दिव्यरथारोहणम् — Śiva’s Ascent on the Divine Chariot (Pre-battle Portents)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ईदृग्विधं महादिव्यं नानाश्चर्यमयं रथम् । संनह्य निगमानश्वांस्तं ब्रह्मा प्रार्पयच्छिवम्

सनत्कुमार म्हणाले—अनेक आश्चर्यांनी युक्त असा तो महादिव्य रथ सिद्ध करून, वेदरूप अश्व त्यास जुंपून, ब्रह्म्याने तो भगवान् शिवांना अर्पण केला.

Verse 2

शंभवेऽसौ निवेद्याधिरोपयामास शूलिनम् । बहुशः प्रार्थ्य देवेशं विष्ण्वादिसुरसमतम्

त्याने शंभूसमोर निवेदन करून, विष्णू आदी देवांस समान आश्रय असलेल्या देवेश शूलिनाची वारंवार प्रार्थना केली.

Verse 3

ततस्तस्मिन्रथे दिव्ये रथप्राकारसंयुते । सर्वदेवमयः शंभुरारुरोह महाप्रभुः

त्यानंतर रथप्राकारांनी युक्त त्या दिव्य रथावर सर्वदेवमय महाप्रभू शंभू आरूढ झाले।

Verse 4

ऋषिभिः स्तूयमानश्च देवगंधर्वपन्नगैः । विष्णुना ब्रह्मणा चापि लोकपालैर्बभूव ह

ते ऋषी, देव, गंधर्व व पन्नग यांच्याकडून स्तुत्य होत होते; तसेच विष्णू, ब्रह्मा आणि लोकपालही त्यांची वंदना करीत होते।

Verse 5

उपावृतश्चाप्सरसां गणैर्गीतविशारदः । शुशुभे वरदश्शम्भुस्स तं प्रेक्ष्य च सारथिम्

गीतविशारद अप्सरांच्या गणांनी वेढलेले वरद शंभू अत्यंत शोभून दिसले; आणि त्या सारथीकडे पाहून (कृत्याला उद्यत झाले)।

Verse 6

तस्मिन्नारोऽहतिरथं कल्पितं लोकसंभृतम् । शिरोभिः पतिता भूमौ तुरगा वेदसंभवाः

तेथे नारा व अहटि यांनी कल्पिलेला, लोकसामग्रीने संभारलेला तो रथ आघाताने कोसळला; आणि वेदसम्भव अश्व मस्तके झुकवून भूमीवर पडले।

Verse 7

चचाल वसुधा चेलुस्सकलाश्च महीधराः । चकंपे सहसा शेषोऽसोढा तद्भारमातुरः

वसुधा हलली आणि सर्व पर्वत थरथरले। सहसा शेषनागही त्या भाराने व्याकुळ होऊन कंप पावला; तो भार त्यास सहन झाला नाही।

Verse 8

अथाधः स रथस्यास्य भगवान्धरणीधरः । वृषेन्द्ररूपी चोत्थाय स्थापयामास वै क्षणम्

मग त्या रथाच्या खाली भगवान् धरणीधर उठून उभे राहिले। वृषेन्द्ररूप धारण करून त्यांनी क्षणभरात तो रथ दृढपणे स्थिर केला।

Verse 9

क्षणांतरे वृषेन्द्रोऽपि जानुभ्यामगमद्धराम् । रथारूढमहेशस्य सुतेजस्सोढुमक्षमः

क्षणातच वृषेन्द्रही गुडघ्यावर येऊन भूमीवर पडला। रथारूढ महेशाच्या प्रखर तेजास तो सहन करू शकला नाही।

Verse 10

अभीषुहस्तो भगवानुद्यम्य च हयांस्तदा । स्थापयामास देवस्य पचनाद्वैरथं वरम्

तेव्हा भगवान् लगाम हातात घेऊन घोड्यांना उचलून आवरले। आणि पचनाच्या कौशल्याने सिद्ध झालेला तो उत्तम रथ देवासाठी स्थिर केला।

Verse 11

ततोऽसौ नोदयामास मनोमारुतरंहसः । ब्रह्मा हयान्वेदमयान्नद्धान्रथवरे स्थितः

मग उत्तम रथावर स्थित ब्रह्म्याने त्या घोड्यांना हाक दिली, जे मन व वाऱ्यासारखे वेगवान होते—वेदमय आणि प्रवासासाठी जुतलेले।

Verse 12

पुराण्युद्दिश्य वै त्रीणि तेषां खस्थानि तानि हि । अधिष्ठिते महेशे तु दानवानां तरस्विनाम्

पुरातन आख्यानांनुसार त्यांचे तीन दुर्ग होते, आणि तेच त्यांचे आकाशस्थ दिव्य किल्ले होते. परंतु महेश जेव्हा तेथे अधिष्ठित झाले, तेव्हा पराक्रमी दानवांचे बळ त्यांच्या अधीन झाले।

Verse 13

अथाह भगवान्रुद्रो देवानालोक्य शंकरः । पशूनामाधिपत्यं मे धद्ध्वं हन्मि ततोऽसुरान्

तेव्हा भगवान रुद्र—शंकर—देवांकडे पाहून म्हणाले: “समस्त पशू (बद्ध जीव) यांचे आधिपत्य मला द्या; मग मी असुरांचा संहार करीन।”

Verse 14

पृथक्पशुत्वं देवानां तथान्येषां सुरोत्तमाः । कल्पयित्वैव वध्यास्ते नान्यथा दैत्यसत्तमाः

हे सुरोत्तमांनो! देवांनाही व इतरांनाही वेगवेगळ्या ‘पशुत्व’ (बद्धता) अवस्थेत घडविल्याशिवाय त्या श्रेष्ठ दैत्यांचा वध होणार नाही; अन्यथा हे साध्य नाही।

Verse 15

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य धीमतः । विषादमगमन्सर्वे पशुत्वं प्रतिशंकिताः

सनत्कुमार म्हणाले: त्या बुद्धिमान देवदेवाचे वचन ऐकून, ‘पशुत्व’ येईल या शंकेने सर्वजण विषादग्रस्त झाले।

Verse 16

तेषां भावमथ ज्ञात्वा देवदेवोऽम्बिकापतिः । विहस्य कृपया देवाञ्छंभुस्तानिदमब्रवीत्

त्यांचा अंतर्भाव जाणून देवदेव, अंबिकापती शंभू हसले; आणि करुणेने त्या देवांना हे वचन म्हणाले.

Verse 17

शंभुरुवाच । मा वोऽस्तु पशुभावेऽपि पातो विबुधसत्तमाः । श्रूयतां पशुभावस्य विमोक्षः क्रियतां च सः

शंभू म्हणाले—“हे देवश्रेष्ठांनो, तुम्हाला पशुभावात (बंधजीव अवस्थेत) सुद्धा पतन होऊ नये। ऐका—पशुभावातून विमोचनाचा उपाय सांगतो; आणि तो मोक्ष साध्य होवो.”

Verse 18

यौ वै पाशुपतं दिव्यं चरिष्यति स मोक्ष्यति । पशुत्वादिति सत्यं वः प्रतिज्ञातं समाहिताः

जो कोणी दिव्य पाशुपत-व्रत श्रद्धेने आचरेल, तो मोक्ष पावेल. ‘पशुत्व—बंधित जीवभाव—यातून मुक्ती होते’—हे मी तुम्हांला सत्याने प्रतिज्ञापूर्वक सांगितले आहे; तुम्ही सावध व एकाग्र रहा.

Verse 19

ये चाप्यन्ये करिष्यंति व्रतं पाशुपतं मम । मोक्ष्यंति ते न संदेहः पशुत्वात्सुरसत्तमाः

आणि हे देवश्रेष्ठांनो, जे इतरही माझे हे पाशुपत-व्रत करतील, ते निःसंशय मोक्ष पावतील. कारण पशुत्व—बंधित जीवभाव—यातून पशुपतीच्या शरणागतीने त्यांची मुक्ती होते.

Verse 20

नैष्ठिकं द्वादशाब्दं वा तदर्थं वर्षकत्रयम् । शुश्रूषां कारयेद्यस्तु स पशुत्वाद्विमुच्यते

जो त्या हेतूसाठी भक्तिभावाने शुश्रूषा (सेवा) करवून घेईल किंवा स्वतः करील—बारा वर्षांचे नैष्ठिक व्रत म्हणून, किंवा त्याच्या समतुल्य तीन वर्षे—तो पशुत्व (बंधित जीवभाव) यातून मुक्त होतो.

Verse 21

तस्मात्परमिदं दिव्यं चरिष्यथ सुरोत्तमाः । पशुत्वान्मोक्ष्यथ तदा यूयमत्र न संशयः

म्हणून, हे देवश्रेष्ठांनो, पुढे तुम्ही हा दिव्य आचार-व्रत मार्ग आचरा; तेव्हा तुम्ही पशुत्व (बंधित जीवभाव) यातून मुक्त व्हाल—यात संशय नाही.

Verse 22

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य महेशस्य परात्मनः । तथेति चाब्रुवन्देवा हरिब्रह्मादयस्तथा

सनत्कुमार म्हणाले—परमात्मा महेशाचे वचन ऐकून, हरि-ब्रह्मा आदींसह देवांनी “तथास्तु” असे उत्तर दिले।

Verse 23

तस्माद्वै पशवस्सर्वे देवासुरवराः प्रभोः । रुद्रः पशुपतिश्चैव पशुपाशविमोचकः

म्हणून सर्व जीव—देव-दानवांतील श्रेष्ठही—प्रभूचे ‘पशु’ (बद्ध जीव) आहेत. रुद्रच एकमेव पशुपती असून तोच पाशांतून पशूला मुक्त करणारा आहे।

Verse 24

तदा पशुपतीत्येतत्तस्य नाम महेशितुः । प्रसिद्धमभवद्वध्वा सर्वलोकेषु शर्मदम्

तेव्हा (शत्रूचा) वध झाल्यानंतर त्या महेश्वराचे ‘पशुपती’ हे नाम सर्व लोकांत प्रसिद्ध झाले, कल्याण व शांती देणारे।

Verse 25

मुदा जयेति भाषंतस्सर्वे देवर्षयस्तदा । अमुदंश्चाति देवेशो ब्रह्मा विष्णुः परेऽपि च

तेव्हा सर्व देवर्षी आनंदाने “जय! जय!” असे म्हणू लागले. पण देवांचे अधिपती—ब्रह्मा, विष्णू आणि इतरही—प्रसन्न झाले नाहीत।

Verse 26

तस्मिंश्च समये यच्च रूपं तस्य महात्मनः । जातं तद्वर्णितुं शक्यं न हि वर्षशतैरपि

त्याच वेळी त्या महात्म्याचे जे रूप प्रकट झाले, ते वर्णन करणे शक्य नाही—शेकडो वर्षांतही नाही।

Verse 27

एवं विधो महेशानो महेशान्यखिलेश्वरः । जगाम त्रिपुरं हंतुं सर्वेषां सुखदायकः

अशा प्रकारे सिद्ध महेशान—महेशानीचा स्वामी, सर्वांचा अधीश्वर—सर्वांना कल्याण व सुख देणारा, त्रिपुराचा संहार करण्यास निघाला।

Verse 28

तं देवदेवं त्रिपुरं निहंतुं तदानु सर्वे तु रविप्रकाशाः । गजैर्हयैस्सिंहवरै रथैश्च वृषैर्ययुस्तेऽमरराजमुख्याः

मग देवदेवाला त्रिपुर-वधात सहाय्य करण्यासाठी, सूर्यसमान तेजस्वी अमरराजांतील अग्रणी सर्वजण हत्ती, घोडे, श्रेष्ठ सिंह, रथ व वृषभांवर आरूढ होऊन निघाले।

Verse 29

हलैश्च शालैर्मुशलैर्भुशुण्डैर्गिरीन्द्रकल्पैर्गिरिसंनिभाश्च । नानायुधैस्संयुतबाहवस्ते ततो नु हृष्टाः प्रययुस्सुरेशाः

नांगर, शाल, मुसळ व जड भुशुण्डांनी सज्ज—कोणी पर्वतराजासमान, कोणी गिरिशिखरासमान—आणि भुजांत नानाविध आयुधे धारण करून ते सुरेश आनंदित होऊन पुढे निघाले।

Verse 30

नानायुधाढ्याः परमप्रकाशा महोत्सवश्शंभुजयं वदंतः । ययुः पुरस्तस्य महेश्वरस्य तदेन्द्रपद्मोद्भवविष्णुमुख्याः

नानाविध आयुधांनी संपन्न, परम तेजस्वी, महोत्सवात “शंभूचा जयजयकार!” म्हणत ते त्या महेश्वराच्या पुढे निघाले—इंद्र, पद्मोद्भव ब्रह्मा व विष्णू अग्रणी होते।

Verse 31

जहृषुर्मुनयस्सर्वे दंडहस्ता जटाधराः । ववृषुः पुष्पवर्षाणि खेचरा सिद्धचारणाः

दंडहस्त, जटाधारी सर्व मुनी आनंदित झाले; आणि आकाशचारी सिद्ध-चारणांनी पुष्पवृष्टी केली।

Verse 32

पुत्रत्रयं च विप्रेन्द्रा व्रजन्सर्वे गणेश्वराः । तेषां संख्या च कः कर्तुं समर्थो वच्मि कांश्चन

हे विप्रश्रेष्ठ, ते सर्व गणेश्वर आपल्या तीन पुत्रांसह पुढे निघाले. त्यांची संख्या कोण मोजू शकेल? मी तर त्यांपैकी काहींचेच वर्णन करतो।

Verse 33

गणेश्वरैर्देवगणैश्च भृङ्गी समावृतस्सर्वगणेन्द्रवर्यः । जगाम योगांस्त्रिपुरं निहंतुं विमानमारुह्य यथा महेन्द्रः

गणेश्वर, देवगण आणि भृंगी यांनी वेढलेला तो सर्व गणनायकांतील श्रेष्ठ, योगबलाने त्रिपुराचा संहार करण्यासाठी विमानावर आरूढ होऊन निघाला—जसा महेंद्र आपल्या विमानावर चढतो।

Verse 34

केशो विगतवासश्च महाकेशो महाज्वरः । सोमवल्लीसवर्णश्च सोमदस्सनकस्तथा

तो केश आहे, तो विगतवास आहे; तो महाकेश आणि महाज्वर आहे. तो सोमवल्लीसारख्या वर्णाचा, सोम देणारा; आणि तो सनकही आहे।

Verse 35

सोमधृक् सूर्यवर्चाश्च सूर्यप्रेषणकस्तथा । सूर्याक्षस्सूरिनामा च सुरस्सुन्दर एव च

तेथे सोमधृक, सूर्यवर्चा आणि सूर्यप्रेषणकही होते. तसेच सूर्याक्ष, सूरिनामा, सुर आणि सुंदरही होते.

Verse 36

प्रस्कंदः कुन्दरश्चंडः कंपनश्चातिकंपनः । इन्द्रश्चेन्द्रजवश्चैव यंता हिमकरस्तथा

(ते) प्रस्कंद, कुंदर, चंड, कंपन आणि अतिकंपन; इंद्र व इंद्रजवही; तसेच यंता आणि हिमकरही होते.

Verse 37

शताक्षश्चैव पंचाक्षः सहस्राक्षो महोदरः । सतीजहुश्शतास्यश्च रंकः कर्पूरपूतनः

तेथे शताक्ष, पंचाक्ष, सहस्राक्ष व महोदर; तसेच सतीजहु, शतास्य, रंक आणि कर्पूरपूतन हे वीरही होते—रणात प्रकट झालेले शिवगणांचे पराक्रमी सदस्य।

Verse 38

द्विशिखस्त्रिशिखश्चैव तथाहंकारकारकः । अजवक्त्रोऽष्टवक्त्रश्च हयवक्त्रोऽर्द्धवक्त्रकः

तो द्विशिख व त्रिशिख आहे; तसेच अहंकार निर्माण करणारा आहे. तो अजमुख, अष्टमुख, हयमुख आणि अर्धमुखही आहे.

Verse 39

इत्याद्या गणपा वीरा बहवोऽपरिमेयकाः । प्रययुः परिवार्येशं लक्ष्यलक्षणवर्जिताः

अशा प्रकारे ते वीर गण आणि इतर अनेक—अपरिमित—ईश्वराला वेढून पुढे निघाले; आणि लक्ष्यचिन्हांपासून रहित होऊन रणात अग्रसर झाले।

Verse 40

समावृत्य महादेवं तदापुस्ते पिनाकिनम् । दग्धुं समर्था मनसा क्षणेन सचराचरम्

तेव्हा त्यांनी पिनाकधारी महादेवाला सर्व बाजूंनी वेढून जवळ येऊन धरले. ते इतके सामर्थ्यवान होते की केवळ मनाच्या संकल्पानेच क्षणात चराचर समस्त जगत् भस्म करण्यास समर्थ होते।

Verse 41

दग्धुं जगत्सर्वमिदं समर्थाः किंत्वत्र दग्धुं त्रिपुरं पिनाकी । रथेन किं चात्र शरेण तस्य गणैश्च किं देवगणैश्च शम्भोः

ते समस्त जगत् दग्ध करण्यास समर्थ आहेत; तरी येथे त्रिपुर दग्ध करण्यासाठी पिनाकीला रथ व एकच बाण का लागावा? मग शंभूसाठी ही साधने, किंवा त्याचे गण व देवगण—यांचा उपयोग तरी काय?

Verse 42

स एव दग्धुं त्रिपुराणि तानि देवद्विषां व्यास पिनाकपाणिः । स्वयं गतस्तत्र गणैश्च सार्द्धं निजैस्सुराणामपि सोऽद्भुतोतिः

हे व्यास! तोच पिनाकपाणि देवद्विषांच्या त्या त्रिपुरांना दग्ध करण्यासाठी स्वतः तेथे गेला। आपल्या गणांसह, आणि देवगणांसहही, तो अद्भुत तेजाने पुढे सरसावला।

Verse 43

किं तत्र कारणं चान्यद्वच्मि ते ऋषिसत्तम । लोकेषु ख्यापनार्थं वै यशः परमलापहम्

त्या विषयात दुसरे काय कारण आहे? हे ऋषिश्रेष्ठा, मी तुला सांगतो—लोकांत प्रसिद्ध व्हावे म्हणूनच शिवकर्माचे परम पापनाशक यश प्रकट केले जाते।

Verse 44

अन्यच्च कारणं ह्येतद्दुष्टानां प्रत्ययाय वै । सर्वेष्वपि च देवेषु यस्मान्नान्यो विशिष्यते

आणखी एक कारण असेही आहे—दुष्टांनाही खात्री पटावी म्हणून। कारण सर्व देवांमध्ये त्यांच्याहून श्रेष्ठ कोणी नाही; कोणताही देव कोणत्याही प्रकारे त्यांना मागे टाकत नाही।