रुद्ररथ-निर्माणवर्णनम् / Description of Rudra’s Divine Chariot Construction

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शैवप्रवर सन्मते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता परिमेशितुः

व्यास म्हणाले— हे सनत्कुमार! सर्वज्ञ, शैवांमध्ये श्रेष्ठ, सन्मतीवान! प्रिय वत्सा, परमेश्वर शिवाविषयी सांगितलेली ही अद्भुत कथा मी ऐकली आहे।

Verse 2

इदानीं रथनिर्माणं ब्रूहि देवमयं परम् । शिवार्थं यत्कृतं दिव्यं धीमता विश्वकर्मणा

आता त्या परम देवमय रथाच्या निर्माणाचे वर्णन करा; जो शिवकार्याकरिता दिव्य रीतीने बुद्धिमान विश्वकर्म्याने घडविला होता.

Verse 3

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्य स मुनीश्वरः । सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

सूत म्हणाले—व्यासांचे वचन ऐकून मुनीश्वर सनत्कुमारांनी शिवाच्या चरणकमलांचे स्मरण केले आणि मग बोलू लागले.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ रथादेर्निर्मितिं मुने । यथामति प्रवक्ष्येऽहं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

सनत्कुमार म्हणाले—हे महाप्राज्ञ व्यास, हे मुने! रथ इत्यादींच्या निर्मितीचे वर्णन ऐक. शिवाच्या चरणकमलांचे स्मरण करून मी माझ्या मतीप्रमाणे सांगतो.

Verse 5

अथ देवस्य रुद्रस्य निर्मितो विश्वकर्मणा । सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम्

तेव्हा देव रुद्रासाठी विश्वकर्म्याने मोठ्या यत्नाने व आदरपूर्वक, सर्वलोकमय, दिव्य व तेजस्वी असा रथ निर्माण केला।

Verse 6

सर्वभूतमयश्चैव सौवर्णस्सर्वसंमतः । रथांगं दक्षिणं सूर्यस्तद्वामं सोम एव च

तो सर्वभूतमय, सुवर्णप्रभ आणि सर्वमान्य आहे। त्याच्या रथाचे उजवे चक्र सूर्य असून डावे चक्र निश्चयच सोम—चंद्र आहे।

Verse 8

शशिनः षोडशारास्तु कला वामस्य सुव्रत । ऋक्षाणि तु तथा तस्य वामस्यैव विभूषणम्

हे सुव्रतधारी, चंद्राच्या सोळा कला त्याच्या वाम भागाची भूषणे आहेत; तसेच नक्षत्रेही त्याच वाम पक्षाची शोभा आहेत।

Verse 9

ऋतवो नेमयः षट् च तयोर्वै विप्रपुंगव । पुष्करं चांतरिक्षं वै रथनीडश्च मंदरः

हे विप्रश्रेष्ठ, त्यांत ऋतू आणि सहा नेमिखंडही आहेत; तसेच पुष्कर, अंतरिक्ष, रथनीड आणि मंदर पर्वतही आहेत।

Verse 10

अस्ताद्रिरुदयाद्रिस्तु तावुभौ कूबरौ स्मृतौ । अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केशराचलाः

अस्ताद्री आणि उदयाद्री—हे दोन्ही ‘कुबेर’ (आधार देणारे पार्श्व) म्हणून स्मरणात आहेत। महामेरू हे त्यांचे अधिष्ठान, आणि केशराचल हे त्याचे आधार-श्रेणी आहेत।

Verse 11

वेगस्संवत्सरास्तस्य अयने चक्रसंगमौ । मुहूर्ता वंधुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः

त्याच्यासाठी वेगच संवत्सर; दोन्ही अयने म्हणजे चक्रांचा संगम. त्याच्यासाठी मुहूर्त हे क्षणिक विराम, आणि कला तृणासारख्या अल्प—क्षणमात्रच; असे महेश्वराचे कालातीतत्व सांगितले आहे.

Verse 12

तस्य काष्ठाः स्मृता घोणाश्चाक्षदंडाः क्षणाश्च वै । निमेषाश्चानुकर्षश्च ईषाश्चानुलवाः स्मृताः

त्याच्यासाठी काळाची मापे अशी सांगितली आहेत—काष्ठा, घोणा, अक्षदंड आणि क्षण; तसेच निमेष, अनुकर्ष, ईषा आणि अनुलवही स्मृत आहेत.

Verse 13

द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ । युगान्तकोटितौ तस्य भ्रमकामदुघौ स्मृतौ

त्या रथाचे वरूथ (छत्र) स्वयं आकाश होते; त्याचे दोन ध्वज स्वर्ग व मोक्ष होते. आणि युगान्त व कोटित ही जोडी त्याच्यासाठी अद्भुत, इच्छापूर्त फल देणारी मानली आहे.

Verse 14

ईषादंडस्तथा व्यक्तं वृद्धिस्तस्यैव नड्वलः । कोणास्तस्याप्यहंकारो भूतानि च बलं स्मृतम्

ईषादंड (मध्य दंड) हा ‘व्यक्त’ तत्त्व म्हणून ओळखला आहे; त्याची वाढ ‘नड्वल’ म्हणतात. त्याचे कोन ‘अहंकार’ मानले आहेत, आणि भूतगण हे त्याचे ‘बल’ स्मृत आहेत.

Verse 15

इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समंततः । श्रद्धा च गतिरस्यैव रथस्य मुनिसत्तम

हे मुनिश्रेष्ठा, त्या रथाच्या सर्व बाजूंनी इंद्रियेच त्याची भूषणे आहेत; आणि श्रद्धाच त्या रथाची गती—त्याचा अग्रसर मार्ग—आहे।

Verse 16

तदानीं भूषणान्येव षडंगान्युपभूषणम् । पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राणि सुव्रताः

त्या वेळी शास्त्रेच भूषण झाली; वेदांची षडंगे उपभूषण ठरली, आणि पुराण, न्याय, मीमांसा व धर्मशास्त्रे—हे सुव्रता—आधाररूप अलंकार म्हणून प्रकट झाली।

Verse 17

बलाशया वराश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः । मंत्रा घंटाः स्मृतास्तेषां वर्णपादास्तदाश्रमाः

बल, मंगल आणि सर्व लक्षणांनी युक्त ते ‘मंत्र’ व ‘घंटा’ म्हणून स्मरणात आहेत; आणि त्यांचे आश्रय (आधार) म्हणून वर्ण व छंद-पाद सांगितले आहेत।

Verse 18

अथो बन्धो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः । दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश्चह

त्यानंतर सहस्र फण्यांनी भूषित अनंतच त्याचा बंधन-आधार झाला; दिशा या रथाचे पाद (पाय) झाल्या आणि उपदिशाही।

Verse 19

पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः । समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकंबलिनस्स्मृताः

पुष्कर इत्यादी नावांच्या त्याच्या पताका सुवर्णमय व रत्नांनी भूषित होत्या; आणि त्याच्याशी संबंधित चार समुद्र त्याच्या रथाचे कंबल (आवरण) म्हणून स्मृत आहेत।

Verse 20

गंगाद्यास्सरित श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः । चामरासक्तहस्ताग्रास्सर्वास्त्रीरूपशोभिताः

गंगा इत्यादी श्रेष्ठ नद्या सर्व आभूषणांनी विभूषित होऊन प्रकट झाल्या; त्यांच्या हातांचे अग्रभाग चामर धरण्यात गुंतले होते, आणि त्या सर्व सुंदर स्त्रीरूपाने शोभत होत्या।

Verse 21

तत्र तत्र कृतस्थानाः शोभयांचक्रिरे रथम् । आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम्

त्या तिथे-तिथे आपापली स्थाने घेऊन रथ शोभवू लागल्या; तसेच आवह इत्यादींनी सात सोपानांची उत्तम सुवर्णमय पायरीही आणली।

Verse 22

लोकालोकाचलस्तस्योपसोपानस्समंततः । विषयश्च तथा बाह्यो मानसादिस्तु शोभनः

त्याच्या सर्व बाजूंनी लोकालोक पर्वताच्या चढणाऱ्या वाटा व पायऱ्यांसारखे उपमार्ग होते; आणि त्यापलीकडे मन इत्यादीपासून सुरू होणारा बाह्य विषय-प्रदेश सुंदर रीतीने सजलेला होता.

Verse 23

पाशास्समंततस्तस्य सर्वे वर्षाचलास्स्मृताः । तलास्तस्य रथस्याऽथ सर्वे तलनिवासिनः

त्याच्या सभोवतालचे पाश सर्व बाजूंनी असलेले वर्षा-पर्वत मानले गेले; आणि तल-लोक तसेच त्या तलांतील सर्व निवासी त्याच्या रथाचा पाया बनून स्थित होते.

Verse 24

सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवा रश्मिधराः स्मृताः । प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम्

त्या (महान) रथाचा सारथी म्हणून भगवान ब्रह्मा स्मरणात आहेत, आणि देव हे रश्मी (लगाम) धारण करणारे मानले आहेत. ब्रह्माचा प्रतोद म्हणजे प्रणव ‘ॐ’—तेच त्याचे ब्रह्मदैवत, ज्याने सृष्टीचा क्रम प्रेरित होतो.

Verse 25

अकारश्च महच्छत्रं मंदरः पार्श्वदंडभाक् । शैलेन्द्रः कार्मुकं तस्य ज्या भुजंगाधिपस्स्वयम्

‘अ’ हा अक्षर त्याचा विशाल राजछत्र झाला; मंदर पर्वत पार्श्वदंड झाला. पर्वतराज त्याचे धनुष्य झाले आणि स्वयं नागराज त्याची ज्या (प्रत्यंचा) झाले.

Verse 26

घंटा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी । इषुर्विष्णुर्महातेजास्त्वग्निश्शल्यं प्रकीर्तितम्

घंटा म्हणजे देवी सरस्वती; धनुष्य म्हणजे श्रुतीस्वरूप वेद. बाण महातेजस्वी विष्णू आहेत आणि त्या बाणाचे शल्य (तीक्ष्ण अग्रभाग) अग्नी असे सांगितले आहे.

Verse 27

हयास्तस्य तथा प्रोक्ताश्चत्वारो निगमा मुने । ज्योतींषि भूषणं तेषामवशिष्टान्यतः परम्

हे मुने, असे सांगितले आहे की त्याचे घोडे चारही निगम (वेद) आहेत; त्यांचे भूषण म्हणजे ज्योती (दिव्य प्रकाश); आणि पुढे उरलेले वर्णनही तसेच केले आहे.

Verse 28

अनीकं विषसंभूतं वायवो वाजका स्मृताः । ऋषयो व्यासमुख्याश्च वाहवाहास्तथाभवन्

विषापासून तो महाबलवान् युद्धसमूह उत्पन्न झाला. वायूच वेगवान् ‘वाज’ (अश्व) म्हणून प्रसिद्ध झाले; आणि व्यासप्रमुख ऋषी त्या संग्रामात देवशक्तींचे वाहक व परिवाहक झाले.

Verse 29

स्वल्पाक्षरैस्संब्रवीमि किं बहूक्त्या मुनीश्वर । ब्रह्मांडे चैव यत्किंचिद्वस्तुतद्वै रथे स्मृतम्

हे मुनीश्वर, थोड्या शब्दांत सांगतो—अधिक बोलण्याची काय गरज? ब्रह्मांडात जे काही वस्तुरूपाने आहे, ते सर्व त्या रथातच अंतर्भूत मानले आहे.

Verse 30

एवं सम्यक्कृतस्तेन धीमता विश्वकर्मणा । सरथादिप्रकारो हि ब्रह्मविष्ण्वाज्ञया शुभः

अशा रीतीने बुद्धिमान विश्वकर्म्याने ब्रह्मा व विष्णू यांच्या आज्ञेनुसार रथापासून आरंभ होणारी सर्व शुभ रचना सम्यक् रीतीने पूर्ण केली.