शिवस्य पञ्चब्रह्मावतारवर्णनम् (Description of Shiva’s Pañcabrahma Avatāras)
अध्याय १ महादेवाच्या मंगलाचरणाने सुरू होतो. पुराणसंवादात शौनक सूतांना विचारतो—धर्मनिष्ठांचे कल्याण करण्यासाठी शंभू कोणत्या अवतार-अंशांनी प्रकट होतात? सूत पूर्वपरंपरा सांगतो—शिवस्मरणात स्थित नंदीने सनत्कुमारांना हाच विषय कथन केला. नंदी म्हणतो, कल्पोकल्पी शिवावतार असंख्य आहेत; तरीही तो त्यांचे क्रमवार वर्णन करील. पुढे उन्नीसावा ‘श्वेत-लोहित’ कल्प सांगून सद्योजाताशी संबंधित पहिल्या प्रादुर्भावाचे वर्णन येते. ब्रह्माच्या ध्यानातून तरुण, शिखाधारी श्वेत-लोहित रूप प्रकटते; ब्रह्मा त्याला शिव म्हणून ओळखून नमस्कार करतो व परमतत्त्वाचे पुनःपुन्हा चिंतन करतो. अशा रीतीने अवतारकथा पञ्चब्रह्म सिद्धांत व त्याची विश्वस्थिती स्पष्ट करते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शिवस्य पञ्चब्रह्मावतारवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील तृतीय शतरुद्रसंहितेत ‘शिवाच्या पंचब्रह्म अवतारवर्णन’ नावाचा पहिला अध्याय समाप्त झाला।
Verse 2
सूत उवाच । मुने शौनक सद्भक्त्या दत्तचित्तो जितेन्द्रियः । अवताराञ्छिवस्याहं वच्मि ते मुनये शृणु
सूत म्हणाले—हे मुनी शौनक! तू सद्भक्तियुक्त, अर्पितचित्त व जितेन्द्रिय आहेस; ऐक, मी तुला भगवान् शिवांचे अवतार सांगतो.
Verse 3
एतत्पृष्टः पुरा नन्दी शिवमूर्तिस्सतां गतिः । सनत्कुमारेण मुने तमुवाच शिवं स्मरन्
ही गोष्ट पूर्वी सनत्कुमार मुनींनी विचारली होती; तेव्हा शिवमूर्ती, सत्पुरुषांची शरण-गती नंदीने शिवाचे स्मरण करून उत्तर दिले.
Verse 4
नन्दीश्वर उवाच । असंख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्व्वेश्वरस्य वै । अवतारास्तथापीह वच्म्यहं तान्यथामति
नंदीश्वर म्हणाले—कल्पोकल्पी सर्वव्यापी सर्वेश्वर प्रभूचे अवतार असंख्य आहेत; तरीही येथे मी माझ्या मतीप्रमाणे त्यांचे वर्णन करीन.
Verse 5
एकोनविंशकः कल्पो विज्ञेयः श्वेत लोहितः । सद्योजातावतारस्तु प्रथमः परिकीर्तितः
एकोणविसावा कल्प ‘श्वेत-लोहित’ म्हणून ओळखावा; त्यात ‘सद्योजात’ हा प्रथम अवतार म्हणून कीर्तित आहे.
Verse 6
तस्मिंस्तत्परमं ब्रह्म ध्यायतो ब्रह्मणस्तथा । उत्पन्नस्तु शिखायुक्तः कुमारः श्वेतलोहितः
परब्रह्माचे ध्यान करीत असता ब्रह्म्याच्या ध्यानातून शिखाधारी दिव्य कुमार ‘श्वेतलोहित’ प्रकट झाला; तो परम तत्त्वाच्या चिंतनातून जन्मलेला तेजस्वी स्वरूप होता।
Verse 7
तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा ब्रह्मरूपिणमीश्वरम् । ज्ञात्वा ध्यात्वा स हृदये ववन्दे प्रयताञ्जलिः
ब्रह्मरूपाने प्रकट झालेल्या त्या ईश्वर-परम पुरुषाला पाहून ब्रह्म्याने त्यांना ओळखले; हृदयात ध्यान करून संयत अंजली जोडून वंदन केले।
Verse 8
सद्योजातं शिवं बुद्ध्वा जहर्ष भुवनेश्वरः । मुहुर्मुहुश्च सद्बुद्ध्या परं तं समचिन्तयत्
सद्योजात शिवाला ओळखून भुवनेश्वर हर्षित झाला; पुन्हा पुन्हा शुद्ध बुद्धीने त्याने त्या परम तत्त्वाचे चिंतन केले।
Verse 9
ततोऽस्य ध्यायतः श्वेताः प्रादुर्भूता यशस्विनः । कुमाराः परविज्ञानपरब्रह्मस्वरूपिणः
मग त्याच्या ध्यानातून यशस्वी, शुभ्रवर्ण तेजस्वी कुमार प्रकट झाले; ते परम ज्ञान व परब्रह्माचेच स्वरूप, सदैव परमार्थनिष्ठ होते।
Verse 10
सुनन्दो नन्दनश्चैव विश्वनन्दोपनन्दनौ । शिष्यास्तस्य महात्मानो यैस्तद्ब्रह्म समावृतम्
सुनंद, नंदन, विश्वनंद आणि उपनंदन—हे त्या महात्म्याचे शिष्य होते; ज्यांच्याद्वारे ते परब्रह्म परंपरेत व्यापून प्रकट व प्रतिष्ठित झाले।
Verse 11
सद्योजातश्च वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे । सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः
त्यानंतर सद्योजातस्वरूप शंभूने वेधस (ब्रह्मा) यास ज्ञान दिले; आणि प्रसन्न परमेश्वराने प्रीतीने त्यास सर्गशक्तीही प्रदान केली।
Verse 12
ततो विंशतिमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीर्तितः । ब्रह्मा यत्र महातेजा रक्तवर्णमधारयत्
त्यानंतर विसावा कल्प ‘रक्त’ या नावाने प्रसिद्ध झाला; ज्यात महातेजस्वी ब्रह्म्याने रक्तवर्ण धारण केला।
Verse 13
ध्यायतः पुत्रकामस्य प्रादुर्भू तो विधेस्सुतः । रक्तमाल्याम्बरधरो रक्ताक्षो रक्तभूषणः
पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने ध्यान करीत असता विधात्याचा (ब्रह्मदेवाचा) पुत्र त्याच्यासमोर प्रकट झाला. तो लाल माळा व लाल वस्त्रे धारण करणारा, लाल डोळ्यांचा आणि लाल अलंकारांनी भूषित होता।
Verse 14
स तं दृष्ट्वा महात्मानं कुमारं ध्यानमाश्रितः । वामदेवं शिवं ज्ञात्वा प्रणनाम कृतांजलिः
ध्याननिष्ठ त्या महानात्मा कुमाररूपाला पाहून त्याने त्यांना वामदेव—स्वयं भगवान् शिव—असे ओळखून हात जोडून प्रणाम केला।
Verse 15
ततस्तस्य सुता ह्यासंश्चत्वारो रक्तवाससः । विरजाश्च विवाहश्च विशोको विश्वभावनः
त्यानंतर तिचे चार पुत्र झाले; ते लाल वस्त्रे धारण करणारे होते—विरजा, विवाह, विशोक आणि विश्वभावन, जो विश्वाचा पोषक व प्रेरक आहे।
Verse 16
वामदेवः स वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे । सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः
वामदेव—तोच शंभू—याने वेधस (ब्रह्मा) यास ज्ञान दिले; प्रसन्न परमेश्वराने प्रीत्यर्थ त्याला सृष्टीशक्तीही प्रदान केली।
Verse 17
एकविंशतिमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः । ब्रह्मा यत्र महाभागः पीतवासा बभूव ह
एकविसावा कल्प ‘पीतवासा’ म्हणून स्मरणात आहे; त्या कल्पात महाभाग ब्रह्मा खरोखरच पीतवस्त्रधारी झाला।
Verse 18
ध्यायतः पुत्रकामस्य विधेर्जातः कुमारकः । पीतवस्त्रादिक प्रौढो महातेजा महाभुजः
पुत्रकामनेने विधाता (ब्रह्मा) ध्यानमग्न झाला; तेव्हा त्याच्यापासून एक कुमार प्रकट झाला—पीतवस्त्रादि भूषणांनी अलंकृत, प्रौढरूप, महातेजस्वी व महाभुज।
Verse 19
तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तं ज्ञात्वा तत्पुरुषं शिवम् । प्रणनाम ततो बुद्ध्या गायत्रीं शांकरीं विधिः
त्याला ध्यानसमाधीत स्थित पाहून आणि त्याला तत्पुरुष-रूप शिव म्हणून ओळखून, विधी (ब्रह्मा) ने श्रद्धायुक्त बुद्धीने प्रणाम केला; मग शांकरी गायत्रीचा जप केला।
Verse 20
जपित्वा तु महादेवीं सर्वलोकनमस्कृताम् । प्रसन्नस्तु महादेवो ध्यानयुक्तेन चेतसा
सर्वलोकांनी नमस्कार केलेल्या महादेवीचा जप करून, महादेव प्रसन्न झाले; ध्यानयुक्त चित्ताने ते स्थित झाले।
Verse 21
ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः प्रादुर्भूताः कुमारकाः । पीतवस्त्रा हि सकला योगमार्गप्रवर्तकाः
मग त्याच्या दोन्ही पार्श्वांतून दिव्य कुमार-ऋषी प्रकट झाले; ते सर्व पीतवस्त्रधारी असून योगमार्गाचे प्रवर्तक झाले।
Verse 22
ततस्तस्मिन्गते कल्पे पीतवर्णे स्वयंभुवः । पुनरन्यः प्रवृत्तस्तु कल्पो नाम्ना शिवस्तु स
मग पीतवर्ण स्वायंभुव कल्प संपल्यावर, पुन्हा दुसरा कल्प सुरू झाला आणि तो ‘शिव’ या नावाने ओळखला गेला।
Verse 23
एकार्णवे संव्यतीते दिव्यवर्षसहस्रके । स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः
सर्व काही एकाच महाप्रलय-सागररूप असताना दिव्य वर्षांचे एक सहस्र पूर्ण झाले; तेव्हा प्रजा निर्माण करण्याची इच्छा धरून ब्रह्मा अंतःकरणात व्याकुळ होऊन चिंतन करू लागले।
Verse 24
ततोऽपश्यन्महातेजा प्रादुर्भूतं कुमारकम् । कृष्णवर्णं महावीर्यं दीप्यमानं स्वतेजसा
तेव्हा त्या महातेजस्वीने एक कुमार अचानक प्रकट झालेला पाहिला—श्यामवर्ण, महावीर्यवान आणि स्वतःच्या तेजाने दीप्तिमान।
Verse 25
धृतकृष्णाम्बरोष्णीषं कृष्णयज्ञोपवीतिनम् । कृष्णेन मौलिनायुक्तं कृष्णस्नानानुलेपनम्
त्यांनी काळे वस्त्र व काळा उष्णीष धारण केला होता; यज्ञोपवीतही काळेच होते. शिरावर काळी मौली शोभत होती आणि स्नान-अनुलेपनही काळे—ध्यान-पूजेसाठी प्रकट झालेला रुद्राचा हा सगुण स्वरूप होता।
Verse 26
स तं दृष्ट्वा महात्मानमघोरं घोरविक्रमम् । ववन्दे देवदेवेशमद्भुतं कृष्णपिंगलम्
तो त्या महात्मा प्रभूला—अघोर, तरीही घोर पराक्रमवान—पाहून देवदेवेश, परमेश्वर, अद्भुत, कृष्णवर्ण व पिंगल नेत्र असलेल्या प्रभूस वंदन केले.
Verse 27
अघोरं तु ततो ब्रह्मा ब्रह्मरूपं व्यचिंतयत् । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्भक्तवत्सलमव्ययम्
मग ब्रह्माने अघोर प्रभूचे चिंतन केले—त्यांना ब्रह्मस्वरूप मानून। नंतर भक्तवत्सल, अव्यय प्रभूची निवडक प्रिय वाणीने स्तुती केली.
Verse 28
अथास्य पार्श्वतः कृष्णाः कृष्णस्नानानुलेपनाः । चत्वारस्तु महात्मानः संबभूवुः कुमारकाः
त्यानंतर त्यांच्या दोन्ही पार्श्वांस कृष्णवर्ण, कृष्णस्नान व कृष्णअनुलेपनयुक्त असे चार महात्मा कुमार प्रकट झाले।
Verse 29
कृष्ण कृष्णशिखश्चैव कृष्णा स्यः कृष्णकण्ठधृक् । इति तेऽव्यक्तनामानः शिवरूपाः सुतेजसः
ते कृष्णवर्ण, कृष्णशिखायुक्त, कृष्णमुख व कृष्णकंठधारी होते; असे ते अव्यक्तनाम, स्वतेजस्वी शिवरूप होते।
Verse 30
एवंभूता महात्मानो ब्रह्मणः सृष्टिहेतवे । योगं प्रवर्त्तया मासुर्घोराख्यं महदद्भुतम्
अशा प्रकारचे ते महात्मे ब्रह्म्यास सृष्टीचे कारण व्हावे म्हणून ‘घोर’ नावाचा महान् अद्भुत योग प्रवर्तित करू लागले।
Verse 31
अथान्यो ब्रह्मणः कल्पः प्रावर्त्तत मुनीश्वराः । विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः
मग हे मुनीश्वरांनो, ब्रह्मदेवांचा आणखी एक कल्प प्रवर्तला; नामतः परम अद्भुत असा ‘विश्वारूप’ म्हणून तो प्रसिद्ध झाला।
Verse 32
ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतो मनसा शिवम् । प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती
पुत्राची इच्छा धरून ब्रह्मदेवांनी मनाने शिवाचे ध्यान केले; तेव्हा महानादमयी, विश्वरूपा सरस्वती प्रकट झाली।
Verse 33
तथाविधः स भगवानीशानः परमेश्वरः । शुद्धस्फटिकसंकाशः सर्वाभरणभूषितः
असाच तो भगवान ईशान परमेश्वर—शुद्ध स्फटिकासारखा तेजस्वी आणि सर्व दिव्य आभरणांनी भूषित।
Verse 34
तं दृष्ट्वा प्रणनामासौ ब्रह्मेशानमजं विभुम् । सर्वगं सर्वदं सर्वं सुरूपं रूपवर्जितम्
त्यांना पाहून ब्रह्मदेवांनी आपल्या स्वामी ईशान—अज, विभु—यांना प्रणाम केला; ते सर्वव्यापी, सर्वदाता, सर्वस्व—सुरूप असूनही रूपमर्यादेच्या पलीकडे।
Verse 35
ईशानोऽपि तथादिश्य सन्मार्गं ब्रह्मणे विभुः । सशक्तिः कल्पयांचक्रे स बालांश्चतुरः शुभान्
त्यानंतर सर्वव्यापी ईशानांनी ब्रह्माला सन्मार्गाचा उपदेश करून, आपल्या शक्तीसह चार शुभ दिव्य बालकांना प्रकट केले।
Verse 36
जटीमुण्डी शिखण्डी च अर्द्धमुण्डश्च जज्ञिरे । योगेनादिश्य सद्धर्मं कृत्वा योगगतिं गताः
तेव्हा जटीमुण्डी, शिखण्डी आणि अर्द्धमुण्ड असे (रूप) उत्पन्न झाले. योगाने सद्धर्माचा उपदेश करून, योगमार्ग स्थापन करून ते योगसिद्धीस प्राप्त झाले.
Verse 37
एवं संक्षेपतः प्रोक्तः सद्यादीनां समुद्भवः । सनत्कुमार सर्वज्ञ लोकानां हितकाम्यया
अशा रीतीने सदा्यादींचा उद्भव संक्षेपाने सर्वज्ञ सनत्कुमारांनी लोकहिताच्या इच्छेने सांगितला.
Verse 38
अथ तेषां महाप्राज्ञ व्यवहारं यथायथम् । त्रिलोकहितकारं हि सर्वं ब्रह्माण्डसंस्थितम्
मग, हे महाप्राज्ञ, त्यांचा व्यवहार यथायोग्य रीतीने निश्चित झाला। कारण त्रिलोकांच्या हितासाठीच हे सर्व ब्रह्मांड सुव्यवस्थित आहे॥
Verse 39
ईशानः पुरुषो घोरो वामसंज्ञस्तथैव च । ब्रह्मसंज्ञो महेशस्य मूर्तयः पंच विश्रुताः
ईशान, पुरुष, घोर, वाम आणि ब्रह्म-संज्ञक—या महेश्वराच्या पाच प्रसिद्ध मूर्ती आहेत॥
Verse 40
ईशानः शिवरूपश्च गरीयान्प्रथमः स्मृतः । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
ईशान—जो स्वयं शिवरूप आहेत—ते अत्यंत श्रेष्ठ व प्रथम मानले गेले आहेत। ते प्रकृतीचा भोक्ता असलेल्या क्षेत्रज्ञ जीवावर अंतःस्थ साक्षात् अधिष्ठान करतात॥
Verse 41
शैवस्तत्पुरुषाख्यश्च स्वरूपो हि द्वितीयकः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यं सर्वज्ञमधितिष्ठति
दुसरे प्रकट स्वरूपास शैव, म्हणजेच तत्पुरुष असे म्हणतात. तो सर्वज्ञ प्रभु गुणांवर आधारलेल्या भोग्य विश्वाचा अधिष्ठाता आहे।
Verse 42
धर्माय स्वांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अघोराख्यस्वरूपो यस्तिष्ठत्यंतस्तृतीयकः
धर्मस्थापनेसाठी पिनाकी शिव स्वशक्तिसंयुक्त बुद्धितत्त्व म्हणून अंतःकरणात स्थित असतात; तेच अंतःस्थ तिसरे तत्त्व ‘अघोर’ नामक स्वरूप होय।
Verse 43
वामदेवाह्वयो रूपश्चतुर्थः शङ्करस्य हि । अहंकृतेरधिष्ठानो बहुकार्यकरः सदा
खरोखर शंकराचे चौथे रूप ‘वामदेव’ म्हणून ओळखले जाते. तो अहंकार-तत्त्वाचा अधिष्ठाता असून सदैव अनेक कार्ये सिद्ध करणारा आहे.
Verse 44
ईशानाह्वस्वरूपो हि शंकरस्येश्वरः सदा । श्रोत्रस्य वचसश्चापि विभोर्व्योम्नस्तथैव च
निश्चयच शंकराचा ईश्वर सदा ‘ईशान’ या स्वरूपात असतो. तो श्रवण व वाणीचा अधिदेव असून सर्वव्यापी व्योम (आकाशतत्त्व) याचाही अधिष्ठाता आहे.
Verse 45
त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरं रूपमैश्वरम् । पुरुषाख्यं विचारज्ञा मतिमन्तः प्रचक्षते
विचारज्ञ व बुद्धिमान असे सांगतात की त्वचा, हात, स्पर्श आणि प्राणवायू यांवर अधिष्ठित हे ऐश्वर्ययुक्त, प्रभुत्वशाली रूप म्हणजेच स्वयं परम पुरुष आहे.
Verse 46
वपुषश्च रसस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यमधिष्ठानं रूपमाहुर्मनीषिणः
मनीषी सांगतात की देह, रस (चव), रूप आणि अग्नी—यांचे अधिष्ठान ‘अघोर’ नावाचे रूप आहे; हे शिवाचे मंगल, अभय स्वरूप असून या तत्त्वांचे पालन-नियमन करते।
Verse 47
रशनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरं वामदेवाख्यं स्वरूपं शांकरं स्मृतम्
जिभ, गुदद्वार, रस (चव) आणि जल—यांचा अधिपती ‘वामदेव’ नावाचे शांकर स्वरूप ईश्वर म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 48
प्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्योजाताह्वयं रूपमीश्वरं शांकरं विदुः
ज्ञानीजन जाणतात की ‘सद्योजात’ नामाचा शांकर ईश्वर प्राण, उपस्थ, गंध आणि भूर्-लोक यांचा अधिपती आहे।
Verse 49
इमे स्वरूपाः शंभोर्हि वन्दनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
खरोखरच शंभूची ही रूपे प्रयत्नपूर्वक वंदनीय आहेत; परम कल्याण इच्छिणाऱ्या नरांसाठी हीच नित्य सर्व श्रेयाची एकमेव कारणे आहेत।
Frequently Asked Questions
The chapter argues for the innumerability of Śiva’s manifestations across kalpas while offering an ordered account, beginning with the Śveta-Lohita kalpa and the emergence/recognition of a Śveta-Lohita youthful form linked to Sadyojāta, acknowledged and worshiped by Brahmā.
The kalpa-labeling (Śveta-Lohita) and the ‘youthful, top-knotted’ manifestation function as semiotic markers: they encode purity/brightness (śveta), dynamic power/energy (lohita), and tapas/discipline (śikhā) as outward signs of an inward metaphysical principle—Śiva’s self-revelation to contemplative awareness.
The adhyāya foregrounds the first Pañcabrahma-linked manifestation associated with Sadyojāta and the Śveta-Lohita designation; Gaurī is present primarily in the opening maṅgala verse as Śiva’s प्रिय (beloved), establishing the relational-theological frame but not yet driving the narrative.