वीरभद्र-भैरव-आह्वानम् — Invocation of Vīrabhadra/Bhairava for Cosmic Reabsorption
या अध्यायात नंदीश्वर सांगतात की देवांच्या विनंतीवर परमेश्वर नृसिंहासारख्या प्रचंड महातेजावर निर्णायक प्रलयकर्म करण्याचा संकल्प करतात. तेव्हा रुद्र आपल्या भैरव-स्वरूप असलेल्या, प्रलयकारक वीरभद्राचे स्मरण करून त्याचे आवाहन करतात. वीरभद्र उन्मत्त हास्य, घोर हुंकार आणि असंख्य उग्र नृसिंह-रूप गणांसह प्रकट होऊन नृत्य-उल्लास करतो; त्यामुळे नियंत्रित भयाचे वातावरण निर्माण होऊन दैवी दंडशक्ती जागृत होते. त्रिनेत्र, जटा, चंद्रकला, तीक्ष्ण दंष्ट्रा, गर्जना आणि मेघश्याम वर्ण हे काळ, लय व अमर्याद अधिकार सूचित करतात. वरशक्तीने युक्त वीरभद्र प्रभूची आज्ञा मागतो; संदेश असा की भयावह रूपे शिवापासून वेगळी नाहीत—समतोल स्थापण्यासाठी शिवाचेच विस्तार आहेत, आणि गण म्हणजे शिस्तबद्ध शक्ती.
Shlokas
Verse 1
नंदीश्वर उवाच । एवमभ्यर्थितो देवैर्मतिं चक्रे कृपा लयः । महातेजो नृसिंहाख्यं संहर्त्तुं परमेश्वरः
नंदीश्वर म्हणाले: देवांनी अशी विनंती केल्यावर करुणालय परमेश्वराने त्या महातेजस्वी ‘नृसिंह’ नामकाला शांत करण्याचा निश्चय केला.
Verse 2
तदूर्द्ध्वं स्मृतवान्रुद्रो वीरभद्रम्महाबलम् । आत्मनो भैरवं रूपं प्राह प्रलयकारकम्
त्यानंतर रुद्रांनी महाबली वीरभद्राचे स्मरण केले आणि प्रलयकारक असे आपले भैरव-रूप प्रकट केले.
Verse 3
आजगाम ततस्सद्यो गणानामग्रणीर्हसन् । साट्टहासैर्गणवरैरुत्पतद्भिरितस्ततः
तेव्हा तत्क्षणी शिवगणांचा अग्रणी हसत आला. त्याच्यासह उत्तम गणही आले; ते सर्व दिशांनी उड्या मारत मोठ्या, प्रचंड अट्टहासाने आसमंत दुमदुमवीत होते.
Verse 4
नृसिंहरूपैरत्युग्रैः कोटिभिः परिवारितः । माद्यद्भिरभितो वीरैर्नृत्यद्भिश्च मुदान्वितैः
तो कोट्यवधी अत्यंत उग्र नरसिंह-रूपधारींनी वेढलेला होता. सभोवती मदोन्मत्त वीर आनंदाने भरून नाचत सर्व दिशांनी फिरत होते.
Verse 5
क्रीडद्भिश्च महावीरैर्ब्रह्माद्यैः कन्दुकैरिव । अदृष्टपूर्वैरन्यैश्च वेष्टितो वीरवन्दितः
तो महावीरांनी—ब्रह्मा आदी देवश्रेष्ठांनी—वेढलेला होता; ते त्याच्या भोवती जणू तो कंदुक (चेंडू) आहे असे समजून क्रीडा करीत होते. तसेच अदृष्टपूर्व इतर सत्तांनीही तो वेढला गेला होता, आणि वीरजन त्याची स्तुती-वंदना करीत होते.
Verse 6
कल्पान्तज्वलनज्वालो विलसल्लोचनत्रयः । अशस्त्रो हि जटाजूटी ज्वलद्बालेन्दुमण्डितः
तो कल्पांताच्या अग्निज्वालेसारखा प्रज्वलित होत होता; त्याचे त्रिनेत्र तेजस्वी होते. शस्त्र नसतानाही तो जटाधारी प्रभू होता; त्याच्या जटांवर ज्वलंत अर्धचंद्र शोभत होता.
Verse 7
बालेन्दुवलया कारतीक्ष्णदंष्ट्रांकुरद्वयः । आखण्डलधनुःखण्डसंनिभभ्रूलतान्वितः
त्याचे अलंकार बालेन्दु-वलयासारखे होते; त्याच्या मुखातून करवतीसारख्या तीक्ष्ण दोन उगवत्या दंष्ट्रा दिसत होत्या. त्याच्या भुवया इंद्रधनुष्याच्या तुटलेल्या खंडासारख्या भासत होत्या.
Verse 8
महाप्रचण्डहुङ्कारबधिरीकृतदिङ्मुखः । नीलमेघाञ्जन श्यामो भीषणः श्मश्रुलोद्भुतः
महाप्रचंड हुंकाराने दिशांचे मुख बधिर झाले; निळ्या मेघास व अंजनासारखा श्याम, भीषण रूप, अद्भुत दाढी-मिशांसह तो प्रकट झाला।
Verse 9
वाद्यखण्डमखण्डाभ्यां भ्रामयंस्त्रिशिखं मुहुः । वीरभद्रोऽपि भगवान्वरशक्तिविजृम्भितः
वाद्यांच्या खंडित-अखंड निनादाने प्रेरित होऊन त्रिशिख शस्त्र वारंवार फिरवीत, वरशक्तीने विस्तारलेल्या पराक्रमाचा भगवान वीरभद्रही उफाळून प्रकट झाला।
Verse 10
स्वयं विज्ञापयामास किमत्र स्मृतिकारणम् । आज्ञापय जगत्स्वामिन् प्रसादः क्रियताम्मयि
तेव्हा त्याने स्वतःच विनंती केली— “येथे माझ्या स्मरणाचे कारण काय? हे जगत्स्वामी, मला आज्ञा द्या; माझ्यावर कृपा करा.”
Verse 11
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शरभावतारवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या तृतीय शतरुद्रसंहितेत ‘शरभ-अवतार-वर्णन’ नावाचा अकरावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 12
शंकर उवाच । अकाले भयमुत्पन्नं देवानामपि भैरवम् । ज्वलितस्य नृसिंहाग्निश्शमयैनं दुरासदम्
शंकर म्हणाले—अकाली देवांनाही भयंकर भय उत्पन्न झाले आहे। ज्वलंत नृसिंहाग्नी दुर्गम आहे; या उग्र तेजास शांत करा।
Verse 13
सान्त्वयन्बोधयादौ तं तेन किन्नोपशाम्यति । ततो मत्परमं भावं भैरवं सम्प्रदर्शय
प्रथम त्याचे सांत्वन कर आणि त्याला उपदेश कर—त्याने तो शांत का होत नाही? मग त्याला माझे परम भैरव रूप दाखव.
Verse 14
सूक्ष्मं संहृत्य सूक्ष्मेण स्थूलं स्थूलेन तेजसा । वक्त्रमानाय कृत्तिं च वीरभद्र ममाज्ञया
हे वीरभद्रा! माझ्या आज्ञेने सूक्ष्माला सूक्ष्मात आणि स्थूलाला स्थूल तेजाने विलीन कर, आणि त्याचे मुख व कातडे घेऊन ये.
Verse 15
नन्दीश्वर उवाच । इत्यादिष्टो गणाध्यक्षो प्रशान्तं वपुरास्थितः । जगाम रंहसा तत्र यत्रास्ते नरकेसरी
नंदीश्वर म्हणाले: अशी आज्ञा मिळाल्यावर, गणाध्यक्ष वीरभद्र शांत रूप धारण करून वेगाने तिथे गेले जिथे नृसिंह होते.
Verse 16
ततस्तम्बोधयामास वीरभद्रो हरो हरिम् । उवाच वाक्यमीशानः पितापुत्रमिवौरसम्
तेव्हा साक्षात हर रूप वीरभद्राने हरीला (विष्णूला) सावध केले. त्यानंतर भगवान ईशानाने त्यांच्याशी तसे संवाद साधले जसे पिता आपल्या पुत्राशी साधतो.
Verse 17
वीरभद्र उवाच । जगत्सुखाय भगवन्नवतीर्णोसि माधव । स्थित्यर्थं त्वं प्रयुक्तोऽसि परेशः परमेष्ठिना
वीरभद्र म्हणाला—हे भगवन् माधव! जगाच्या सुख-कल्याणासाठी आपण अवतीर्ण झाला आहात. सृष्टीच्या स्थित्यर्थ परमेश्वर परमेष्ठीने आपल्याला नियुक्त केले आहे।
Verse 18
जन्तुचक्रं भगवता प्रच्छिन्नं मत्स्यरूपिणा । पुच्छेनैव समाबध्य भ्रमन्नेकार्णवे पुरा
प्राचीन काळी, जेव्हा केवळ एकच महासागर उरला होता, तेव्हा भगवंतांनी मत्स्यरूप धारण करून जीवांचा फिरता चक्र छेदला; आणि आपल्या शेपटीनेच बांधून त्या आद्य जलात भ्रमण केले।
Verse 19
बिभर्षि कर्मरूपेण वाराहेणोद्धृता मही । अनेन हरिरूपेण हिरण्यकशिपुर्हतः
आप कर्मशक्तिरूपाने लोकांना धारण करता; वराहरूपाने आपण पृथ्वी उचलून उद्धार केला. याच हरिरूपात हिरण्यकशिपूचा वध झाला—आपले दिव्य अवतार जगाचे रक्षण करतात।
Verse 20
वामनेन बलिर्बद्धस्त्वया विक्रमता पुनः । त्वमेव सर्व्वभूतानां प्रभवः प्रभुरव्ययः
वामनरूपाने आपण बळीला बांधले, आणि विक्रमरूपाने पुन्हा लोकांचे मापन केले. पण खरे तर आपणच सर्व भूतांचा उगम—प्रभू, स्वामी, अविनाशी आहात।
Verse 21
यदायदा हि लोकस्य दुःखं किञ्चित्प्रजायते । तदातदावतीर्णस्त्वं करिष्यसि निरामयम्
जेव्हा-जेव्हा जगात काहीही दुःख उत्पन्न होते, तेव्हा-तेव्हा आपण अवतार घेऊन ते निरामय करता—कृपेने कल्याण प्रस्थापित करता।
Verse 22
नाधिकस्त्वत्समोऽप्यस्ति हरे शिवपरायणः । त्वया वेदाश्च धर्माश्च शुभमार्गे प्रतिष्ठिताः
हे हरे, शिवपरायण! तुझ्याहून अधिक कोणी नाही, समही नाही; तुझ्यामुळे वेद आणि धर्म शुभ मार्गावर दृढपणे प्रतिष्ठित झाले आहेत।
Verse 23
यदर्थमवतारोऽयं निहतस्स हि दानवः । हिरण्यकशिपुश्चैव प्रह्लादोऽपि सुरक्षितः
ज्या हेतूसाठी हा अवतार झाला, तो दानव निश्चयच निहत झाला; हिरण्यकशिपूही, आणि प्रह्लादही सुरक्षित झाला।
Verse 24
अतीव घोरं भगवन्नरसिंहवपुस्तव । उपसंहर विश्वात्मंस्त्वमेव मम सन्निधौ
हे भगवन्, तुझे हे नरसिंहवपु अत्यंत घोर आहे; हे विश्वात्मन्, ते उपसंहार कर—माझ्या सन्निधी तूच उपस्थित आहेस।
Verse 25
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तो वीरभद्रेण नृसिंहः शान्तया गिरा । ततोऽधिकं महाघोरं कोपञ्चक्रे महामदः
नन्दीश्वर म्हणाले—वीरभद्राने शांत वाणीने असे म्हटल्यावरही, महागर्वाने ग्रस्त नरसिंह अधिकच महाघोर झाला आणि क्रोध अधिकच प्रज्वलित करू लागला।
Verse 26
उवाच च महाघोरं कठिनं वचनन्तदा । वीरभद्रम्महावीरं दंष्ट्राभिर्भीषयन्मुने
तेव्हा, हे मुने, दाढा दाखवून भय उत्पन्न करीत त्याने महावीर वीरभद्रास अत्यंत घोर व कठोर वचन उच्चारले।
Verse 27
नृसिंह उवाच । आगतोसि यतस्तत्र गच्छ त्वम्मा हितं वद । इदानीं संहरिष्यामि जगदेतच्चराचरम्
नृसिंह म्हणाला—ज्या ठिकाणाहून तू येथे आला आहेस, तिथेच परत जा आणि माझ्यासाठी हितकारक गोष्ट सांग. आता मी हे संपूर्ण जग—चर व अचर—संहारात विलीन करीन.
Verse 28
संहर्तुर्न हि संहारः स्वतो वा परतोऽपि वा । शासितम्मम सर्व्वत्र शास्ता कोऽपि न विद्यते
मी संहर्ता आहे; माझ्यासाठी संहार नाही—ना स्वतःकडून, ना दुसऱ्याकडून. सर्वत्र माझेच शासन आहे; माझ्यावर कोणताही शासक नाही.
Verse 29
मत्प्रसादेन सकलमभयं हि प्रवर्त्तते । अहं हि सर्वशक्तीनां प्रवर्तकनिवर्तकः
माझ्या प्रसादानेच सर्व काही निर्भयतेने प्रवर्तते। कारण मीच सर्व शक्तींचा प्रवर्तक आणि निवर्तक (आवरणारा) आहे।
Verse 30
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तद्विद्धि गणाध्यक्ष मम तेजोविजृम्भितम्
जे जे सत्त्व अद्भुत विभूती, श्री किंवा प्रचंड सामर्थ्याने युक्त आहे—हे गणाध्यक्ष! ते माझ्या दिव्य तेजाच्या विस्ताराचेच प्राकट्य जाण.
Verse 31
देवतापरमार्थज्ञं मामेव परमम्विदुः । मदंशाश्शक्तिसम्पन्ना ब्रह्मशक्रादयस्सुराः
देवतांचा परम अर्थ जाणणारे मला ही परम मानतात। शक्तिसंपन्न ब्रह्मा, शक्र इत्यादी देवही माझ्याच अंश आहेत।
Verse 32
मन्नाभिकमलाज्जातः पुरा ब्रह्मा जगत्करः । सर्वाधिकस्स्वतन्त्रश्च कर्ता हर्ताखिलेश्वरः
पूर्वी माझ्या नाभिकमळातून उत्पन्न झालेला ब्रह्मा जगत्कर्ता झाला; तो सर्वश्रेष्ठ व स्वतंत्र, कर्ता व संहारकर्ता, अखिलेश्वर मानला गेला.
Verse 33
इदन्तु मत्परं तेजः किं पुनः श्रोतुमिच्छसि । अतो मां शरणम्प्राप्य गच्छ त्वं विगतज्वरः
हेच माझ्यात प्रतिष्ठित परम तेज आहे. आणखी काय ऐकावयास इच्छितोस? म्हणून माझी शरण घेऊन ज्वररहित होऊन जा.
Verse 34
अवेहि परमं भावमिदम्भूतं गणेश्वर । मामकं सकलं विश्वं सदेवासुरमानुषम्
हे गणेश्वर, हा परम भाव यथार्थ जाण. देव, असुर व मानवांसह हे सर्व विश्व माझेच आहे.
Verse 35
कालोऽस्म्यहं लोकविनाशहेतुर्लोकान्समाहर्तुमहम्प्रवृत्तः । मृत्योर्मृत्युं विद्धि मां वीरभद्र जीवन्त्येते मत्प्रसादेन देवाः
मीच काळ आहे, लोकविनाशाचा हेतु; लोकांना माझ्यात संहारण्यासाठी मी प्रवृत्त झालो आहे. हे वीरभद्र, मला मृत्यूचाही मृत्यू जाण; माझ्या प्रसादानेच हे देव जगतात.
Verse 36
नन्दीश्वर उवाच । साहङ्कारं वचः श्रुत्वा हरेरमितविक्रमः । विहस्योवाच सावज्ञन्ततो विस्फुरिताधरः
नन्दीश्वर म्हणाले—हरिचे अहंकारयुक्त वचन ऐकून अमित पराक्रमी शिव हसले आणि मग उपेक्षेच्या सुरात उत्तर दिले; क्रोधाने त्यांचे ओठ थरथरले.
Verse 37
वीरभद्र उवाच । किन्न जानासि विश्वेशं संहर्तारम्पिनाकिनम् । असद्वादो विवादश्च विनाशस्त्वयि केवलः
वीरभद्र म्हणाला—तुला विश्वेश्वर, पिनाकधारी संहारकर्ता शिव माहीत नाही काय? असत्य वचन, वाद-विवाद आणि विनाश—हे सर्व केवळ तुझ्यातच आहेत.
Verse 38
तवान्योन्यावताराणि कानि शेषाणि साम्प्रतम् । कृतानि येन केनैव कथाशेषो भविष्यति
आपल्या आणखी अवतारांपैकी सध्या कोणते शेष आहेत? आणि जे झाले आहेत ते कोणाच्या द्वारा सिद्ध झाले—म्हणून या पवित्र कथेचा उरलेला भाग पुढे जाईल?
Verse 39
दोषं तं वद येन त्वमवस्थामीदृशी गतः । तेन संहारदक्षेण दक्षिणाशेषमेष्यसि
ज्या दोषामुळे तू अशी अवस्था प्राप्त केलीस तो सांग. संहारात दक्ष अशा त्या दक्षामुळे तू दक्षिण दिशेकडे उरलेली परिणती—अंतिम फल—प्राप्त करशील.
Verse 40
प्रकृतिस्त्वं पुमान्रुद्रस्त्वयि वीर्य्यं समाहितम् । त्वन्नाभिपङ्कजाज्जातः पञ्च वक्त्रः पितामहः
हे रुद्रा! तूच प्रकृती आणि तूच पुरुष आहेस. तुझ्यातच सृजनवीर्य पूर्णपणे समाहित आहे. तुझ्या नाभिकमळातून पंचवक्त्र पितामह ब्रह्मा उत्पन्न झाला.
Verse 41
जगत्त्रयीसर्जनार्थं शंकरं नीललोहितम् । ललाटेऽचिन्तयत्सोयन्तपस्युग्रे च संस्थितः
त्रैलोक्यसर्जनासाठी त्याने ललाटात शंकर—नीललोहित—यांचे ध्यान केले आणि तो उग्र तपश्चर्येत स्थिर झाला.
Verse 42
तल्ललाटादभूच्छम्भुः सृष्ट्यर्थे तेन भूषणम् । अतोऽहं देवदेवस्य तस्य भैरवरूपिणः
त्याच्या ललाटातून सृष्टीसाठी शंभू प्रकट झाले; म्हणून ते प्राकट्यच त्याचे भूषण झाले. म्हणून मी देवदेव, भैरवरूप धारण करणाऱ्या त्या प्रभूशी संबद्ध आहे.
Verse 43
त्वत्संहारे नियुक्तोऽस्मि विनयेन बलेन च । देवदेवेन रुद्रेण सकलप्रभुणा हरे
हे हरे, तुझ्या संहारकार्याकरिता मला नियुक्त केले आहे—विनयानेही आणि बळानेही—देवदेव, सकलप्रभू रुद्राने.
Verse 44
एकं रक्षो विदार्यैव तच्छक्तिकलया युतः । अहंकारावलेपेन गर्जसि त्वमतन्द्रितः
त्या शक्तीच्या केवळ एका कलांशाने युक्त होऊन तू फक्त एक राक्षस विदीर्ण केलास; आणि आता अहंकाराच्या मदाने तू अखंड गर्जना करीत आहेस.
Verse 45
उपकारो हि साधूनां सुखाय किल संमतः । उपकारो ह्यसाधूनामपकाराय केवलम्
सज्जनांवर केलेला उपकार निश्चयच सुखाचे कारण मानला जातो; पण दुर्जनांवर केलेला उपकारही केवळ अपकाराचेच कारण ठरतो।
Verse 46
यन्नृसिंह महेशानं पुनर्भूतं तु मन्यसे । तर्ह्यज्ञानी महागर्वी विकारी सर्वथा भवान्
हे नरसिंह! जर तू महेशान (भगवान् शिव) पुन्हा ‘झाले’ असे मानत असशील, तर तू सर्वथा अज्ञानी, महागर्वी आणि विकारग्रस्त आहेस।
Verse 47
न त्वं स्रष्टा न संहर्ता भर्तापि न नृसिंहक । परतन्त्रो विमूढात्मा न स्वतन्त्रो हि कुत्रचित्
हे नृसिंहा! तू न स्रष्टा आहेस, न संहर्ता, आणि खरा भर्ताही नाहीस. तू पराधीन, मोहग्रस्त आत्मा आहेस; कुठेही स्वतंत्र नाहीस.
Verse 48
कुलालचक्रवच्छक्त्या प्रेरितोसि पिनाकिना । नानावतारकर्ता त्वं तदधीनस्सदा हरे
हे हरे! पिनाकधारी शिवाच्या शक्तीने तू कुंभाराच्या चाकासारखा चालविला जातोस. अनेक अवतार घडवूनही तू सदैव त्याच्या अधीन आहेस.
Verse 49
अद्यापि तव निक्षिप्तं कपालं कूर्मरूपिणः । हर हारलतामध्ये दग्धः कश्चिन्न बध्यते
आजही तुझ्याकडून टाकलेले ते कपाल—कूर्मरूप धारण करणाऱ्याचे—हर (शिव) यांच्या हारलतेच्या मध्ये आहे. शिवतेजाने दग्ध झाल्याने त्याने कोणीही बांधला जात नाही.
Verse 50
विस्मृतिः किं तदंशेन दंष्ट्रोत्पातनपीडितम् । वाराहविघ्नहस्तेऽद्य याक्रोशन्तारकारिणा
त्याच्या अंशमात्राने दंष्ट्रा उपटण्याची पीडाही चूर्ण होते—मग विस्मृती कशी? आज त्याच वाराह-विघ्नहर हाताने, आर्तांच्या आक्रोशाला तारून नेणारा तो होतो.
Verse 51
दग्धोसि पश्य शूलाग्रे विष्वक्सेनच्छलाद्भवान् । दक्षयज्ञे शिरश्छिन्नं मया तेजःस्वरूपिणा
तू जळाला आहेस, बघ! विष्वक्सेनाच्या कपटामुळे तू माझ्या त्रिशूलाच्या टोकावर आहेस. दक्षयज्ञातही मीच तेजःस्वरूप रूपाने शिर कापले होते.
Verse 52
अद्यापि तव पुत्रस्य ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । छिन्नं न सज्जितं भूयो हरे तद्विस्मृतन्त्वया
हे हरी, आजही तुझ्या पुत्राचे म्हणजे ब्रह्मदेवाचे पाचवे शिर कापलेलेच आहे आणि ते पुन्हा जोडले गेले नाही—हे तू विसरला आहेस.
Verse 53
निर्जितस्त्वं दधीचेन संग्रामे समरुद्गणः । कण्डूयमाने शिरसि कथं तद्विस्मृतन्त्वया
तू मरुद्गणांसह युद्धात दधीचीकडून पराभूत झाला होतास. तुझ्या डोक्यात खाज सुटत असताना, तू ते कसे विसरलास?
Verse 54
चक्रं विक्रमतो यस्य चक्रपाणे तव प्रियम् । कुतः प्राप्तं कृतं केन त्वया तदपि विस्मृतम्
हे चक्रपाणी, तुझे प्रिय चक्र ज्याच्या जोरावर तू पराक्रम गाजवतोस, ते तुला कोठून मिळाले आणि ते कोणी बनवले? तू ते सुद्धा विसरलास का?
Verse 55
ये मया सकला लोका गृहीतास्त्वं पयोनिधौ । निद्रापरवशश्शेषे स कथं सात्त्विको भवान्
जेव्हा सर्व लोक माझ्याकडून व्यापले गेले आहेत, तेव्हा तू क्षीरसागरात शेषनागावर निद्रेच्या अधीन होऊन झोपला आहेस. मग तू सात्त्विक कसा असू शकतोस?
Verse 56
त्वदादिस्तम्बपर्यन्तं रुद्रशक्तिविजृम्भितम् । शक्तिमानभितस्त्वं च ह्यनलात्त्वं विमोहितः
तुझ्यापासून त्या विश्वस्तंभाच्या शेवटापर्यंत हे सर्व रुद्रशक्तीचे विराट् प्रस्फुरण आहे। तू शक्तिमान असूनही स्वशक्तींनी वेढलेला, अग्नीच्या मोहाने भ्रमित होऊन त्या सर्वव्यापी परात्पर प्रभूला ओळखत नाहीस।
Verse 57
तत्तेजसो हि माहात्म्यं पुमान्द्र ष्टुन्न हि क्षमः । अस्थूला ये प्रपश्यन्ति तद्विष्णोः परमम्पदम्
त्या दिव्य तेजाचे माहात्म्य कोणताही देहधारी पूर्णपणे पाहू शकत नाही। जे सूक्ष्मदर्शी व स्थूलग्रहणरहित आहेत तेच ते पाहतात; तेच विष्णू—सर्वव्यापी प्रभूचे—परम पद होय।
Verse 58
द्यावापृथिव्या इन्द्राग्नेर्यमस्य वरुणस्य च । ध्वान्तोदरे शशांके च जनित्वा परमेश्वरः
परमेश्वर स्वतः द्यावा-पृथिवी (आकाश-भूमी), इंद्र व अग्नी, यम व वरुण अशा रूपांनी प्रकट झाले। अंधकाराच्या गर्भात आणि चंद्रातही जन्म घेऊन त्यांनी आपली सर्वव्यापी रूपे प्रकट केली।
Verse 59
कालोसि त्वं महाकालः कालकालो महेश्वर । अतस्त्वमुग्रकलया मृत्योर्मृत्युर्भविष्यसि
तूच काळ आहेस—महाकाळ, काळाचाही अधिपती, हे महेश्वर। म्हणून तुझ्या उग्र दिव्य कलाने तू मृत्यूचाही मृत्यू होशील आणि मर्त्यतेवर विजय मिळवशील।
Verse 60
स्थिरोद्य त्वक्षरो वीरो वीरो विश्वावकः प्रभुः । उपहन्ता ज्वरं भीमो मृगः पक्षी हिरण्मयः
तो स्थिर व सदैव उन्नत आहे; अक्षर तत्त्व आहे; वीर प्रभू आहे—वीरतेचेच स्वरूप—जो समस्त विश्व व्यापून धारण करतो। तो ज्वर-व्यथा नाशक, भीम रक्षक आहे; तो मृगही आहे, पक्षीही आहे, आणि सुवर्ण तेजाने दीप्त आहे।
Verse 61
शास्ता शेषस्य जगतस्तत्त्वं नैव चतुर्मुखः । नान्ये च केवलं शम्भुस्सर्वशास्ता न संशयः
या शेष जगताचा खरा शास्ता चतुर्मुख ब्रह्मा नव्हे, ना अन्य कोणी देव. केवळ शंभूच सर्वशास्ता आहेत—यात संशय नाही॥
Verse 62
इत्थं सर्वं समालोक्य संहारात्मानमात्मना । न विनष्टन्त्वमात्मानं कुरु हे नृहरेऽबुध
अशा रीतीने सर्व पाहून, आत्मज्ञानाने संहारस्वरूप आत्म्याचे दर्शन घेऊन—हे नृहरे, अज्ञा! स्वतःला नष्ट झालेला मानू नकोस; आत्म्याला ‘नाशवान’ ठरवू नकोस॥
Verse 63
नो चेदिदानीं क्रोधस्य महाभैरवरूपिणः । वज्राशनिरिव स्थाणौ त्वयि मृत्युः पतिष्यति
तू अजूनही मागे हटला नाहीस तर, क्रोधाच्या महाभैरव-रूपाने—स्तंभावर वज्राघात व्हावा तसे—तुझ्यावर मृत्यू कोसळेल।
Verse 64
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा वीरभद्रोपि विररामाकुतोभयः । दृष्ट्वा नृसिंहाभिप्रायं क्रोधमूर्त्तिश्शिवस्य सः
नन्दीश्वर म्हणाले: असे बोलून सर्वतः निर्भय वीरभद्रही शांत झाला; कारण क्रोधमूर्ती शिवामध्ये नृसिंह-रूप प्रकट करण्याचा अभिप्राय त्याने पाहिला।
Frequently Asked Questions
The devas petition Parameśvara, who resolves to neutralize an immense nṛsiṃha-like force; Rudra summons Vīrabhadra—identified with his Bhairava aspect—as the pralayakāraka, establishing that Shiva’s fierce agencies operate by divine commission to restore cosmic balance.
The tri-netra, blazing fire-at-epoch’s-end imagery, crescent moon, huṅkāra, and terrifying features encode time-power and transformative dissolution: they signify not nihilism but the yogic principle that the Lord’s ‘fierce’ form burns ignorance and reabsorbs disorder into higher coherence.
Vīrabhadra is foregrounded as Rudra’s own Bhairava-rūpa (a self-manifested extension), accompanied by gaṇas appearing in ultra-fierce nṛsiṃha-like forms—together presenting the theology of Shiva’s delegated yet non-separate powers.