regulation of tapas and cosmic balance culminates in Śiva-tattva.