गजासुरतपः–देवलोकक्षोभः (Gajāsura’s Austerities and the Disturbance of the Worlds)
सनत्कुमार व्यासांना गजासुरवधाची पूर्वपीठिका सांगतात. देवीने महिषासुराचा वध केल्याने देवांना सुख मिळते; पण महिषासुराचा पराक्रमी पुत्र गजासुर पित्याच्या मृत्यूचे स्मरण करून सूडासाठी घोर तप करण्याचा निश्चय करतो. तो हिमालयाच्या दरीत वनात जाऊन बाहू उंचावून, दृष्टी स्थिर ठेवून, विधाता ब्रह्म्याला उद्देशून अजेयत्वाचा वर मागण्यासाठी तप करतो. वरात तो अट घालतो—स्त्री-पुरुषांनी, विशेषतः कामवश झालेल्यांनी, मला मारू नये; वरातील छिद्राचा संकेत. त्याच्या तपामुळे मस्तकातून अग्नितेज प्रकटते; नद्या-सागर खवळतात, ग्रह-नक्षत्र ढळतात, दिशा जळतात आणि पृथ्वी कंपते. देव स्वर्ग सोडून ब्रह्मलोकात जाऊन संकट निवेदित करतात; पुढे शिवकृपेने असुरभय निवारणाची व संघर्षाची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्रेम्णा चरितं शशिमौलिनः । यथाऽवधीत्त्रिशूलेन दानवेन्द्रं गजासुरम्
सनत्कुमार म्हणाले—हे व्यास! महाप्रेमाने शशिमौली भगवान् शिवांचे पावन चरित्र ऐक; त्यांनी त्रिशूलाने दानवेंद्र गजासुराचा कसा वध केला ते।
Verse 2
दानवे निहते देव्या समरे महिषासुरे । देवानां च हितार्थाय पुरा देवाः सुखं ययुः
देवांच्या हितासाठी देवीने रणांगणात दानव महिषासुराचा वध केला; तेव्हा प्राचीन देवगण सुख-शांतीने युक्त होऊन प्रसन्नचित्ताने निघून गेले।
Verse 3
तस्य पुत्रो महावीरो मुनीश्वर गजासुरः । पितुर्वधं हि संस्मृत्य कृतं देव्या सुरार्थनात्
हे मुनीश्वर! त्याचा पुत्र महावीर गजासुर होता. पित्याच्या वधाचे स्मरण करून, आणि देवांच्या विनंतीवर देवीच्या प्रेरणेने, त्याने ते (वैराचे) कृत्य आरंभिले।
Verse 4
स तद्वैरमनुस्मृत्य तपोर्थं गतवान्वने । समुद्दिश्य विधिं प्रीत्या तताप परमं तपः
ते वैर स्मरून तो तपासाठी वनात गेला; आणि प्रेमभक्तीने विधीचे आवाहन करून, नियमानुसार परम तप करू लागला।
Verse 5
अवध्योहं भविष्यामि स्त्रीपुंसैः कामनिर्जितः । संविचार्येति मनसाऽभूत्तपोरतमानसः
मनात असा विचार करून—“मी अवध्य होईन, स्त्री वा पुरुषजन्य कामाने जिंकला जाणार नाही”—तो तपात रत, तपोन्मुख मनाचा झाला।
Verse 6
स तेपे हिमवद्द्रोण्यां तपः परमदारु णम् । ऊर्द्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः पादांगुष्ठाश्रितावनिः
त्याने हिमालयाच्या द्रोणीत अत्यंत दारुण तप केले—दोन्ही बाहू उंचावून, दृष्टी आकाशात स्थिर ठेवून, आणि केवळ पायाच्या अंगठ्याच्या टोकावर भूमीचा आधार घेऊन।
Verse 7
जटाभारैस्स वै रेजे प्रलयार्क इवांशुभिः । महिषासुरपुत्रोऽसौ गजासुर उदारधीः
जटांच्या भारी भाराने तो असा तेजस्वी दिसत होता, जणू प्रलयकाळचा सूर्य किरणांसह दिपत आहे। तो महिषासुराचा पुत्र गजासुर—उदार बुद्धीचा महाबली होता।
Verse 8
तस्य मूर्ध्नः समुद्भूतस्सधूमोग्निस्तपोमयः । तिर्यगूर्ध्वमधोलोकास्तापयन्विष्वगीरितः
त्याच्या मस्तकातून धुरासह तपोमय अग्नी प्रकट झाला; तो सर्वत्र पसरून तिर्यक्, ऊर्ध्व व अधोलोक—सर्व लोकांना तापवू लागला।
Verse 9
चुक्षुभुर्नद्युदन्वंतश्चाग्नेर्मूर्द्धसमुद्भवात् । निपेतुस्सग्रहास्तारा जज्वलुश्च दिशो दश
मूर्धेतून उत्पन्न झालेल्या त्या प्रचंड अग्नीमुळे नद्या व समुद्र खवळून उठले; ग्रहांसह तारे स्थानच्युत होऊन पडले आणि दहा दिशाही ज्वलंत झाल्या।
Verse 10
तेन तप्तास्तुरास्सर्वे दिवं त्यक्त्वा सवासवाः । ब्रह्मलोकं ययुर्विज्ञापयामासुश्चचाल भूः
त्या प्रचंड तेजाने दग्ध होऊन सर्व दानव, इंद्रासह देवगणांसोबत स्वर्ग सोडून ब्रह्मलोकास गेले व तो वृत्तांत निवेदिला; आणि पृथ्वीही कंपित झाली।
Verse 11
देवा ऊचुः । विधे गजासुरतपस्तप्ता वयमथाकुलाः । न शक्नुमो दिवि स्थातुमतस्ते शरणं गताः
देव म्हणाले—हे विधाते ब्रह्मदेवा! गजासुराच्या तपाने आम्ही दग्ध होऊन व्याकुळ झालो आहोत. स्वर्गातही राहू शकत नाही; म्हणून तुझ्या शरण आलो आहोत।
Verse 12
विधेह्युपशमं तस्य चान्याञ्जीवयितुं कृपा । लोका नंक्ष्यत्यन्यथा हि सत्यंसत्यं ब्रुवामहे
कृपा करून त्याचा क्रोध शांत कर आणि इतरांना पुन्हा जीवन दे. अन्यथा लोक नष्ट होतील; आम्ही सत्य—केवळ सत्य—बोलत आहोत।
Verse 13
इति विज्ञापितो देवैर्वासवाद्यैस्स आत्मभूः । भृगुदक्षादिभिर्ब्रह्मा ययौ दैत्यवराश्रमम्
अशा रीतीने वासव (इंद्र) आदी देवांनी विनंती केल्यावर, आत्मभू ब्रह्मा भृगु, दक्ष इत्यादी ऋषींंसह दैत्याच्या श्रेष्ठ आश्रमाकडे गेले।
Verse 14
तपंतं तपसा लोका न्यथाऽभ्रापिहितं दिवि । विलक्ष्य विस्मितः प्राह विहसन्सृष्टिकारकः
त्या तपस्येने लोक जळत आहेत—जणू आकाश ढगांनी झाकले आहे—असे पाहून, सृष्टीकर्ता ब्रह्मा विस्मित झाले आणि मंद हास्याने बोलले।
Verse 15
ब्रह्मोवाच । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ दैत्येन्द्र तपस्सिद्धोसि माहिषे । प्राप्तोऽहं वरदस्तात वरं वृणु यथेप्सितम्
ब्रह्मा म्हणाले—उठ, उठ, हे दैत्येंद्र माहिष! तुझे तप फलास आले आहे. बाळा, मी वरदाता म्हणून आलो आहे; तुला जे हवे ते वर माग।
Verse 17
गजासुर उवाच । नमस्ते देवदेवेश यदि दास्यसि मे वरम् । अवध्योऽहं भवेयं वै स्त्रीपुंसैः कामनिर्जितैः
गजासुर म्हणाला—हे देवदेवेश, तुला नमस्कार. तू मला वर देशील तर मी स्त्रिया व कामाने जिंकलेल्या पुरुषांद्वारे अवध्य होईन.
Verse 18
महाबलो महावीर्योऽजेयो देवादिभिस्सदा । सर्वेषां लोकपालानां निखिलर्द्धिसुभुग्विभो
हे विभो! तुम्ही महाबलवान, महावीर्यवान; देवतादि सर्वांनाही सदैव अजेय आहात. तुम्ही सर्व सिद्धि-समृद्धींचे तेजस्वी स्वामी, सर्व लोकपालांहून श्रेष्ठ आहात.
Verse 19
सनत्कुमार उवाच । एवं वृतश्शतधृतिर्दानवेन स तेन वै । प्रादात्तत्तपसा प्रीतो वरं तस्य सुदुर्लभम्
सनत्कुमार म्हणाले—त्या दानवाने अशा प्रकारे विनविल्यावर, शतधृती त्याच्या तपाने प्रसन्न होऊन त्याला अत्यंत दुर्मिळ असा वर प्रदान केला.
Verse 20
एवं लब्धवरो दैत्यो माहिषिश्च गजासुरः । सुप्रसन्नमनास्सोऽथ स्वधाम प्रत्यपद्यत
अशा प्रकारे वर मिळवून, माहिषीपासून जन्मलेला दैत्य गजासुर अंतःकरणाने अत्यंत प्रसन्न झाला आणि मग आपल्या धामास परत गेला.
Verse 21
स विजित्य दिशस्सर्वा लोकांश्च त्रीन्महासुरः । देवासुरमनुष्येन्द्रान्गंधर्वगरुडोरगान्
त्या महाअसुराने सर्व दिशा व त्रैलोक्य जिंकून, देव-असुरांचे प्रमुख, मनुष्यांचे राजे तसेच गंधर्व, गरुड आणि नाग यांनाही अधीन केले.
Verse 22
इत्यादीन्निखिलाञ्जित्वा वशमानीय विश्वजित् । जहार लोकपालानां स्थानानि सह तेजसा
अशा रीतीने सर्वांना जिंकून वश करून, विश्वजयीने आपल्या तेजाच्या बळावर लोकपालांची आसने व पदेही हिरावून घेतली।
Verse 23
देवोद्यानश्रिया जुष्टमध्यास्ते स्म त्रिविष्टपम् । महेन्द्रभवनं साक्षान्निर्मितं विश्वकर्मणा
देवोद्यानांच्या शोभेने अलंकृत त्रिविष्टप लोक तेजस्वी दिसत होता; तेथे विश्वकर्म्याने निर्मिलेले महेंद्र (इंद्र) यांचे साक्षात् भवन होते.
Verse 24
तस्मिन्महेन्द्रस्य गृहे महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् । रेमेऽभिवंद्यांघ्रियुगः सुरादिभिः प्रतापितैरूर्जितचंडशासनः
त्या महेंद्र (इंद्र) यांच्या गृही तो महाबलवान, महामना, लोकांना जिंकून एकछत्र सम्राट झालेला, सुखाने रमला; देवतादि त्याच्या प्रतापाने दबलेले, त्याच्या चरणयुगलास वंदन करीत, कारण त्याचे शासन प्रबळ व कठोर होते.
Verse 25
स इत्थं निर्जितककुबेकराड् विषयान्प्रियान् । यथोपजोषं भुंजानो नातृप्यदजितेन्द्रियः
अशा रीतीने त्याने दिशांचे अधिपती जिंकून प्रिय भोगविषय मिळवले; तरीही इच्छेप्रमाणे भोगूनही, इंद्रिये अजिंक्य असल्याने त्याला कधी तृप्ती मिळाली नाही।
Verse 26
एवमैश्वर्यमत्तस्य दृप्तस्योच्छास्त्रवर्तिनः । काले व्यतीते महति पापबुद्धिरभूत्ततः
अशा प्रकारे ऐश्वर्याने मत्त, गर्वाने उन्मत्त आणि अधर्ममार्गी असलेल्या त्याच्यात, बराच काळ गेल्यावर पापबुद्धी उत्पन्न झाली।
Verse 27
महिषासुरपुत्रोऽसौ संचिक्लेश द्विजान्वरान् । तापसान्नितरां पृथ्व्यां दानवस्सुखमर्दनः
तो महिषासुराचा पुत्र दानव, परसुखमर्दन करणारा, पृथ्वीवर श्रेष्ठ द्विजांना (ब्राह्मणांना) फार छळत असे आणि तपस्वींनाही अत्यंत पीडा देत असे।
Verse 28
सुरान्नरांश्च प्रमथान्सर्वाञ्चिक्लेश दुर्मतिः । धर्मान्वितान्विशेषेण पूर्ववैरमनुस्मरन्
तो दुर्मती देव, मनुष्य आणि सर्व प्रमथांना फार क्लेश देऊ लागला; विशेषतः धर्मनिष्ठांना, पूर्ववैऱाचे स्मरण करीत।
Verse 29
एकस्मिन्समये तात दानवोऽसौ महाबलः । अगच्छद्राजधानीं व शंकरस्य गजासुरः
एकदा, तात, तो महाबली दानव गजासुर शंकराच्या राजधानिकडे निघाला व तेथे जाऊन पोहोचला।
Verse 30
समागतेऽसुरेन्द्रे हि महान्कलकलो मुने । त्रातत्रातेति तत्रासीदानंदनवासिनाम्
हे मुने, असुरेंद्र येताच तेथे मोठा कलकलाट झाला; आणि आनंदनिवासी लोकांत “त्राता, त्राता! वाचवा!” अशी हाक उठली।
Verse 31
महिषाऽसुरपुत्रोऽसौ यदा पुर्यां समागतः । प्रमथन्प्रमथान्सर्वान्निजवीर्यमदोद्धतः
महिषासुराचा तो पुत्र जेव्हा नगरीत आला, तेव्हा स्वतःच्या पराक्रमाच्या मदाने उन्मत्त होऊन त्याने सर्व प्रमथगणांना तुडवून छळू लागला।
Verse 32
तस्मिन्नवसरे देवाश्शक्राद्यास्तत्पराजिताः । शिवस्य शरणं जग्मुर्नत्वा तुष्टुवुरादरात्
त्याच वेळी, शक्रादी देव त्याच्याकडून पराभूत होऊन भगवान् शिवाच्या शरणास गेले; नमस्कार करून त्यांनी आदराने स्तुती केली।
Verse 33
न्यवेदयन्दानवस्य तस्य काश्यां समागमम् । क्लेशाधिक्यं तत्रत्यानां तन्नाथानां विशेषतः
त्यांनी त्या दानवाचे काशीत आगमन निवेदन केले आणि सांगितले की तेथील लोकांचा क्लेश फार वाढला आहे—विशेषतः नगराचे नाथ व रक्षक यांचा।
Verse 34
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव तव पुर्यां गतोसुरः । कष्टं दत्ते त्वज्जनानां तं जहि त्वं कृपानिधे
देव म्हणाले—हे देवदेव महादेव! तुझ्या पुरीत एक असुर शिरला आहे. तो तुझ्या जनांना घोर कष्ट देतो; हे कृपानिधे, त्याचा संहार कर.
Verse 35
यत्रयत्र धरायां च चरणं प्रमिणोति हि । अचलां सचलां तत्र करोति निज भारतः
पृथ्वीवर जिथे-जिथे तो पाऊल ठेवून पग मोजतो, तिथे त्याची स्वतःची शक्ती अचल भूमीलाही चलायमान करते.
Verse 36
ऊरुवेगेन तरवः पतंति शिखरैस्सह । यस्य दोर्दंडघातेन चूर्णा स्युश्च शिलोच्चयाः
ज्याच्या उरूच्या प्रचंड वेगाने वृक्ष शिखरांसह कोसळतात, आणि ज्याच्या भुजदंडाच्या प्रहाराने उंच शिलापर्वतही चूर्ण होतात.
Verse 37
यस्य मौलिजसंघर्षाद्घना व्योम त्यजंत्यपि । नीलिमानं न चाद्यापि जह्युस्तत्केशसंगजम्
ज्याच्या मौली व केशांच्या घर्षणाने मेघही आकाश सोडून जातात; तरीही त्याच्या केश-संस्पर्शातून जन्मलेली ती निळाई आजही ते सोडत नाहीत.
Verse 38
यस्य विश्वाससंभारैरुत्तरंगा महाब्धयः । नद्योप्यमन्दकल्लोला भवंति तिमिभिस्सह
ज्याच्या श्वासोच्छ्वासाच्या प्रचंड वेगाने महासागर उंच तरंगांनी उसळतात; आणि नद्यासुद्धा मोठ्या माशांसह उग्र कल्लोळांनी खवळतात।
Verse 39
योजनानां सहस्राणि नव यस्य समुच्छ्रयः । तावानेव हि विस्तारस्तनोर्मायाविनोऽस्य हि
त्या मायावीची उंची नव सहस्र योजन होती; आणि तितकाच त्याच्या देहाचा विस्तारही होता—मायेने धारण केलेले ते विराट रूप असे होते।
Verse 40
यन्नेत्रयोः पिंगलिमा तथा तरलिमा पुनः । विद्युताः नोह्यतेऽद्यापि सोऽयं स्माऽऽयाति सत्वरम्
त्याच्या नेत्रांत ती पिंगल (तांबूस) दीप्ती आणि पुन्हा ती चंचल, डोलणारी चमक—आजही वीजेसारखी असह्य आहे। पाहा, तोच वेगाने येऊन पोहोचला आहे।
Verse 41
यां यां दिशं समभ्येति सोयं दुस्सह दानवः । अवध्योऽहं भवामीति स्त्रीपुंसैः कामनिर्जितैः
ज्या ज्या दिशेकडे तो दुर्धर्ष दानव जातो, तो गर्जून म्हणतो—“मी अवध्य आहे, मला कोणी मारू शकत नाही”; आणि कामाने जिंकलेले स्त्री-पुरुष त्याच्या अधीन होतात.
Verse 42
इत्येवं चेष्टितं तस्य दानवस्य निवेदितम् । रक्षस्व भक्तान्देवेश काशीरक्षणतत्पर
अशा रीतीने त्या दानवाचे आचरण निवेदिले आहे. हे देवेश, आपल्या भक्तांचे रक्षण करा—तू काशीच्या रक्षणात सदैव तत्पर आहेस.
Verse 43
सनत्कुमार उवाच । इति संप्रार्थितो देवैर्भक्तरक्षणतत्परः । तत्राऽऽजगाम सोरं तद्वधकामनया हरः
सनत्कुमार म्हणाले—देवांनी अशी प्रार्थना केल्यावर, भक्तरक्षणात तत्पर हर, त्याचा वध करण्याच्या इच्छेने तेथे सोरकडे आला.
Verse 44
आगतं तं समालोक्य शंकरं भक्तवत्सलम् । त्रिशूलहस्तं गर्जंतं जगर्ज स गजासुरः
भक्तवत्सल, त्रिशूलधारी, गर्जना करणारा शंकर आला हे पाहून गजासुरही गर्जला.
Verse 45
ततस्तयोर्महानासीत्समरो दारुणोऽद्भुतः । नानास्त्रशस्त्रसंपातैर्वीरारावं प्रकुर्वतोः
मग त्या दोघांत भयंकर आणि अद्भुत असा महान समर झाला. नाना अस्त्र-शस्त्रांच्या वर्षावात दोघेही वीरगर्जना करीत होते.
Verse 46
गजासुरोतितेजस्वी महाबलपराक्रमः । विव्याध गिरिशं बाणैस्तीक्ष्णैर्दानवघातिनम्
गजासुरासारख्या तेजाने दीप्त, महाबल व पराक्रमी असा तो दानवघातक गिरिश (भगवान् शिव) यांना तीक्ष्ण बाणांनी भेदू लागला।
Verse 47
अथ रुद्रो रौद्रतनुः स्वशरैरतिदारुणैः । तच्छरांश्चिच्छिदे तूर्णमप्राप्तांस्तिलशो मुने
मग रुद्रांनी रौद्रतनु धारण करून, हे मुने, आपल्या अत्यंत भयानक बाणांनी ते बाण येण्यापूर्वीच त्वरेने तिलतिल करून छिन्न केले।
Verse 48
ततो गजासुरः कुद्धोऽभ्यधावत्तं महेश्वरम् । खड्गहस्तः प्रगर्ज्योच्चैर्हतोसीत्यद्य वै मया
मग क्रुद्ध झालेला गजासुर महेश्वरावर धावून गेला। हातात खड्ग घेऊन तो मोठ्याने गर्जला—“आज नक्कीच तू माझ्याहाती मारला जाशील!”
Verse 49
ततस्त्रिशूलहेतिस्तमायांतं दैत्यपुंगवम् । विज्ञायावध्यमन्येन शूलेनाभिजघान तम्
तेव्हा त्रिशूलधारीने पुढे येणाऱ्या त्या दैत्यश्रेष्ठाला पाहून जाणले की तो अन्य उपायाने अवध्य आहे; म्हणून त्याने दुसऱ्या त्रिशूल-शस्त्राने त्याला घाव घातला।
Verse 50
प्रोतस्तेन त्रिशूलेन स च दैत्यो गजासुरः । छत्रीकृतमिवात्मानं मन्यमाना जगौ हरम्
त्या त्रिशूलाने भेदला गेलेला तो दैत्य गजासुर, आपण जणू छत्र बनलो आहोत असे मानून, हर (शिव) यांना म्हणाला।
Verse 51
गजासुर उवाच । देवदेव महादेव तव भक्तोऽस्मि सर्वथा । जाने त्वां त्रिदिवेशानं त्रिशूलिन्स्मरहारिणम्
गजासुर म्हणाला—हे देवदेव महादेव! मी सर्वथा तुझा भक्त आहे. तू त्रिदिवेश, त्रिशूलधारी आणि स्मर (कामदेव) संहारक आहेस, असे मी जाणतो।
Verse 52
तव हस्ते मम वधो महाश्रेयस्करो मतः । अंधकारे महेशान त्रिपुरांतक सर्वग
तुझ्या हातून माझा वध होणे, माझ्या मते, परम कल्याणकारक आहे. हे महेशान, हे त्रिपुरांतक, हे सर्वव्यापी प्रभो—या अंधकारात (अज्ञानात)ही मी तुझीच शरण येतो।
Verse 53
किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि तच्छृणुष्व कृपाकर । सत्यं ब्रवीमि नासत्यं मृत्युंजय विचारय
मला काही निवेदन करायचे आहे—हे कृपाकर, ते ऐका। मी सत्यच बोलतो, असत्य नाही; हे मृत्युंजय, याचा विचार करा।
Verse 54
त्वमेको जगतां वंद्यो विश्वस्योपरि संस्थितः । कालेन सर्वैर्मर्तव्यं श्रेयसे मृत्युरीदृशः
आपणच एकटे सर्व लोकांचे वंदनीय आहात, आणि संपूर्ण विश्वाच्या वर प्रतिष्ठित आहात। काळ आला की सर्वांनाच मरण येते; योग्य वेळी येणारे असे मरण परम श्रेयाचे साधन ठरते।
Verse 55
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शंकरः करुणानिधिः । प्रहस्य प्रत्युवाचेशो माहिषेयं गजासुरम्
सनत्कुमार म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून करुणानिधी शंकर हसले, आणि ईश्वराने माहिषेय गजासुराला प्रत्युत्तर दिले।
Verse 56
ईश्वर उवाच । महापराक्रमनिधे दानवोत्तम सन्मते । गजासुर प्रसन्नोस्मि स्वानकूलं वरं वृणु
ईश्वर म्हणाले—हे महापराक्रमनिधी, हे दानवोत्तम, हे सन्मती गजासुर! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तुला अनुकूल असा वर माग।
Verse 57
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे गजासुरवधो नाम सप्तपंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखंडातील ‘गजासुरवध’ नावाचा सत्तावन्नावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 58
गजासुर उवाच । यदि प्रसन्नो दिग्वासस्तदा दित्यं वसान मे । इमां कृत्तिं महेशान त्वत्त्रिशूलाग्निपाविताम्
गजासुर म्हणाला—हे दिग्वासस्! आपण प्रसन्न असाल तर, हे आदित्यसदृश प्रभो, माझी ही कातडी धारण करा—हे महेशान, जी तुमच्या त्रिशूलाग्नीने पवित्र झाली आहे.
Verse 59
स्वप्रमाणां सुखस्पर्शां रणांगणपणीकृताम् । दर्शनीयां महादिव्यां सर्वदैव सुखावहाम्
ती योग्य प्रमाणाची व स्पर्शास सुखद होती—जणू रणांगणात पणाला लावलेली. पाहण्यास रम्य, महादिव्य आणि सदैव सुख देणारी होती.
Verse 60
इष्टगंधिस्सदैवास्तु सदैवास्त्वतिकोमला । सदैव निर्मला चास्तु सदैवास्त्वतिमंडनाम्
ती सदैव मनोहर सुगंधी असो; सदैव अतिशय कोमल असो। ती सदैव निर्मळ असो आणि सदैव परम अलंकारांनी विभूषित असो।
Verse 61
महातपोनलज्वालां प्राप्यापि सुचिरं विभो । न दग्धा कृत्तिरेषा मे पुण्यगंधनिधेस्ततः
हे विभो! महान तपाच्या अग्निज्वाळेत दीर्घकाळ पडूनही माझी ही कृत्ति दग्ध झाली नाही; कारण ती पुण्य व पवित्र सुगंधाच्या निधीतून उत्पन्न आहे.
Verse 62
यदि पुण्यवती नैषा मम कृत्ति दिगंबर । तदा त्वदंगसंगोस्याः कथं जातो रणांगणे
“जर ही खरोखर पुण्यवती असेल, हे दिगंबर, आणि ही माझी कृत्ती (चर्मवस्त्र) असेल, तर रणांगणात तिच्याशी तुझ्या अंगांचा स्पर्श कसा झाला?”
Verse 63
अन्यं च मे वरं देहि यदि तुष्टोऽसि शंकर । नामास्तु कृत्तिवासास्ते प्रारभ्याद्यतनं दिनम्
हे शंकर, आपण प्रसन्न असाल तर मला आणखी एक वर द्या—आजच्या दिवसापासून आपले नाव ‘कृत्तिवास’ असो.
Verse 64
सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वेति स वचस्तस्य शंकरो भक्तवत्सलः । तथेत्युवाच सुप्रीतो महिषासुरजं च तम्
सनत्कुमार म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून भक्तवत्सल शंकर अतिशय प्रसन्न झाले व म्हणाले, “तथास्तु”; आणि महिषासुरवंशज त्या भक्तालाही स्वीकारले.
Verse 65
पुनः प्रोवाच प्रीतात्मा दानवं तं गजासुरम् । भक्तप्रियो महेशानो भक्तिनिर्मलमानसम्
नंतर प्रसन्नचित्त महेश्वर—भक्तांचा प्रिय आणि भक्तीने निर्मळ मनाचा—त्या दानव गजासुराला पुन्हा म्हणाला.
Verse 66
ईश्वर उवाच । इदं पुण्यं शरीरं ते क्षेत्रेऽस्मिन्मुक्तिसाधने । मम लिंगं भवत्वत्र सर्वेषां मुक्तिदायकम्
ईश्वर म्हणाले—मोक्षसाधक या पवित्र क्षेत्रात तुझे हे पुण्य शरीर येथे माझे लिंग होवो, जे सर्वांना मुक्ती देईल.
Verse 67
कृत्तिवासेश्वरं नाम महापातकनाशनम् । सर्वेषामेव लिंगानां शिरोभूतं विमुक्तिदम्
हे ‘कृत्तिवासेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध असून महापातकांचा नाश करणारे आहे; सर्व शिवलिंगांमध्ये हे शिरोमणी असून मुक्ती प्रदान करते।
Verse 68
कथयित्वेति देवेशस्तत्कृतिं परिगृह्य च । गजासुरस्य महतीं प्रावृणोद्धि दिगंबरः
असे सांगून देवेशाने ती कातडी स्वीकारली; आणि दिगंबर भगवान शिवांनी गजासुराच्या विशाल चर्माने आपले देह आच्छादिले।
Verse 69
महामहोत्सवो जातस्तस्मिन्नह्नि मुनीश्वर । हर्षमापुर्जनास्सर्वे काशीस्थाः प्रमथास्तथा
हे मुनीश्वर, त्याच दिवशी महान महोत्सव झाला. काशीतील सर्व लोक आनंदित झाले आणि प्रमथगणही हर्षित झाले।
Verse 70
हरि ब्रह्मादयो देवा हर्षनिर्भरमानसाः । तुष्टुवुस्तं महेशानं नत्वा सांजलयस्ततः
मग हरि, ब्रह्मा इत्यादी देव हर्षाने भरलेल्या मनाने त्या महेशानाला नमस्कार करून, हात जोडून स्तुती करू लागले।
Verse 71
हते तस्मिन्दानवेशे माहिषे हि गजासुरे । स्वस्थानं भेजिरे देवा जगत्स्वास्थ्यमवाप च
दानवांचा अधिपती, म्हशीच्या देहाचा गजासुर मारला गेल्यावर देव आपापल्या धामात परतले आणि जगताला पुन्हा स्वास्थ्य व सुव्यवस्था प्राप्त झाली।
Verse 72
इत्युक्तं चरितं शंभोर्भक्तवात्सल्यसूचकम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धनधान्यप्रवर्द्धनम्
अशा रीतीने शंभूचे पावन चरित्र सांगितले गेले, जे भक्तांवरील त्याचे वात्सल्य दर्शविते। हे स्वर्ग्य पुण्य, यश, आयुष्य आणि धन-धान्यवृद्धी देणारे आहे।
Verse 73
य इदं शृणुयात्प्रीत्या श्रावयेद्वा शुचिव्रतः । स भुक्त्वा च महासौख्यं लभेतांते परं सुखम्
जो शुचिव्रत पाळून हे प्रेमाने ऐकतो किंवा ऐकवतो, तो येथे महासुख भोगून शेवटी परम सुख प्राप्त करतो.
Frequently Asked Questions
The narrative prelude to Śiva’s slaying of Gajāsura: Mahīṣāsura’s son undertakes extreme tapas to obtain a boon after recalling his father’s death at Devī’s hands.
Tapas is portrayed as morally ambivalent: when fueled by resentment it becomes a cosmic hazard, forcing the gods to seek higher divine regulation—implying that power without right orientation must be contained by Śiva’s sovereignty.
A fiery, smoky energy arises from Gajāsura’s head; waters churn, celestial bodies fall, the ten directions blaze, the earth trembles, and the devas abandon Svarga for Brahmaloka to report the disturbance.