गृहस्थ-जीवनसंस्काराः तथा पुत्रजन्म-शुभलक्षणवर्णनम् / Household Saṃskāras and the Auspicious Portents of a Son’s Birth
अध्याय १४ मध्ये नंदीश्वर गृहस्थधर्म व शैव-मंगल यांचे संस्कार-क्रमाने सुसंगत वर्णन करतात. एक ब्राह्मण आनंदाने घरी परतून पत्नीला सर्व वृत्तांत सांगतो; पत्नी शुचिता व स्नेहाने प्रतिसाद देते. पुढे गर्भाधान, पुंसवन आणि सीमंतोन्नयन हे गर्भसंस्कार गृह्यविधीनुसार काळजीपूर्वक केले जातात. शुभ नक्षत्र, अनुकूल लग्न आणि गुरूचा केंद्रस्थ योग इत्यादी कालमंगल्यही सांगितले आहे. पुत्रजन्म सर्व अरिष्टांचा नाश करणारा—जणू अरिष्टदीप निर्वाण पावला—असा वर्णन केला आहे. पुष्पवृष्टी, देवदुंदुभीचा नाद, दिशांची शांतता, जलाची निर्मळता व अंधार-धुळीचा क्षय अशी दैवी चिन्हे प्रकट होतात. संदेश असा की विधिपूर्वक संस्कार, शुभ वेळ आणि शिवानुकूल व्यवस्था घराचे भाग्य व विश्वाचे वातावरणही रूपांतरित करतात.
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । स विप्रो गृहमागत्य महाहर्षसमन्वितः । प्रियायै कथयामास तद्वृत्तान्तमशेषतः
नंदीश्वर म्हणाले—तो ब्राह्मण महाहर्षाने परिपूर्ण होऊन घरी आला आणि जे काही घडले ते सर्व, काहीही न लपविता, आपल्या प्रियेला सविस्तर सांगू लागला।
Verse 2
तच्छ्रुत्वा विप्रपत्नी सा मुदम्प्राप शुचिष्मती । अतीव प्रेमसंयुक्ता प्रशशंस विधिन्निजम्
ते ऐकून ती ब्राह्मणी—पवित्र व तेजस्विनी—आनंदाने भरून गेली। अतिशय प्रेमाने युक्त होऊन तिने आपल्या विधिनिष्ठ धर्माचरणाची प्रशंसा केली।
Verse 3
अथ कालेन तद्योषिदन्तर्वत्नी बभूव ह । विधिवद्विहिते तेन गर्भाधानाख्यकर्मणि
नंतर काळानुसार त्याची पत्नी गर्भवती झाली; कारण त्याने शास्त्रोक्त विधीने ‘गर्भाधान’ नावाचा संस्कार यथाविधी केला होता।
Verse 4
ततः पुंसवनन्तेन स्यन्दनात्प्राग्विपश्चिता । गृह्योक्तविधिना सम्यक्कृतम्पुंस्त्वविवृद्धये
त्यानंतर गर्भाची चिन्हे दिसण्यापूर्वी त्या विदुषीने गृह्यसूत्रोक्त विधीनुसार विधिवत् पुंसवन-संस्कार केला, ज्यायोगे पुंस्त्व-तत्त्व व गर्भस्थ शिशूची योग्य वाढ व कल्याण होईल।
Verse 5
सीमन्तोऽथाष्टमे मासे गर्भरूपसमृद्धिकृत् । सुखप्रसवसिद्धौ च तेनाकरि कृपाविदा
मग आठव्या महिन्यात गर्भस्थ शिशूच्या रूपाची समृद्धी करणारा ‘सीमंत’ संस्कार करण्यात आला; त्या करुणामय व विवेकपूर्ण अनुष्ठानामुळे सुखकर व शुभ प्रसवाची सिद्धी निश्चित झाली।
Verse 6
अथातश्शुभतारासु ताराधिपवराननः । केन्द्रे गुरौ शुभे लग्ने सुग्रहेषु युगेषु च
आता—जेव्हा नक्षत्रे शुभ असतील, ताराधिप चंद्र अनुकूल व तेजस्वी असेल, गुरु शुभ केंद्रस्थानी असेल, लग्न कल्याणकारी असेल, तसेच ग्रह व त्यांचे योग शुभ असतील—तेव्हा शैव विधीचे अनुष्ठान करावे।
Verse 7
अरिष्टदीपनिर्वाणस्सर्वारिष्टविनाशकृत् । तनयो नाम तस्यान्तु शुचिष्मत्याम्बभूव ह
शुचिष्मतीपासून ‘अरिष्टदीपनिर्वाण’ नावाचा पुत्र जन्मला, जो सर्व अरिष्टांचा (अमंगल संकेतांचा) नाश करणारा होता; खरोखर तेच त्याचे नाव झाले।
Verse 8
शर्वस्समस्तसुखदो भूर्भुवः स्वर्न्निवासिनाम् । गन्धवाहनवाहाश्च दिग्वधूर्मुखवाससः
शर्व (भगवान शिव) भूर्, भुवः आणि स्वः लोकांतील निवासियांना सर्व सुख देतात. वायूच त्यांचे वाहन आहे आणि दिशांचे मुखच त्यांचे वस्त्र—अशा रीतीने ते सर्वव्यापी परमेश्वर आहेत।
Verse 9
इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववृषुस्ते घनाघनाः । देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुस्सर्व्वतो दिशः
ते घनदाट, वर्षाधारी मेघ मनोहर सुगंधी पुष्पांचा वर्षाव करू लागले। देवदुंदुभी निनादल्या आणि सर्व दिशांनी प्रसन्नता व निर्मळता पसरली।
Verse 10
परितस्सरितस्स्वच्छा भूतानां मानसैस्सह । तमोऽताम्यत्तु नितरां रजोऽपि विरजोऽभवत्
सभोवतालच्या सरिता स्वच्छ झाल्या आणि प्राण्यांची मनेही निर्मळ झाली। तमाचा घन अंधार पूर्णपणे नाहीसा झाला, आणि रजही मलिनता दूर होऊन शुद्ध झाले।
Verse 11
सत्त्वास्सत्त्वसमायुक्ताः सुधावृष्टिर्बभूव वै । कल्याणी सर्वथा वाणी प्राणिनः प्रियवत्यभूत्
सर्व प्राणी सत्त्वगुणाने परिपूर्ण झाले. खरोखर अमृतवृष्टी झाल्यासारखी झाली; आणि वाणी सर्वथा कल्याणमयी होऊन सर्व जीवांना प्रिय व मधुर वाटू लागली।
Verse 12
रंभामुख्या अप्सरसो मङ्गलद्रव्यपाणयः । विद्याधर्यश्च किन्नर्य्यस्तथा मर्य्यस्सहस्रशः
रंभेच्या नेतृत्वाखाली अप्सरा मंगलद्रव्य हातात घेऊन आल्या। त्यांच्या संगतीने विद्याधरी, किन्नरी तसेच सहस्रों मर्त्यही तेथे आले।
Verse 13
गन्धर्वोरगयक्षाणां सुमानियः शुभस्वराः । गायन्त्यो मंगलं गीतन्तत्राजग्मुरनेकशः
तेव्हा गंधर्व, उरग (नाग) आणि यक्ष असे अनेक दिव्यगण सुंदर पुष्पमाळा घेऊन, मधुर व पवित्र स्वरांत मंगलगीत गात गात तेथे मोठ्या संख्येने आले।
Verse 14
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां गृहपत्यवतारोपाख्याने गृहपत्यवतारवर्णनंनाम चतुर्दशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या तृतीय भागातील शतरुद्रसंहितेत, गृहपत्यावतारोपाख्यानांतर्गत ‘गृहपत्यावतारवर्णन’ नामक चौदावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 15
लोमशो रोमचरणो भरद्वाजोऽथ गौतमः । भृगुस्तु गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः
लोमश, रोमचरण, भरद्वाज आणि मग गौतम; तसेच भृगु, गालव, गर्ग, जातूकर्ण्य आणि पराशर—(हे ऋषी उपस्थित होते/ज्ञातव्य आहेत)।
Verse 16
आपस्तम्बो याज्ञवल्क्यो दक्षवाल्मीकिमुद्गलाः । शातातपश्च लिखितश्शिलादः शंख उञ्छभुक्
आपस्तंब, याज्ञवल्क्य, दक्ष, वाल्मीकी, मुद्गल, शातातप, लिखित, शिलाद, शंख आणि उञ्छभुक—हे सर्व पूज्य महर्षी येथेही स्मरणात आहेत; त्यांच्या नियम-उपदेशांनी धर्ममार्ग व भगवान शिवांच्या अनेक रूपांच्या उपासनेची समज दृढ होते।
Verse 17
जमदग्निश्च संवर्तो मतंगो भरतोंशुमान् । व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकस्तु श्रुतश्शुकः
जमदग्नी, संवर्त, मतंग, भरत, तेजस्वी अंशुमान; तसेच व्यास, कात्यायन, कुत्स, शौनक आणि श्रुतश्शुक—हे पूज्य ऋषीही शिवांच्या बहुरूप प्रादुर्भावाच्या या कथनात गणले गेले आहेत।
Verse 18
ऋष्यशृङ्गोऽथ दुर्व्वासाश्शुचिर्नारद तुम्बुरुः । उत्तंको वामदेवश्च पवनोऽसितदेवलौ
त्यानंतर ऋष्यशृंग, दुर्वासा, शुचि, नारद व तुम्बुरु; तसेच उत्तंक, वामदेव, पवन, आणि असित व देवल—हे पूज्य ऋषी (तेथे) उपस्थित होते॥
Verse 19
सालंकायनहारीतौ विश्वामित्रोऽथ भार्गवः । मृकण्डस्सह पुत्रेण पर्व्वतो दारुकस्तथा
सालंकायन व हारीत, मग विश्वामित्र व भार्गव (परशुराम), मृकंडु पुत्रासह, तसेच पर्वत व दारुक—हेही (तेथे) होते॥
Verse 20
धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः । तच्छान्त्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्
धौम्य, उपमन्यु, वत्स इत्यादी मुनि आणि मुनिकन्या—त्या उपद्रवाच्या शांतीसाठी—धन्य विश्वानर-आश्रमात एकत्र जाऊन पोहोचले॥
Verse 21
ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः । नन्दिभृङ्गि समायुक्तो गौर्य्या सह वृषध्वजः
बृहस्पतीसह ब्रह्मा आणि गरुडवाहन देव (विष्णु)ही; तसेच नंदी-भृंगीने सेवित, गौरीसह वृषध्वज भगवान् शिव (तेथे) विराजमान होते॥
Verse 22
महेन्द्रमुख्या गीर्वाणा नागाः पातालवासिनः । रत्नान्यादाय बहुशस्ससरित्का महाब्धयः
महेन्द्रादि देवगण, पाताळवासी नाग आणि नद्यांसह महा-समुद्र—पुन्हा पुन्हा रत्ने आणून श्रद्धेने अर्पण करू लागले।
Verse 23
स्थावरा जंगमं रूपं धृत्वा यातास्सहस्रशः । महामहोत्सवे तस्मिन्बभूवाकालकौमुदी
स्थावर व जंगम अशी रूपे धारण करून ते हजारोंनी निघाले. त्या परम महामहोत्सवात अकाली चांदण्यासारखी अद्भुत प्रभा प्रकट झाली।
Verse 24
जातकर्म स्वयं तस्य कृतवान्विधिरानतः । श्रुतिं विचार्य्य तद्रूपन्नाम्ना गृहपतिस्त्वयम्
विधी (ब्रह्मा) यांनी नम्रतेने स्वतः त्याचे जातकर्म विधिपूर्वक केले. नंतर श्रुतीचा विचार करून, त्या रूपास अनुरूप नाव धारण करून तू गृहपती झालास।
Verse 25
इति नाम ददौ तस्मै देयमेकादशेऽहनि । नामकर्मविधानेन तदर्थश्रुतिमुच्चरन्
अशा रीतीने त्याने बालकाला नाव दिले—जे अकराव्या दिवशी देणे योग्य आहे. नामकर्मविधीनुसार, त्या नावाचा अर्थ सांगणारी श्रुती उच्चारली।
Verse 26
चतुर्निगममन्त्रोक्तैराशीर्भिरभिनन्द्य च । समयाद्धंसमारुह्य सर्वेषाञ्च पितामहः
चारही वेदांच्या मंत्रोच्चारित आशीर्वादांनी त्यांचा सत्कार करून, सर्वांचा पितामह ब्रह्मा नियत वेळी हंसावर आरूढ होऊन प्रस्थान केला।
Verse 27
कृत्वा बालोचितां रक्षां लौकिकीं गतिमाश्रितः । आरुह्य यानं स्वन्धाम हरोऽपि हरिणा ययौ
बालकास योग्य अशी साधी रक्षणव्यवस्था करून आणि लौकिक रीतीचा आश्रय घेऊन, हरही आपले वाहन आरूढ होऊन हरिसह आपल्या धामास गेला।
Verse 28
अहो रूपमहो तेजस्त्वहो सर्वांगलक्षणम् । अहो शुचिष्मती भाग्यमाविरासीत्स्वयं हरः
अहो! किती अद्भुत मूर्ती, अहो! किती तेजस्विता! खरोखर, सर्व अंगांवर शुभलक्षणे! अहो, किती पवित्र व धन्य सौभाग्य—स्वयं हर प्रकट झाले।
Verse 29
अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो । स्वयमाविरभूद्रुद्रो ययो रुद्रस्तदर्चितः
किंवा यात काय आश्चर्य, अहो शर्वभक्तजनांनो! स्वयं रुद्र प्रकट झाले—ज्यायोगे त्या प्राकट्याद्वारेच रुद्र (शिव) पूजिला जावा.
Verse 30
इति स्तुवन्तस्तेन्योन्यं सम्प्रहृष्टतनूरुहः । विश्वानरं समापृच्छ्य जग्मुः सर्वे यथागतम्
अशा रीतीने स्तुती करीत, परस्परांना आनंदित करीत—भक्तिरोमांचाने अंग पुलकित होऊन—ते विश्वानराचा निरोप घेऊन, जसे आले तसेच सर्वजण आपापल्या स्थानी निघून गेले.
Verse 31
अतः पुत्रं समीहन्ते गृहस्थाश्रमवासिनः । पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी
म्हणून गृहस्थाश्रमात राहणारे पुत्राची इच्छा करतात; कारण पुत्रामुळे लोकांची प्राप्ती होते—ही श्रुतीची सनातन शिकवण आहे।
Verse 32
अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा । अपुत्रस्य तपश्छिन्नं नो पवित्रत्यपुत्रतः
ज्याला पुत्र नाही त्याचे घर शून्य म्हणतात; ज्याला पुत्र नाही त्याचे धनार्जन व्यर्थ ठरते। ज्याला पुत्र नाही त्याचे तप अखंडतेत खंडित मानले जाते; आणि पुत्राविना अपेक्षित पवित्र फल मिळत नाही।
Verse 33
न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम् । न पुत्रात्परमं मित्रम्परत्रेह च कुत्रचित्
पुत्रापेक्षा मोठा लाभ नाही, पुत्रापेक्षा मोठे सुख नाही; आणि पुत्रापेक्षा मोठा मित्र नाही—इहलोकीही व परलोकीही, कुठेही नाही।
Verse 34
निष्क्रमोऽथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्रा कृतो गृहात् । अन्नप्राशनमब्दार्द्धे चूडार्द्धे चार्थवत्कृता
मग त्याच्या चौथ्या महिन्यात पित्याने घरातून निष्क्रमण-संस्कार केला. अर्धवर्षी अन्नप्राशन केले आणि यथाविधी चूडाकर्मही पवित्र हेतूने केले.
Verse 35
कर्णवेधन्ततः कृत्वा श्रवणर्क्षे स कर्मवित् । ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं पञ्चमेऽब्दे व्रतन्ददौ
मग त्या कर्मविताने श्रवण नक्षत्रावर कर्णवेध-संस्कार केला आणि ब्रह्मतेज—आध्यात्मिक तेज व शुद्धता—वाढावी म्हणून बालकाच्या पाचव्या वर्षी व्रत स्वीकारले व करविले।
Verse 36
उपाकर्मं ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः । अब्दं वेदान्स विधिनाऽध्यैष्ट सांगपदक्रमान्
नंतर विधिपूर्वक उपाकर्म करून त्या सुधीने वेदाध्ययनाची परंपरा सुरू केली। त्याने संपूर्ण एक वर्ष नियमाने वेदांचा अभ्यास केला—वेदाङ्गांसह तसेच पद व क्रम-पाठ पद्धतीने।
Verse 37
विद्याजातं समस्तं च साक्षिमात्रं गुरोमुखात् । विनयादिगुणानाविष्कुर्वञ्जग्राह शक्तिमान्
त्या शक्तिमानाने गुरुमुखातून सर्व विद्यांचा समूह केवळ साक्षीभावाने ग्रहण केला; आणि ग्रहण करतानाच विनय इत्यादी गुण प्रकट केले।
Verse 38
ततोऽथ नवमे वर्षे पित्रोश्शुश्रूषणे रतम् । वैश्वानरं गृहपतिं द्रष्टुमायाच्च नारदः
मग नवव्या वर्षी, तो आई-वडिलांच्या शुश्रूषेत रत असताना, गृह्याग्नीचा स्वामी वैश्वानर याचे दर्शन घ्यावे म्हणून नारद तेथे आले।
Verse 39
विश्वानरोटजम्प्राप्य देवर्षिस्तं तु कौतुकी । अपृच्छत्कुशलन्तत्र गृहीतार्धासनः क्रमात्
विश्वानराच्या आश्रमास पोहोचून देवर्षी भक्तिभावयुक्त कुतूहलाने प्रेरित झाला। विधिपूर्वक अर्धासन स्वीकारून त्याने तेथे त्याचे कुशल-मंगल विचारले।
Verse 40
ततः सर्वं च तद्भाग्यं पुत्रधर्मं च सम्मुखे । वैश्वानरं समवदत्स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
त्यानंतर भगवान् शिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण करून, त्यांच्या समोर त्याने आपले सर्व सौभाग्य व पुत्रधर्म सांगितले आणि वैश्वानरालाही यथोचित संबोधिले।
Verse 41
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः । प्रणम्य नारदं श्रीमान् भक्त्या प्रह्व उपाविशत
नंदीश्वर म्हणाले—मुनिने असे सांगितल्यावर तो श्रीमान बालक माता-पित्याची आज्ञा मिळवून, भक्तिभावाने नारदांना प्रणाम करून नम्रतेने बसला।
Verse 42
वैश्वानर समभ्येहि ममोत्संगे निषीद भोः । लक्षणानि परीक्षेऽहं पाणिन्दर्शय दक्षिणम्
“हे वैश्वानर, जवळ ये, माझ्या मांडीवर बस. मी तुझे शुभ लक्षणे पाहीन—तुझा उजवा हात दाखव.”
Verse 43
ततो दृष्ट्वा तु सर्वं हि तालुजिह्वादि नारदः । विश्वानरं समवदच्छिवप्रेरणया सुधीः
त्यानंतर नारदांनी तालू, जिभ इत्यादीपासून आरंभ करून सर्व काही पाहिले. शिवप्रेरणेने प्रेरित तो धीमान विश्वानराशी बोलला।
Verse 44
नारद उवाच । विश्वानर मुने वच्मि शृणु पुत्रांकमादरात् । सर्वांगस्वंकवान्पुत्रो महालक्षणवानयम्
नारद म्हणाले—हे विश्वानर मुने, मी सांगतो; पुत्राला मांडीवर घेऊन आदराने ऐक. हा पुत्र सर्व अंगांनी शुभ लक्षणांनी युक्त असून महालक्षणवान आहे।
Verse 45
किन्तु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् । सम्पूर्णनिर्मलकलं पालयेद्विधुवद्विधिः
परंतु जो सर्वगुणांनी युक्त, सर्वलक्षणांनी चिन्हित, पूर्ण व निर्मल कलांनी संपन्न आहे—त्याचे पालन व रक्षण विधिपूर्वक, चंद्रासारख्या स्थिर कोमलतेने करावे।
Verse 46
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशु । गुणोऽपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि
म्हणून त्या शिशूचे सर्व प्रयत्नांनी रक्षण करावे; कारण विधाता प्रतिकूल झाला तर गुणही दोषरूप होतो।
Verse 47
शंकेऽस्य द्वादशे मासि प्रत्यूहो विद्युदग्नितः । इत्युक्त्वा नारदोऽगच्छद्देवलोकं यथागतम्
“मला शंका आहे की याच्या बाराव्या महिन्यात विद्युत् व अग्नीपासून एक विघ्न उत्पन्न होईल.” असे बोलून नारद जसे आले होते तसेच देवलोकास निघून गेले.
Frequently Asked Questions
Rather than a large-scale mythic battle or cosmogony, the chapter presents a theological argument through domestic narrative: properly performed prenatal saṃskāras and auspicious timing produce not only a healthy birth but also cosmically visible auspiciousness (flowers, divine drums, serenity of directions), implying that household rite participates in Śiva-governed cosmic order.
The rain of fragrant flowers and the sounding of deva-dundubhis symbolize divine ratification of dharmic-ritual correctness; the clearing of waters and the reduction of darkness/dust encode the restoration of sattva and the pacification of disorder. The ‘ariṣṭa-dīpa-nirvāṇa’ motif frames the newborn as an apotropaic pivot—an embodied sign that inauspicious forces are extinguished when life is generated under aligned rite and time.
No single iconographic form (mūrti) of Śiva or Gaurī is foregrounded in the sample verses; instead, Śiva’s function appears implicitly as Rudraic auspiciousness and protection (ariṣṭa-vināśa). The chapter highlights Śiva as the unseen regulator of auspicious order rather than as a named avatāra or localized manifestation.